یازووچی: محبوبالله توران
تیلیمیزنینگ ملي بَیرهم کونی عرفهسیدهمیز. شو بهانه بیلن بوگون بیر اولوغ انساننی یادلهماقنی نیت قیلدیم. او کیشی ادبیات ساحهسیده بیر قطار آدملرگه تنیش بۉلسه-ده، افسوس که ملتیمیزنینگ کتّه قسمی او ذات و اونینگ ادبي میراثی بیلن تۉلهلیگیچه تنیش اېمس.
هه، بو انساننینگ اسمی ایشانچ تۉرهدیر. اونینگ عایلهسی تامانیدن قۉییلگن اسمی «ذکرالله» اېدی، کېین اۉزی «ایشانچ» تخلصینی اختیار اېتدی. اما ییللر اۉتیب، بو اسم «ایشانچ تۉره»گه اۉزگردی.
او 1959- ییلده فاریاب ولایتیگه قرهشلی شیرینتگاب تومنینینگ اسلامقلعه قیشلاغیده توغیلگن. مکتبنی اۉشه تومننینگ ظهیر فاریابي لیسهسیده بیتیریب، کېین عالي اۉقوو مقصدیده اۉزبېکستانگه سفر قیلدی. او مذکور مملکتنینگ پایتختی تاشکېنت دولت بیلیمیورتیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉییچه تحصیلنی باشلهدی.
ایشانچ تۉره 1983- ییلدن 1987- ییلگه قدر او یېرده تحصیل آلیب، کېین رسمي وظیفهسینی «آزادلیک رادیوسی» چوکاتیده باشلهدی و منه شو دایرهده قریب 14 ییل ژورنالیستیک فعالیتینی دوام اېتدیردی.
او 2005- ییلده کانادا اۉلکهسیگه مهاجرت قیلدی و اۉشندن بویان مذکور اۉلکهنینگ تورانتو شهریده یشب کېلماقده.
ایشانچ تۉره اۉزینینگ «استاد حامد فاریابينی اېسلب» ناملی مقالهسیده یادلهگنیدېک، 1979- ییلده کۉپ انسانلر قطاری اۉز عایلهسی بیلن بیرگه شیرینتگاب تومنیدن میمنه شهریگه کۉچیب باریشگه مجبور بۉلگن. او مذکور مقالهده بو قوویلیش مجاهدلرنینگ اۉشه زماندهگی ضیالی کیشیلر و مکتب اۉقیگنلرگه بۉلگن ضدیتلری سببلی عملگه آشگنینی بیان قیلهدی.
اۉزینینگ تأکیدلشیچه، اۉزبېک تیلی و ادبیاتیگه بۉلگن قیزّیقیش میمنهگه کۉچیب بارمسدن آلدین اونده پیدا بۉلگن. اما میمنهگه کېلگچ، او یېرده باسیلیب چیقهیاتگن «فاریاب» کوندهلیگی، عامه کتابخانه و اۉشه جاینینگ عالم و شاعرلری بیلن اوچرهشیش نتیجهسیده بو علاقه اونده کوچهیهدی و ادبیات سری استوار قدم تشلهی باشلهدی.
ایشانچ تۉره اۉشنده میمنهده بیر قطار ایجادکارلر، جملهدن رضوانقل تمنا، نظر محمد جوشن، نجیبالله حسرت خالقي، بهروز خالقي، محمد عالم کوهکن، تاشقین بهایی، قاسم خان سلیمي، محمد کاظم امیني، عبدالرحمان فروتن، عبدالمقیم مقیم، محمدالله نوري، شاهرضا منشيزاده، محمد اسحاق شمسي، شایق وصال فاریابي، آقا کریم وطنیار، عبدالله فوژان، تایب و باشقهلر بیلن یقیندن تنیشهدی. اما او اېنگ کۉپ رحمتلی حامد فاریابينینگ صحبتلریدن بهرهمند بۉلدی.
او حامد فاریابينی دانشمند، توغمه شاعر، نهایتده ملتپرور، اېلسېور، کمترین و صمیمي انسان صفتیده اېسلب، بیرگهلیکده کېچگن صحبتلری و او ذاتدن اۉرگنگن نرسهلری حقیده گپیریب اۉتهدی[1].
ایشانچ تۉره طبیعي روشده جوده کمگپ، اما سحرگر ایجادکار؛ قتّیققۉل، اما تېرن تفکرلی و نازکاندیشه شاعر؛ کمترین، اما سیرمحصول یازووچیدیر.
او عمرینینگ ثمرهلی قسمینی اۉزینینگ آنه تیلی بۉلمیش اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ رواجی و رونقی اوچون صرف اېتگن. او عیناً شو مقصد بیلن کېچهلرنی کوندوزگه اولب، اثرلر یرهتدی و اۉزیدن ثمرهلی میراث قالدیریشگه حرکت قیلدی. اونینگ تینیمسیز محنتی عاقبتیده بیر قطار یازوولری خلقینینگ خذمتیگه یېتیب باردی و بیر قطاری اېسه هنوز سقلنیب کېلماقده.
اونینگ چاپ اېتیلگن اثرلری:
1. اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی
اوشبو اثر رحمتلی محمد عالم کوهکن بیلن هممؤلفلیکده یرهتیلگن بۉلیب، امیر علیشېر نوایي فرهنگي انجمنی تامانیدن 1374- ییلده میمنه شهریده فاریاب دولت مطبعهسیده چاپدن چیققن.
بو کتاب حجم جهتدن جوده کتّه بۉلمسه هم، اۉزبېک ادبیاتی بۉییچه کېرهکلی معلوماتلرنی اۉز ایچیده آلگن و شو ساحهده مهم اثرلر جملهسیدن سنهلهدی.
2. «حاضرگی اۉزبېک تیلی
بو کتاب 1390- ییلده کابلده نشر اېتیلگن بۉلیب، ایشانچ تۉرهنینگ اۉزبېک تیلی گراماتیکهسی بۉییچه یرهتگن مستقل اثری حسابلنهدی. اونده اساساً تیل دستورینینگ مورفولوژی بۉلیمی تحلیل قیلینگن.
بو اثر معاصر دورده افغانستانده اۉزبېک تیلی گراماتیکهسی بۉییچه نشر اېتیلگن مهم مستقل اثرلردن بیری حسابلنهدی.
ایشانچ تۉرهنینگ مجازي ترماقلر آرقهلی نشر اېتیلگن اثرلری:
1. نوایينی انگلش
بو کتاب اولوغ متفکر علیشېر نوایي حقیدهگی ییللر دوامیده و هر خیل سویهده یازیلگن مقالهلر ییغیندیسیدیر. بو تۉپلم اصلیده رحمتلی استاد محمد عالم کوهکن آرقهلی کۉریب چیقیلگن. کېین اېسه مېن اونی ترتیبگه سالیب، نشر اېتدیم.
2. سینشته
اوشبو اثر حکایهلر تۉپلمی بۉلیب، اونده جمعاً 32 ته حکایه سیغدیریلگن. بو اثر ایشانچ تۉره حکایهلرینینگ بیرینچی جلدیدیر.
3. چیراق
بو اثر ایشانچ تۉره حکایهلرینینگ ایکّینچی تۉپلمی بۉلیب، اونده تورلی موضوعلرنی اۉز ایچیده آلگن 28 ته حکایه جمعلنگن. بو حکایهلرنینگ کتّه قسمی ملتیمیزنینگ آغیر و اچّیق حیات مسئلهلری بیلن باغلیقدیر.
استاد ایشانچنینگ اۉز معلوماتیگه کۉره، او ذاتنینگ تۉپلم 83 ته حکایهسی موجود بۉلیب، اولرنینگ برچهسی مجازي ترماقلر آرقهلی ادبیات شیدالری خذمتیگه یېتکزیب بېریلگن. اما استاد مېنگه منه شو ایکّی تۉپلمگه سیغدیریلگن 60 ته حکایهنی جۉنتیشگه موفق بۉلگن اېدی. چونکه او یازوولرینی بیرینچی بۉلیب اۉزی تېکشیرمسدن مېنگه یوبارمسدی.
4. سۉنهیاتگن دوتار چۉغلری
بو اثرنینگ فارسچه آتی «سورمه و خون»دیر. اوشبو رومان مملکتیمیزنینگ تنیقلی یازووچیسی عبدالقادر مرادي قلمیگه منسوب بۉلیب، اونی استاد ایشانچ تۉره «سۉنهیاتگن دوتار چۉغلری» نامی بیلن اۉزبېکچهگه اۉگیرگن.
5. بیر قیشلاقنینگ کۉز یاشلری
اوشبو اثر قصه ژانریده یازیلگن بۉلیب، ایشانچ تۉرهنینگ جوده مهم اثرلریدن بیری حسابلنهدی. او بو اثرده اۉزی شاهد بۉلگن بیر حادثهنی تصویرلب بېریب، ملتیمیز باشیدن کېچیرگن بیر قطار ظلم و ستملرنی آچیب بېریشگه حرکت قیلگن.
6. ینه قیتهمن
بو اثر استاد ایشانچ تۉرهنینگ اۉزبېک تیلیده یازگن کیچیک رومانیدیر. بوندهگی سحرلی تصویرلر و سۉزلر اۉقووچینینگ کۉنلگیگه علیحده کوچ بغیشلهیدی. اوشبو رساله مقدار جهتدن آز بۉلسه-ده، حیات حقیقتلریگه اساسلنیب یازیلگن.
معلوم که، اوزاق ییللر دوامیدهگی اوروشلر همده خلقیمیزگه روا کۉریلگن ظلم و ستملر عاقبتیده ملتیمیز قاره تقدیر بیلن حیات کېچیریشگه مجبور اېدی. بو وضعیت اېسه ایشانچ تۉره اثرلریده اَینیقسه اونینگ حکایهلریده جوده اۉرینلی عکس اېتدیریلگن. بو حکایهلر یالغیز حکایهلیگیچه قالمهی، ملتیمیز تاریخینینگ سۉنگّی اوروش ییللریدهگی کۉزگوسی صفتیده هم رول اۉینهیدی. شونینگدېک، ایشانچ تۉرهنینگ اثرلری بدیعي ادبیاتیمیزنینگ یوکسلیشی، خلقیمیزنینگ ملي عرف-عادتلری و قیشلاق حیاتی بدیعي تصویرلنیشی همده یاش اولادنی آگاهلنتیریش بۉییچه جوده مهم اۉرینگه اېگه.
اَیتیش لازم که، کمینه استاد ایشانچ تۉره بیلن 2015- ییلده تنیشگن اېدیم. اۉشه پیتلر هندوستانده تحصیل آلیش بیلن بند اېدیم. یازمهلریمنی آره-سیره اجتماعي ترماقلر آرقهلی نشر اېتردیم. اولردن بیری استادنینگ نظرینی جلب اېتگن اېکن. شو باعث بیلن علاقه و ادبي رابطهمیز باشلنیب کېتدی. کېین اېسه یازگنلریمنی همهدن آلدین او ذاتگه جۉنتردیم و کۉریب چیقیلیشی و اصلاحیدن کېین نشر قیلشگه یاکه یانیمده سقلشگه جرئت تاپردیم.
ییللر اۉتدی. 2022- ییلده استاد ایشانچ مېنگه بیر التماس بیلن چیقدی؛ یازگن اثرلرینی اۉقیب چیقیب، ترتیبگه سالیب، کېین اولرنی مجازي شبکهلردن نشر اېتیشیمنی طلب قیلدی. مېن اېسه جان دېب قبول قیلدیم. اۉشه زماندن بېری استادنینگ آلتیته اثرینی کۉریب چیقیب، نشر قیلشگه موفق بۉلدیم. قالگنلرینینگ ایشی اېسه هنوز بیتمهگن.
باقي اثرلرنی منه شو احتمالي ناملر بیلن تیارلهماقدهمن:
1. اوچرهشهیاتگن تاغلر — شعرلر تۉپلمی
2. اۉزبېک ادبیاتی انتالوژیسی
3. تورکي مشایخلر
4. محمود کاشغري و دیوان لغاتالترک
5. حکایهلر تۉپلمی — باقی حکایهلر
6. تورلی موضوعلردهگی مقالهلر تۉپلمی
7. نوایي و نوایيشناسلیک
8. تیلشناسلیک مسئلهلری
9. ادبي نقد سباقلری
10. حاضرگی اۉزبېک تیلی — قیته ایشلنگن نسخهسی
11. سفرنامه
اېسلب اۉتیلگنیدېک، استاد ایشانچ تۉره عمرینی اۉزبېک تیلی و ادبیاتینینگ رواجلنیشی اوچون صرف اېتگن بیر انساندیر. او کتّه حرمتگه و قدرلشگه لایق. اما افسوسلر بۉلسینکه بوندهی کۉنگیللی خذمتکار انسان و اونینگ ادبي میراثیگه کېرهکلیچه اعتبار بېرمهماقدهمیز.
معلوماتلرگه کۉره، حاضرگی کونده استاد آغیر کسللیک باعث مجازي دنیادن اۉزینی چېتلتیب، آدملر بیلن علاقهسینی اوزگن و یالغیزلیکنی اۉزیگه اختیار اېتگن.
بیر یۉلینی تاپیب، استادنی اېسلش، کۉنگلینی کۉتریش و عزلتدن چیقریش همده اونینگ کتّه خزینهسینی سقلب قالیش و خلق خذمتیگه یېتکزیش لازم. چونکه ملتیمیز او ذاتنینگ اولوغ خذمتی و محنتی آلدیده قرضداردیر.
