مرسَل (مستعار)، 31 یاشلی عیال نینگ تنهسی نینگ اَیریم قِسملریده کلتکلنیش عاقبتیدهگی کوییش و کۉکریش ایزلری حلی هم کۉرینیب تورردی. بیراق، طالبان نینگ مزار شریفدهگی قاضیسی اونینگ اېریدن اجرهشیش حقیدهگی طلبینی رد اېتدی. مرسل نینگ شکایتی بۉییچه محکمه مجلسی حوت آییده اۉتکزیلگن اېدی، اما طالبان قاضیسی اونینگ دعواسینی کۉریب چیقیش اۉرنیگه، اېری طرفینی آلیب، اجرهشیشنی طلب قیلگنی اوچون اونی کاییدی. او بو حقده «اطلاعات روز» گزېتهسیگه شوندهی دېدی: «مېنگه: «سیز عیاللر ارزیمس بیر گپ بۉلسه هم، درّاو اجرهشماقچیمن دېیسیزلر. اگر اېرینگ سېنی اورگن بۉلسه، یخشی قیلیبدی. عیال اېری نینگ گپیگه قولاق سالیشی و اونگه حرمت قیلیشی کېرهک. اېرینگ نیمه دېگن بۉلسه، شونی قیلگه نینگده اېدی، او سېنی اوریشگه مجبور بۉلمسدی. خدا بیلهدی، اېرینگنی جهلی چیقیب سېنی اورهدیگن درجهده نیمه قیلگنسن»، دېدی.» مرسل نینگ ایتیشیچه، او قاضیگه گیاهوند مادّهگه قرهم بۉلگن اېرکک بیلن بیر اویده یشش اونینگ ساغلیغی و خوفسیزلیگیگه تهدید سالهیاتگنینی توشونتیریشگه حرکت قیلگن. بیراق، اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان قاضیسی نهفقط اونینگ گپلریگه اعتبار بېرمهگن، بلکه اگر ینه اجرهشیش طلبینی کۉترسه، قماققه تشلنیشی حقیده هم آگاهلنتیرگن.
او شوندهی دېدی: «مېن محکمهگه بارسهم، مېنی توشونهدی، بیز کۉرگن زۉرآورلیکلر سبب اېریمنی جزالشهدی و مېن اجرهشیشیم ممکن، دېب اۉیلهگندیم. اما قاضی تنهمدهگی کوییش و کلتکلنیش ایزلرینی کۉرگن بۉلسه هم، اېریمنی حمایه قیلدی. او مېنگه: «البته، قندهیدیر ایش قیلگنسنکی، اېرینگ شوندهی قیلیشگه مجبور بۉلگن»، دېدی. قاضی مېنگه ینه شوندهی دېدی: «یاش و کېلیشگن اېرینگ بیلن یشهیسن یاکه اېرینگ نینگ قدریگه یېتیشنی اۉرگنیشینگ اوچون ایکّی-اوچ آی قماقده اۉتیرهسن.» مرسل نینگ ایتیشیچه، اونینگ (اجرهشیش) حقیدهگی طلبی رد اېتیلگنیدن کېین اېری نینگ زۉرآورلیگی ینهده کوچهیگن. او سۉنگگی اوچ آی ایچیده ینه بیر نېچه بار کلتکلنگنینی ایتهدی.
او شوندهی دېدی: «محکمهدن کېین وضعیت ینهده یامانلشدی. هر سفر مېنی آگاهلنتیریب: «ایتگنیمنی قیلمسهنگ، باریب اوستینگدن شکایت قیلهمن. طالبلر مېنینگ تامانیمده. سېنی قهمشهدی»، دېیدی. حاضرگچه ینه تۉرت-بېش مرته مېنی اوریب-کلتکلهدی. مېن اۉزیمنی انسان دېب حس قیلمهیمن. گۉیا اېریم جهلی چیققنیده غضبینی چیقریش اوچون ایشلهتهدیگن بیر واسطهدېکمن. شوندهی یشهگندن کۉره اۉلیب کېتگنیم یخشیراق.»
گیاهوندلیک و زۉوانلیک سایهسیدهگی حیات
مرسل تورموش اۉرتاغینی آلدیندن تنیمسدن، مجبورن اونگه تورموشگه بېریلگن. اونینگ ایتیشیچه، نکاحدن کېین اېری نشه (چرس)، مست قیلووچی تابلتلر همده «کا» و «تریمادول» کبی دارو واسطهلریگه قرهم اېکنلیگینی بیلیب قالگن. او شوندهی دېیدی: «اېریم مېن اوچون بېگانه آدم اېدی. تۉیدن آلدین هېچ کیم اونینگ بونقه بدفعل اېکنینی بیلمسدی، گیاهوندلیگی حقیده هم خبریمیز یۉق اېدی. اوزاق مدت اونهشتیریلمهگن اېدیک، شو نینگ اوچون او حقیده کۉپراق معلومات آلیشگه امکانیم بۉلمهدی. اونشتیریلگنیمیزدن اوچ آی اۉتیب تۉی قیلدیک. تۉیدن کېین حیاتیم برباد بۉلدی. بو آدم بیلن بیر کون هم یخشی کون کۉرمهدیم. هر کونی جنجل و تارتیشوو بۉلهدی، ارزیمس بهانهلر بیلن مېنی اوریب-کلتکلهیدی. اېریم سوتکه نینگ 24 ساعتی عصبي یورهدی، بیرار کون هم مېنگه یخشی معامله قیلگنینی کۉرمهدیم.
اگر فقط جنجل بۉلگنیده چیدردیم، اما او جوده کۉپ اورهدی. قۉلیگه نیمه توشسه، اۉشه بیلن اورهدی. تیاق بیلن هم، الکتر سیمی بیلن هم اورهدی. مشت و تېپکی بیلن اورهدی. مېن هم انسانمن، بوندهی معاملهگه چیدهی آلمهیمن. قچانگچه شوندهی یششیم کېرهک؟»
مرسل نینگ ایتیشیچه، اېری نینگ گیاهوندلیگی فقط زۉرآورلیک بیلن چېکلنمهگن. او گیاهوند مادّهلر و پسیخاتراپ دارولر ساتیب آلیش اوچون اوییدهگی برچه قیمتبها بویوملر و مال-ملکنی ساتیب یوبارگن.
او شوندهی دېدی: «اویده هېچ نرسه قالمهدی. اوییمیزدهگی مال-ملکلرنی و تقینچاقلریمنی ساتیب، تابلتلر آلدی. تۉی قیلگنیمیزده بیر لکه (100 مینگ افغاني) قرضی بار اېدی، بۉینیمدهگی زنجیرنی ساتیب قرضینی یاپدی. شوندن کېین اېسه قۉلیمدهگی بار نرسهنی ساتیب، اۉزیگه گیاهوند مادّه آلدی. اوزوکلریمنی، سرغهلریمنی، حتا اونهشتیریلگنیمیزدهگی اوزوگیمنی هم ساتیب یوباردی. همهسینی ساتدی. حتا اوییمیزدهگی تلویزیوننی هم ساتیب یوباردی.»
قیزدیریلگن اوتو بیلن کویدیریش
مرسل نینگ ایتیشیچه، زۉروانلیک نینگ اېنگ آغیر حالتلریدن بیری اېری اونینگ بیلگاوزوکلرینی هم ساتماقچی بۉلگن پیتده یوز بېرگن. اونینگ بو طلبگه قرشی چیقیشی قتّيق کلتکلنیش و قۉللری نینگ کوییشیگه سبب بۉلگن.
او شوندهی دېدی: «او مېنگه: «بیلگاوزوکلرینگنی آلیب کېل، ساتهمن»، دېگنیده بېرمهدیم و قرشیلیک قیلدیم. اوّل مېنی جوده کۉپ مشت و تېپکی بیلن اوردی. قنچه «اورمه» دېب یالوارسهم هم، فایدهسی بۉلمهدی. اۉشه پیتده کییملرنی (اوتو)لهیاتگن اېدیم و (اوتو) تاککه اولنگن اېدی. قیزیب تورگن اوتو بیلن ایکّله قۉلیمنی کویدیردی. کوییشلر جوده چوقور بۉلدی، ایزلری حاضرگچه قالگن و حلی هم توزهلمهگن.»
او ینه قۉشیمچه قیلدی: «کېین مېندن بیلگاوزوکلریم قهیېردهلیگینی ایتیشیمنی طلب قیلدی. مېن اولرنی آغیر کونلر اوچون سهقلب قۉیگن اېدیم و ینه قرشیلیک قیلدیم. شونده حویلیگه چیقیب کېتدی. مېن چوقور نفس آلیب، اېندی اورمهیدی دېب اۉیلهدیم. اما اوندهی بۉلمهدی. حویلیدن درخت نینگ بیر شاخینی سیندیریب آلیب کېلدی و مېنگه هجوم قیلدی. جوده قتّيق اوردی. بوتون تنهم جراحتلندی، یره ایزلری بیر نېچه هفته دوامیده سهقلنیب توردی.» اېری نینگ گیاهوندلیگی و زۉرآورلیگیدن تشقری، مرسل ینه بیر آغیر دردنی باشیدن کچیرماقده. او ایکّی ییللیک تورموش دوامیده ایکّی مرته حاملهدار بۉلگن، بیراق هر ایکّی سفر هم حامله سینی یۉقاتگن. اونینگ ایتیشیچه، فرزند کۉره آلمهگنی اېری تامانیدن اونی دایمي تحقیرلش و عیبلش اوچون بهانهگه ایلنگن.
او شوندهی دېدی: «بیر تاماندن، او دایما مېنی مسخره قیلیب، «سېن فرزند توغه آلمهیسن»، دېیدی. ایکّی مرته حاملهدار بۉلدیم، اما تۉرتینچی آیگه یېتمسدن حاملهم توشیب قالدی. اېریم مېنی شفاکارگه آلیب باریش اۉرنیگه، عکسینچه، دایما قیینهیدی و عذاب بېرهدی.»
محکمهده اېشیتیلمهگن عیال نینگ آوازی
تجلا (مستعار)، بلخ ولایتیدن بۉلگن 28 یاشلی عیال، اجرهشیش طلب قیلیب طالبان محکمهسیگه مراجعت قیلگن عیاللردن ینه بیریدیر. بیراق اونینگ طلبی هم قاضی تامانیدن رد اېتیلگن. او «اطلاعات روز» گزېتهسیگه ایتیشیچه، اېری تورموش قورگنلریدن ایکّی ییل اۉتگچ، هېچ قندهی ایضاح بېرمسدن هفتهلب، بعضاً اېسه آیلب غایب بۉلیب کېتهدیگن بۉلگن. بو دورده او عایلهسی اوچون بیرار خرجت هم قیلمهیدی. او شوندهی دېدی: «کونلب، هفتهلب یۉقالیب کېتهدی. حتا بیر مرته قۉنغیراق قیلیب حال-احوال هم سۉرمهیدی. قهیېرگه باریشینی، نیمه قیلیشینی بیلمهیمن. بیز نینگ خرجتلریمیزنی هم بېرمهیدی. اجارهده یشهیمیز. فرزندلریم حلی کیچکینه. اولر نینگ مینگ خیل احتیاجی بار. لېکن خدا حققی، بیزگه بیر افغاني هم بېرمهیدی. برچه خرجتلرنی اۉزیم تیکووچیلیک و قۉل محنتی بیلن ایشلب تاپهمن.» تجلا ایکّی فرزند نینگ آنهسی بۉلیب، یشش خرجتلری و بالهلری نینگ برچه احتیاجلرینی یالغیز اۉزی تأمینلهیاتگنینی ایتهدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، اېری نهفقط نفقه بېریشدن باش تارتهدی، بلکه اویگه کېلگنیده هم زۉرآورلیک قیلهدی.
او شوندهی دېدی: «اویگه کېلگن کونی بیر هفته قالهدی، کېین ینه غایب بۉلهدی. مېن اېریمگه: «فرزندلرینگ سېنینگ مِهرینگگه محتاج، سېن بیز نینگ حیاتیمیز اوچون مسوولسن، مېنینگ و بالهلرینگ نینگ نفقهسینی بېریشینگ کېرهک»، دېسهم، درّاو جنجل باشلهیدی و مشت-تېپکیلر بیلن مېنگه تشلنهدی. کېتهدیگن کونیگچه جنجل و تارتیشوو دوام اېتهدی. حتا بالهلرنی هم شپهلاق بیلن اوریب-کلتکلهیدی.» آخر-عاقبت، او عدالت ایزلب مزاری شریفدهگی طالبان محکمهگه مراجعت قیلیشگه مجبور بۉلگن. بیراق اونینگ ایتیشیچه، او یېرده نهفقط اۉز معمالرینی بیان قیلیش امکانیتینی تاپه آلمهگن، بلکه اېریگه مطلق بۉیسونیش کېرهکلیگی حقیده نصیحت هم اېشیتگن.
او شوندهی دېدی: «اېریم محکمه ده قاضینی یالغان گپلر بیلن ایشانتیردی. او گۉیاکه عایله نینگ خرجتلرینی تاپیش اوچون سفرگه چیقیشگه مجبور اېکنینی ایتدی. شو سبب قاضی مېنی اېریمگه اطاعت اېتیشگه مجبور قیلدی و: «اېرگه بۉیسونمسلیک الله گه بۉیسونمسلیک بیلن برابر»، دېدی. مېن هم گپیریشیمگه، دردیمنی ایتیشیمگه رخصت بېریشلرینی سۉردیم، اما اولر: «سېن عیالسن، حلی هم گپیریهپسنمی؟ هېچ نرسه دېییشگه حققینگ یۉق»، دېب جواب بېریشدی.»
تجلا نینگ ایتیشیچه، قاضی اونگه هر قندهی شرایطده هم اېریگه بۉیسونیشی کېرهکلیگینی، اونینگ ایستکلریگه قرشی چیقیش حقوقی یۉقلیگینی آگاهلنتیرگن.
او ینه شوندهی دېدی: «اېندی قهیېرگه مراجعت قیلیشنی، نیمه قیلیشنی و کیمدن یاردم سۉرهشنی بیلمهیمن. شوندهی اېر بیلن یشه گندن کۉره یالغیز بۉلگنیم یخشی. مېن هم باشیمده بیر اېرکک بۉلیشینی، اوی و بالهلریم نینگ خرجتلرینی تأمینلشینی ایستهیمن. قچانگچه مېن خۉرلیک و مشقت تارتهمن-او، اېریم اېسه اۉزی نینگ عیش-او عشرتی بیلن یشه یدی؟ کېین اویگه کېلگن بیر هفتهسی دوامیده هم اونینگ تحقیری، حقارتی و قییناقلریگه چیدهشیم کېرهکمی؟»
ینگی قاعدهلر و عیاللر نینگ عدالت ایزلشدهگی مرکّب یۉلی
بیر آی اوّل طالبان عدلیه وزیرلیگی طالبان رهبری ملا هبت الله آخوندزاده تامانیدن امضالنگن «اېر-خاتینلر اجرهلیشی نظامی» اعلان قیلینگنینی معلوم قیلدی. اوشبو نظام اېرککلرگه کېنگ وکالتلر بېریب، عیاللر نینگ اېرلریدن اجرهلیش جریانینی ینهده مرکّبلشتیرهدی.
مذکور نظام نینگ 22-مادّهسیده ایتیلیشیچه، حتا عیال اېری نینگ ظلمی و زۉروانلیگیگه دچار بۉلسه هم، محکمه قاضیسی فقط عیال نینگ عریضهسیگه اساسلنیب و اېر نینگ راضیلیگیسیز اجرهلیش (طلاق یاکه تفریق) حقیده حکم چیقره آلمهیدی. اوشبو مادّه نینگ تلقینیگه کۉره، طالبان قاضیسی اېر نینگ راضیلیگیسیز اېر-خاتیننی اجرهتیش تۉغریسیده قرار قبول قیله آلمهیدی. حالبوکه، اېرکک شونچهکه «طلاق» سۉزینی ایتیش آرقهلی نکاحنی توگهتیش امکانیگه اېگه.
عموماً آلگنده، اوشبو نظام عیاللر نینگ تفریق طلب قیلیش شرطلرینی ینهده قیینلشتیریب، اولر نینگ زۉروانلیککه اساسلنگن مناسبتلردن قوتولیش اوچون موجود بۉلگن حقوقي امکانیتلرینی چېکلب قۉیگن.
طالبان حکومتی برچه عیال قاضیلرنی همده عدلیه و محکمه تیزیملریده فعالیت یوریتگن عیاللر نینگ کتّه قِسمینی لوازمیدن چېتلشتیرگن. حاضرگی وقتده محکمه-حقوق تیزیمی نینگ اساسي توزیلمهلری کۉپینچه طالبان اعضالری، اوشبو گروه قوماندانلری و اولرگه یقین شخصلر نظارتیده فعالیت یوریتماقده. بوندهی تیزیم شرایطیده کۉپلب عیاللر اۉز حقوقلرینی حمایه قیلیش و عدالت طلب قیلیش یۉلیده جدّي تۉسیق همده معمالرگه دوچ کېلماقده.
شونینگدېک، جمهوریت دوریده عیاللر نینگ حقوقي حمایهسی و اولر نینگ محکمه ایشلرینی کوزهتیب باریش بیلن شغللنگن دولت مؤسسهلری همده عیاللر حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلر فعالیت یوریتگن بۉلسه، طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ بو تشکیلاتلر نینگ کۉپچیلیگی فعالیتی تۉختهتیلگن و اولرگه ایشنی دوام اېتتیریشگه رخصت بېریلمهگن.
طالبان، شونینگدېک، آلتینچی صنفدن یوقاری بۉلگن قیزلر نینگ تعلیم آلیشینی تعقیقلهگن همده عیاللر نینگ کتّه قِسمینی دولت ادارهلریده و کۉپلب خصوصي ساحهلرده ایشلش حقوقیدن محروم قیلگن. بوندهی شرایطده عیاللر نینگ قانوني حقوقلرگه اېریشیشی و عدلیه همده محکمه اۉرگانلریده اۉز حق-حقوقلرینی طلب قیلیشی ینهده مرکّبلشیب بارماقده.
مرسل و تجلانینگ حیات حکایهلری طالبان حکمرانلیگی دوریده یشه یاتگن کۉپلب افغانستان عیاللری نینگ قسمتینی عکس اېتتیرهدی. اولر زۉرآورلیک، کلتکلش، تحقیرلش و اېرلری نینگ مسوولیتسیزلیگیگه دوچ کېلهیاتگن بۉلسهلر هم، نکاحدن قوتولیش اوچون عملي یۉل تاپه آلمهیپتیلر. اولر عدالت ایزلب سودلرگه مراجعت قیلهدیلر، بیراق کۉپ حاللرده تهفریق حقیدهگی طلبلر رد اېتیلهدی و قرارلر اېرککلر فایدهسیگه چیقریلهدی. بوندهی وضعیتده کۉپلب عیاللر زۉروانلیک و تضییق حکم سورهیاتگن اویلریده یششنی دوام اېتتیریشگه مجبور بۉلماقده. بو عیاللر اوچون محکمه کۉپینچه عذاب-عقوبتلرگه برهم بېرهدیگن یۉل اېمس، بلکه اولرنی ینهده کۉپراق صبر قیلیشگه مجبور قیلهدیگن تیزیم نینگ بیر قِسمیگه ایلنیب قالگن. نتیجهده، اجرهلیش و مستقل حیات باشلش امکانیتلری تاباره چېکلنیب بارماقده.
