گزارشگر: حمید نعمان
شو بیر آی آلدینگچه غربي کابلدهگی «تپه کتهبلندی» کۉپچیلیک یاشلر و بالهلر اوچون بیر نېچه ساعتگه کوندهلیک حیاتدهگی باسیملردن اوزاقلشیش امکانینی بېرهدیگن جای اېدی. کېچقورونلری شهردهگی شاوقین-سوران و حیات نینگ قیینچیلیکلریدن بیرآز اوزاقلشیشنی ایستهگن یاشلر اوشبو تېپهلیک اېتکلریگه کېلیشردی. بالهلر اېسه تېپهلیک نینگ بیر چېتیده اۉرنهتیلگن کیچیک اۉیین-کولگی واسطهلری اطرافیده تۉپلنیشردی. بیر کېکسه کیشی بیرته «کشتی صبا» و بیرته زنجیرلی ارغیمچاققه اېگهلیک قیلردی و اولرنی باشقرردی.
اما حاضر او یېردهگی قتناو و بالهلر نینگ شاوقین-سورانیدن اثر هم یۉق. 19-اسد کونی اېرتهلب طالبلر کوچلری اوشبو تېپهلیک نینگ جَنوبي یانربغریده تۉرت نفر یاشنی اۉلدیردی. بو واقعه حدوددهگی وضعیتنی بوتونلهی اۉزگرتیردی. شوندن سۉنگ بالهلر و یاشلر اوّلگیدېک تېپهلیککه کېلمهی قۉیدی، کېکسه کیشی اېسه اۉیین-کولگی واسطهلرینی ییغیشتیریب، اۉزی بیلن آلیب کېتدی. حاضر بو تېپهلیک اطرافیدهگی بوتون حدود خوفسیزلیک نقطهسیگه ایلنگن. او یېرده طالبان نینگ بیرته خوفسیزلیک پسته سی جایلشتیریلگن. واقعهدن کېینگی کونلرده تېپهلیک و اونینگ اطرافیده قوراللنگن طالبان کوچلری نینگ اشتراکی کوچهیگن، سیار گزمه لر سانی آشگن. بو حدودگه قتنهیدیگن یاشلر اېسه اوّلگیدن کۉره کۉپراق بدن تینتووی و سۉراقلرگه دوچ کېلماقده.
قانلی اېرتنگ
دوشنبه کونی توشدن کېین طالبان نینگ کابل شهر امنیه قوماندانلیگی سۉزلاوچیسی خالد زدران ایکس اجتماعي ترماغیده تۉرت نفر «قوراللی اۉغری» اوشبو گروه کوچلری بیلن تۉقنهشووده اۉلدیریلگنینی یازدی. او خبریده اۉشه کونی اېرتهلب کابل شهری نینگ 18-خوفسیزلیک ناحیه سیگه قرهشلی جایده قوراللنگن شخصلر اۉغریلیک قیلیش مقصدیده بیر اویگه کیرگنینی، طالبان کوچلری یېتیب کېلگنیدن سۉنگ ایکّی تامان اۉرتهسیده تۉقنهشوو یوز بېرگنی و نتیجهده اولردن تۉرت نفری اۉلدیریلگنینی دعوا قیلگن. طالبان نینگ بیاناتیده واقعه طالبان کوچلری بیلن کابل شهر امنیه قوماندانلیگی سۉزلاوچیسی ایتگنیدېک، قوراللی اۉغریلیک صادر اېتیش نیتیده بۉلگن شخصلر اۉرتهسیدهگی تۉقنهشوو صفتیده تصویرلنگن.
بیراق محلي منبعلر واقعه قندهی یوز بېرگنی حقیده کېلتیرگن معلوماتلر طالبان نینگ رسمي ایضاحلریگه ماس کېلمهیدی. خوفسیزلیک سببلی اسمینی آشکار قیلیشنی ایستهمهگن منبع «اطلاعات روز» گزیتهسیگه طالبان نینگ واقعه حقیدهگی بیاناتی تۉغری اېمسلیگینی ایتهدی: «یاروغ کونده کیم هم اۉغریلیک قیلهدی! طالبان بو تۉرت یاش نینگ جسدینی عایلهلریگه تاپشیرهیاتگنده، اولرگه: «بالهلرینگیزگه بیزگه قرهب قییشیق کۉز بیلن هم قرهمهسلیکنی اۉرگهتینگلر»، دېگن.»
منبع قۉشیمچه قیلهدی: «اۉلدیریلگن تۉرت یاش کۉپینچه کَته- بالندی تېپهلیگی یقینیدهگی فوتبال سالونیده بۉلیشردی. اولر اۉشه کونی اېرتهلب طالبان نینگ سیار گزمه تامانیدن تېکشیریلگنیدن سۉنگ، اوشبو گروه کوچلری نینگ معاملهسیدن ناراضیلیگینی بیلدیرگن اېدی.»
بو تۉرت یاش اۉلدیریلگنیدن بیر نېچه کون اۉتیب، قربانلردن بیری نینگ امیرالمؤمنین مسجدیده، «مسجدی گرد» نامی بیلن مشهور بۉلگن مسجدده، فاتحه مراسمی اۉتکزیلدی. قربان نینگ عایلهسی و یقینلری اونینگ ماتمیده ییغیلیشی کېرهک بۉلگن بو مراسم طالبان نینگ 18-حدوددهگی کوچلری اشتراکیده کېسکینلیک و تۉقنهشوو میدانیگه ایلندی.
مراسمده بېواسطه اشتراک اېتگن بیر منبع «اطلاعات روز» گزېتهسیگه ایتیشیچه، قربان نینگ عایلهسی مراسم دوامیده اۉزی نینگ یاش اۉغلیگه نسبتاً «شهید» سۉزینی ایشلهتگن، بیراق طالبان کوچلری بو اتَمهگه قرشی چیققن و مراسمنی ترقهتیش چاغیده مسجدگه اۉرنهتیلگن بیراقلرنی ییرتیب تشلهگن.
منبع نینگ ایتیشیچه، مراسمده قتنهشگن اَیریم کیشیلر طالبان کوچلری نینگ خطی-حرکتلریگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینگن، بیراق اولر کوچلی قرشیلیککه دوچ کېلگن. طالبان کوچلری ییغیلگنلرگه قرهته: «برچهنگیزنی اۉلدیرهمیز. جیم تورینگلر، افلاس دینسیزلر»، دېب بقیرگن.
بو منبع نینگ ایتیشیچه، طالبان کوچلری واقعه دوامیده مراسم اشتراکچیلریگه نسبتاً کوچ و زۉرآورلیک ایشلهتیب، فاتحه مراسمینی بوزگن. اونینگ تأکیدلشیچه، بو مناسبت حلی هم اۉز فرزندی نینگ ماتمیده بۉلگن عایله نینگ کۉز اۉنگیده صادر اېتیلگن.
او قۉشیمچه قیلهدی: «طالبان همهگه زۉرآورلیک قیلدی.»
خودّی شوندهی عیبلاو بیلن ینه یېتّی قاتللیک
اما کَته-بالندی تېپهلیگیدهگی واقعه سۉنگگی هفتهلرده طالبان کابلده آدملر نینگ اۉلدیریلیشینی «قوراللی اۉغریلر» دېگن دعوا بیلن ایضاحلهگن یگانه حالت اېمس. بو واقعهدن قریب بیر هفته آلدین، 10-اسد کونی خالد زدران کابل شهری نینگ 8-خوفسیزلیک حدودیده اۉتکزیلگن عملیات دوامیده یېتّی کیشی اۉلدیریلگنی حقیده خبر بېرگن اېدی. زدران ایکس ترماغیدهگی پُستیده کابل نینگ 8-خوفسیزلیک حدودیده «قوراللی اۉغریلر»گه قرشی اۉتکزیلگن عمیلاتده یېتّی کیشی اۉلدیریلگنینی یازگن. اونینگ ایتیشیچه، بو یېتّی کیشی شنبه کونی، 10-اسد، ساعت تخمینا9:00ده طالبان کوچلری بیلن تۉقنهشووده اۉلدیریلگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره، تۉقنهشوو کابل شهری نینگ 8-خوفسیزلیک ناحیه سیگه قرهشلی ایستانکزی بلاکلریده یوز بېرگن.
اما قربانلر نینگ یقینلری بیلن صحبت طالبان نینگ بو واقعه حقیدهگی بیاناتینی تصدیقلهمهیدی. قربانلردن بیری نینگ یقینلریدن بیری «اطلاعات روز» گزیتهسیگه ایتیشیچه، طالبان نینگ بو آدملر «قوراللی اۉغریلر» بۉلگن دېگن دعواسی ناتۉغری و اولر اۉشه کونی سَیر قیلیش اوچون اویدن چیقیشگن. او شوندهی دېیدی: «طالبان اولر اۉغریلیک قیلگنینی ایتیپتی. بو یالغان. اولر بیر کونگه سَیرگه چیققن اېدی. یازگی تعطیل پیتی. موتری بار، مادّي احوالی یخشی آدم اۉغریلیک قیلهدیمی؟» منبع نینگ ایتیشیچه، قربانلردن بیری یقینده بیلیم یورتنی تماملهگن و اولر نینگ هېچ بیری مالیوي معمالرگه دوچ کېلمهگن. منبع نینگ ایتیشیچه، قربانلر نینگ عایلهلری فرزندلری بېدرَک یۉقالگچ، بیر نېچه کون دوامیده اولرنی ایزلشگن و آخر-عاقبت اولر نینگ جسدلریگه دوچ کېلیشگن. «طالبان بو آدملرنی اۉلدیرگچ، اولر نینگ عایلهلریگه اوشبو واقعه حقیده یېتکرمه لر بیلن گپلشمسلیک و مسألهنی قانوني یۉل بیلن هم تعقیب قیلمسلیک حقیده تهدید قیلگن.» قربانلر نینگ فاتحه مراسمیدن ترقهلگن صورتلر هم عایلهلری و یقینلری قربانلر نینگ اسملرینی «شهید» سۉزی بیلن تیلگه آلگنینی کۉرستهدی. حالبوکه، طالبان اولرنی «قوراللی اۉغریلر» دېب تنیشتیرگن.
محکمه حکمیسیز اۉلیم جزاسی
اۉرگنیشلر نتیجهسیگه کۉره، اوشبو ایکّی واقعهده هلاک بۉلگنلر نینگ برچهسی هزارهلر جماعهسی وکیللری بۉلگن. هزارهلر جماعهسی فعاللری اجتماعي ترماقلرده طالبان نینگ واقعهلر حقیدهگی بیاناتلرینی تنقید قیلیب، بو قاتللیکلرنی «قانوندن تشقری»، محکمه و حقوقي جریانسیز عملگه آشیریلگن قتل صفتیده بهالهگن.
طالبلر اۉلدیریلگن شخصلرنی «قوراللی اۉغریلر» دېب تنیشتیرگن، بیراق اولرگه قۉییلگن عیبلاولر بۉییچه انیق تفصیلاتلر یاکه ایشانچلی دلیللر کېلتیرمهگن. طالبان فقط قانلی جسدلر نینگ صورتلرینی ایکس ترماغیده اعلان قیلیب، قربانلرنی «اۉغریلیک»ده عیبلهگن. شونینگدېک، قربانلر نینگ عایلهلرینی واقعه حقوقي یۉل بیلن تعقیب قیلیشدن قَیترگن.
هزارهلر جماعهسی فعاللری نینگ بو واقعهلردن خواطرلنیشی بېچیز اېمس. خلقارا عفو تشکیلاتی اوچته علیحده تېکشیرووده طالبان کوچلری تامانیدن غور، غزنی و دایکندی ولایتلریده هزارهلر نینگ عامهوي قیرغین قیلینیشینی حجتلشتیرگن و بو قاتللیکلرنی اوروش جنایتی درجهسیده بهالهگن.
تشکیلات نینگ تېکشیروولریدن بیریده طالبان کوچلری غور ولایتیده تونگی عملیات دوامیده تۉرت نفر اېرککنی حبسگه آلیب، اولرنی ناقانوني روشده قتل اېتگنی، اولردن کمیده بیری نینگ جسدیده قییناق علامتلری بۉلگنی کۉرسهتیلگن. حساباتگه کۉره، عینِ عملیات دوامیده بیر عیال و 12 یاشلی قیز هم اۉلدیریلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ انسان حقوقلری بۉییچه عالي کمیسارلیگی هم ییللیک حساباتلریده بو حالت نینگ دوام اېتهیاتگنیگه اعتبار قرهتگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص معروضهچیسی ریچار بنت 2024-ییلده انسان حقوقلری کېنگشیگه تقدیم اېتگن حساباتیده طالبان نینگ هزارهلرگه نسبتاً تیزیملی کمسیتیش سیاستی حقیده سۉز یوریتگن و بو کمسیتیش طالبان اعضالری همده طرفدارلری تامانیدن عملگه آشیریلگن قاتللیکلر بیلن ینهده کوچهیگنینی تأکیدلهگن.
عینِ پیتده افغانستان نینگ اوّلگی حکومتیده عدلیه وزیری بۉلگن فضل احمد معنوي بو شخصلر نینگ اۉلدیریلیشینی «محکمه دن تشقری قاتللیک» دېب اتهب، جهان همجعیتی و خلقارا مسوول تشکیلاتلر نینگ افغانستانده انسان حقوقلری بوزیلیشیگه نسبتاً بېفرقلیگینی تنقید قیلگن. معنوي اوشبو واقعهلرگه اشاره قیلیب، شخصلر نینگ محکمه جریانلریدن اۉتکزیلمسدن اۉلدیریلگنینی تنقید قیلگن و بونی عدالت تمایللریگه ضد دېب بهالهگن. او اۉز یازووی نینگ بیر قِسمیده شوندهی دېیدی: «هېچ قندهی عیبلاو، قنچهلیک آغیر بۉلمسین، انسان نینگ یشش حقوقیدن اۉزباشیمچهلیک بیلن محروم اېتیشگه اساس بۉله آلمهیدی. عیبسیزلیک پرېزومپسيهسی، عدالتلی محکمه حقوقی، حمایهلنیش حقوقی همده جنایت و جزا مسألهسینی بېلگیلش بۉییچه محکمه اۉرگانی نینگ مطلق وکالتی حقوق و عدالت نینگ شبههسیز تمایللریدندیر؛ شریعت کۉره هم صلاحیتلی محکمه آرقهلی جنایت اثباتلنمسدن توریب جزا تعیینلش عدالت بۉله آلمهیدی.»
معنوي اۉز یازووی نینگ باشقه قِسمیده هم جنایتده عیبلنگن شخصلر نینگ عدالتلی سود قیلینیشی ضرورلیگیگه اورغو بېریب، شوندهی قۉشیمچه قیلگن: «اگر بیرار شخص جنایت صادر اېتگن بۉلسه، او عدالتلی محکمه جریانیده کۉریب چیقیلیشی و قانونگه موافق جزالنیشی کېرهک؛ عیبلاو نینگ اۉزی اۉلیم حکمیگه ایلنیب قالمسلیگی لازم. باشقه تاماندن، اگر محکمه اَیریم شخصلرنی جنایتچی دېب تاپیب، حکم چیقرسه-یو، حاکمیت اېگهلری بیلن باغلیق شخصلرگه نسبتاً جزا نینگ اجرا اېتیلیشی تۉختهتیلسه، بو اېندی عدالت اېمس؛ بو کمسیتیش و جزاسیزلیک نینگ یقّال نمونهسیدیر.»
