تحلیل گزیده ها

پیامدهای سیاسی «مادر بمب‌ها»

عرفان مهران

استفاده از «مادر بمب‌ها»؛ بزرگترین بمب غیرهسته‌یی توسط ارتش امریکا در ولایت ننگرهار، تنش سیاسی جدی‌یی را در کشور به‌وجود آورده است. واکنش‌ها به این حمله متفاوت و گسترده است. حکومت اعلام کرده که در جریان این حمله بوده است و به نحوی از آن حمایت کرده است. اما شماری از چهره‌های دیگر به‌خصوص حامد کرزی رییس‌جمهور پیشین واکنش تندی به این حمله نشان دادند. کرزی روز شنبه در کنفرانسی در کابل گفت که حکومت خیانت بزرگی را مرتکب شده و این حکومت دیگر نماینده‌ی او نیست. کرزی پا فراتر از این گذاشته و گفته است که تصمیم گرفته امریکا را از افغانستان بیرون بکشد.
تنش‌های سیاسی بر سر این مساله در افغانستان در شرایطی است که مناسبات بین‌المللی نیز درگیر بحران جدی است. تنش‌ها میان امریکا و کره‌ی شمالی و همچنین تنش میان امریکا و روسیه بر مساله‌ی سوریه و اوکراین، بیش از هر زمان دیگری بالا گرفته است. بسیاری‌ها، استفاده از «مادر بمب‌ها» در افغانستان را با مسائل جهانی پیوند می‌زنند. رسانه‌های غربی بیشتر به اهمیت نمادین استفاده از «مادر بمب‌ها» در افغانستان پرداخته بودند و تحلیل‌ها ناظر بر پیامی است که استفاده از این بمب می‌تواند به مخالفین امریکا و متحدان آن منتقل کند. این مخالفین می‌توانند شامل گروه‌های رادیکال اسلامی مانند طالبان و القاعده و مخصوصاً داعش که ترامپ نابودی آن را به‌مثابه‌ی اولویت دولت خود عنوان کرده بود باشد و هم دولت‌های چپ‌گرای جهان مانند کره‌ی شمالی و روسیه که تهدید بالقوه برای منافع امریکا و متحدان‌اش قلمداد می‌گردند.
این اولین‌بار نیست که دونالد ترامپ رییس‌جمهور امریکا، دستور یک حمله‌ی غیرمتعارف نظامی را صادر می‌کند. چند روز قبل او دستور یک حمله‌ی قوی موشکی را بر فرودگاه نظامی الشعیرات در سوریه نیز صادر کرده بود. در حمله‌ی موشکی بر فرودگاه الشعیرات نیز از موشک‌های بالستیک قدرتمند استفاده شد که در نفس خود یکی از قوی‌ترین حمله‌ی امریکا در سوریه از زمان آغاز جنگ داخلی آن کشور محسوب می‌شود.
حمله بر پایگاه نظامی الشعیرات در سوریه، اولین تغییر جدی در شیوه‌ی مواجهه‌ی ایالات متحده به مسائل جهانی و کشورهای درگیر جنگ بود. پیش از آن، امریکا در زمان ریاست‌جمهوری بارک اوباما، تلاش کرده بود از مواجهه‌ی جدی نظامی در جهان پرهیز کند و این رویکرد انتقادات زیادی را علیه دولت اوباما شکل داده بود. اما به نظر می‌رسد ترامپ با تغییر این رویه، درصدد مقابله‌ی جدی با مخالفان خود و مقابله با نقش روسیه و متحدان آن مانند ایران در تحولات جاری در خاورمیانه و کشورهای دیگر درگیر جنگ مانند افغانستان باشد.
هرچند دولت ترامپ برنامه‌های خود را در مورد افغانستان هنوز مشخص نکرده است، اما به نظر می‌رسد تصمیم‌گیری در این مورد تحت تاثیر مجموعه‌ی تحولاتی است که فراتر از مناسبات داخلی، در عرصه‌ی بین‌المللی اتفاق می‌افتد. در عرصه‌ی بین‌المللی، روسیه از سال ۲۰۱۰ به این‌سو به‌مثابه‌ی یک محور جدید تلاش‌های گسترده‌یی را به خرج می‌دهد تا امریکا و ناتو را دست‌کم در حوزه‌های نفوذ خود، به چالش بکشد. این اقدام روسیه از الحاق شبه‌جزیره‌ی کریمیه آغاز شد و به سرعت در سوریه و اکنون در افغانستان در حال گسترش است.
امریکا در حالی بزرگترین بمب غیرهسته‌یی خود را در افغانستان به‌کار گرفت که روسیه میزبان یک نشست چندجانبه با حضور نمایندگان کشورهای مختلف منطقه بود. امریکا در این نشست شرکت نکرده بود و از روسیه انتقاد کرد که با دخالت دادن طالبان در این روند، به آنان مشروعیت سیاسی می‌بخشد. پیش از این نیز دوبار مسکو نشست‌های مشابهی را در مورد افغانستان برگزار کرده و آن کشور تایید کرده که به هدف مقابله با داعش با طالبان در ارتباط می‌باشد.
مجموع این تحولات نشانگر آن است که مسائل افغانستان تحت تاثیر مناسبات بین المللی قرار دارد و صف آرایی های جدیدی در حال شکل گیری است. بدون شک استفاده بزرگترین بمب غیر هسته ای امریکا، در افغانستان و در شرایط حاضر، صرفاً به خاطر کاربرد نظامی آن نیست و باید به اهمیت نمادین و اراده و همچنین ضرورتی که برای استفاده از چنین سلاح مخوف نظامی در افغانستان وجود دارد، توجه شود.
اما تنش‌های سیاسی موجود بر سر این مساله در افغانستان تا چه حد تحت تاثیر مناسبات حاکم در سطح بین‌المللی است. حامد کرزی رییس‌جمهور پیشین و برخی افراد دیگر عملاً یک جنگ لفظی را با امریکا و حامیان آن در داخل کشور به راه انداخته‌اند. کرزی گفته است که تصمیم گرفته امریکا را از این خاک بیرون بکشد. هدف کرزی از این گفته‌ها چیست؟ کرزی با چه میکانیزمی امریکا را از افغانستان بیرون می‌کشد؟ آیا او جنگ مسلحانه‌یی را به راه خواهد انداخت و علیه نظام موجود که از حمایت امریکا برخوردار است دست به سلاح خواهد برد؟ کرزی روی چه پشتوانه‌های داخلی و خارجی برای رسیدن به هدف خود تکیه کرده است؟
کرزی با حمایت امریکا در افغانستان به قدرت رسید و سیزده سال در این کشور زمام امور را به‌دست داشت. مناسبات او با امریکا پس از انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۹ رو به وخامت گذاشت و در پایان این دوره‌ی زمامداری‌اش، عملاً به یکی از مخالفان جدی امریکا مبدل شد. کرزی در اواخر حکومت خود از امضای موافقت‌نامه‌ی امنیتی با امریکا ابا ورزید. کرزی یک بار به مقامات امریکایی هشدار داده بود در صورتی که امریکا قوای هوایی افغانستان را اکمال نکند، نیازمندی این نیروها را از روسیه تامین خواهد کرد.
هنوز مشخص نیست کرزی روی چه حمایت‌هایی برای مقابله با امریکا حساب باز کرده است. اما گفته‌های او و برخی حلقات نزدیک به او می‌تواند در شرایط حاضر انگیزه‌های کافی برای مداخله‌ی جدی روسیه در افغانستان را فراهم کند. تشتت موجود در فضای سیاسی و تلاش کرزی برای سلب مشروعیت نظام موجود، می‌تواند به یک تقابل جدید در جامعه دامن بزند. ظاهراً حرف‌های او برای بسیاری‌ها، خوش‌آیند بود، اما باید بدانیم که بی‌ثباتی‌های سیاسی و برخوردهای سلیقه‌یی بیش از هر چیز می‌تواند زمینه‌های بربادی کشور را فراهم آورد.