یازووچی: تۉلقین
اۉزبېک تیلی افغانستاندهگی ایلدیزلری چوقور و تاریخي تیللردن بیریدیر. بو تیل نه‌فقط میلیونلب افغانستانلیکلرنینگ کونده‌لیک ملاقات تیلی، بلکه افغانستان‌نینگ تاریخي، مدني و ادبي میراثی‌نینگ مهم بیر قِسمی همدیر. بو تیل تاریخ دوامیده کۉپلب شاعرلر، یازووچیلر، ترجمانلر و تدقیقاتچیلرنی یېتیشتیرگن همده خراسان و ماورالنهر مدني مکانیده مهم ا‌ۉرین اېگه‌لله‌گن
بیراق طالبلر ۲۰۲۱-ییل اگوستیده حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ، افغانستاندهگی تیللر و مدنیتلرنینگ حالتی ینگی و تشویشلی باسقیچگه کیردی. اۉزبېک تیلیگه کېلگنده اېسه مسأله فقط مدني فعالیتلر نینگ کمه‌ییشی بیلن چېکلنمه‌یدی. اونینگ جماعت حیاتیده‌گی، تعلیمده‌گی و رسمي رمزلرده‌گی اشتراکی‌نینگ قیسقریشی هم یازووچیلر، ضیالیلر و بو تیلده سۉزلشووچیلر آره‌سیده جدّي خواطرلرنی یوزه‌گه کېلتیرماقده.
۱. طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن کېین اۉزبېک تیلی و ادبیاتی نینگ حالتی
اۉزبېک تیلی‌نینگ بوگونگی حالتینی بهالش اوچون، اوّلا، طالبلر حاکمیتگه قَیتیشیدن آلدین یره‌تیلگن میراثگه نظر تشلش لازم.
جمهوریت دوریده اۉزبېک تیلی عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری، عالي تحصیلات، نشریات و مدني فعالیت ساحه‌لریده معین درجه‌ده کېنگ اشتراک اېتگن. علمي تدقیقاتلر هم ۲۰۰۴–۲۰۲۱ییللر آره‌لیغیده اۉزبېک تیلی‌نینگ دولت اداره‌لری، آنه تیلی تعلیمی، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری و مدني ساحه‌لرده‌گی موقعی کېنگه‌یگنینی کۉرسه‌ته‌دی.
مثلاً، بلخ بیلیم یورتی‌ده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتی موجود بۉلیب، او ۱۳۷۲- ییلده تشکیل اېتیلگن. بو اېسه افغانستانده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی‌نینگ عالي تعلیم درجه‌سیده اۉقیتیلیشی بیر نېچه اۉن ییللیک تاریخگه اېگه اېکنینی کۉرسه‌ته‌دی.
بیراق طالبلر حاکمیتگه کېلگنیدن کېین اۉزبېک تیلیگه نسبتاً قۉللب-قوّتلش انچه چېکلنگنی حقیده خواطرلر کوچه‌یدی. بو خواطرلر، اینیقسه، اَیریم بیلیم یورتلری پېشتاقلریدن اۉزبېک تیلی نینگ آلیب تشلنگنی حقیده‌گی خبرلر آرتیدن ینه‌ده کوچه‌یدی.
۱۴۰۴-ییلده جوزجان بیلیم یورتی‌نینگ پېشتاقیدن اۉزبېک تیلی‌نینگ آلیب تشلنگنی حقیده خبرلر ترقه‌لدی. کېنگ جماعتچیلیک‌نینگ مناسبتیدن سۉنگ اۉزبېک تیلی ینه بیلیم یورتلر پېشتاقیگه قَیتریلدی. شو ییل نینگ اۉزیده سمنگان بیلیم یورتی‌نینگ پېشتاقیدن هم اۉزبېک و فارس تیللری آلیب تشلنگنی حقیده خبرلر پیدا بۉلدی. بو حالت اوشبو تیللرده سۉزلشووچیلرنینگ ناراضیلیگیگه همده اۉزبېکستان حکومتی نینگ مناسبت بیلدیریشیگه سبب بۉلدی.
باشقه تاماندن، طالبلر وکیللری بو تنقیدلرگه جوابن اۉزبېک تیلیدن فایده‌لنیشگه هېچ قنده‌ی چېکلاو قۉییلمه‌گنینی، پېشتاقلرده‌گی اۉزگریشلر اېسه تعلیم مؤسسه‌لری لوحه‌لری اوچون یگانه میزان یره‌تیش جریانی‌نینگ بیر قِسمی اېکنینی بیلدیرگن. شونینگدېک، طالبلر رسميلری شمالي حدودلر نینگ اَیریملریده، جمله‌دن سمنگان‌ده، پېشتاقلرده اۉزبېک تیلیدن فایده‌لنیش کۉزده توتیلگنینی ایتگن.
شو باعث مسأله‌نی فقط «بیر پېشتاق نینگ آلیب تشلنیشی» بیلن چېکلب بۉلمه‌یدی. اساسي سوال شونده‌کی، افغانستانده اۉزبېک تیلی تعلیم، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری، کتاب نشری، علمي تدقیقات، بیلیم یورت و مدني فعالیت ساحه‌لریده برقرار و قۉللب-قوّتلنماقده‌می یاکه یۉقمی؟
ادبیات ساحه‌سیده‌گی وضعیت اېسه ینه‌ده مرکّب. یازووچی یاکه شاعر ایجاد قیلیشی اوچون فقط سۉز اېرکینلیگی‌نینگ اۉزی یېترلی اېمس. اونگه نشریات، کتاب، کتبخانه، ژونال، ادبي انجمن، بیلیم یورت، مالی کمک و اۉقووچی کېره‌ک. اوشبو زنجیر اوزیلگنده، ادبیات هم استه-سېکین جماعت حیاتیدن چېکینه‌دی.
۲ افغانستانده اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش نیمه اوچون مهم؟
اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش فقط بیر تیلنی حمایه قیلیش اېمس، بلکه افغانستان تاریخی‌نینگ و مدني خیلمه-خیللیگی‌نینگ بیر قِسمینی حمایه قیلیشدیر.
افغانستان کۉپ تیللی و کۉپ مدنیتلی مملکتدیر. اۉزبېک تیلی هم اوشبو تاریخي واقعلیک‌نینگ بیر قِسمی بۉلیب، میلیونلب انسانلر تورلی حدودلرده اوشبو تیلده یشه‌یدی، فکرله‌یدی و اۉز حس-تویغولرینی افاده اېته‌دی.
تیل فقط علاقه واسطه‌سی اېمس. تیل — جماعه‌وي خاطره، مقاللر، حکایه‌لر، قۉشیقلر، آغزه‌کی تاریخ، جیغرافیه ناملری، ادبیات و اولادلر نینگ تجربه‌سینی سقلاوچی واسطه‌دیر.
بیر تیل ضعیفلشگنده، فقط سۉزلر یۉقالمه‌یدی؛ جمعیت‌نینگ مدني خاطره‌سی‌نینگ بیر قِسمی هم اونوتیلیش خوفی آستیده قاله‌دی.
شو سببلی اۉزبېک تیلینی رواجلنتیریش بیر نېچه یۉنه‌لیشده آلیب باریلیشی کېره‌ک:
اۉزبېکلر یشه‌یدیگن حدودلرده اۉزبېک تیلیده تعلیمنی قۉللب-قوّتلش؛
یونیورسیتیلرده‌گی اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلرینی سقلش و رواجلنتیریش؛
بدیعي، علمي و تعلیمي اۉزبېکچه کتابلرنی نشر اېتیش؛
شاعرلر، یازووچیلر و ترجمانلرنی قۉللب-قوّتلش؛
اۉزبېک تیلیده‌گی کتابلر اوچون کتبخانه و آرشیفلر یره‌تیش؛
اۉزبېک تیلیده‌گی عامه‌وي اخبارات واسطه‌لرینی رواجلنتیریش؛
اېسکی اثرلرنی رقملشتیریش؛
اۉزبېک تیلی و ادبیاتیگه عاید علمي تدقیقاتلرنی قۉللب-قوّتلش؛
افغانستاندهگی یازووچیلر بیلن چیت ایلده‌گی اۉزبېک ایجادکارلری اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لرنی رواجلنتیریش.
تیل اویده گپیریلسه، مکتبده اۉقیتیلسه، یونیورسیتیده تدقیق قیلینسه، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده ایشله‌تیلسه و کتابلرده نشر اېتیلسه، او یشه‌یدی.
۳. بیلیم یورت پېشتاقلریدن اۉزبېک تیلی نینگ آلیب تشلنیشی و قَیتریلیشی
سۉنگگی ییللرده اۉزبېک تیلی‌نینگ حالتینی کۉرسه‌تووچی مهم رمزي مسأله‌لردن بیری بیلیم یورت پېشتاقلریده‌گی تیل مسأله‌سیدیر.
طالبلر حاکمیتگه کېلگنیدن کېینگی ییللرده اَیریم بیلیم یورت پېشتاقلریدن اۉزبېک تیلی‌نینگ آلیب تشلنگنی حقیده بیر نېچه حالت خبر قیلیندی. جوزجان بیلیم یورتی‌نینگ پېشتاقیدن اۉزبېک تیلی‌نینگ آلیب تشلنیشی کېنگ ناراضیلیکلرگه سبب بۉلدی و ناراضیلیکلردن کېین اۉزبېک تیلی ینه پېشتاققه قَیتریلدی.
سمنگان بیلیم یورتی بیلن باغلیق حالتده اېسه محلي منبعلر اوّل پېشتاقده پشتو، فارس، اۉزبېک و انگلیس تیللری بۉلگنینی، کېینچه‌لیک اېسه پېشتاق اۉزگرتیریلیب، فارس و اۉزبېک تیللری آلیب تشلنگنینی خبر قیلدی. بو حالت اوشبو تیللرده سۉزلشووچیلرنینگ ناراضیلیگیگه سبب بۉلدی و حتا اۉزبېکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی هم طالبلر وکیللریدن توشونتیریش سۉره‌دی.
بو واقعه‌لر مهم بیر حقیقتنی کۉرسه‌ته‌دی: تیل نینگ جماعت جایلریده موجودلیگی فقط بېزه‌ک مسأله‌سی اېمس.
بیلیم یورت پېشتاغی محصل، اۉقیتووچی یاکه عادي فقرا اوچون اونینگ تیلی اوشبو مؤسسه‌ده کۉرینه‌دیمی یاکه یۉقمی، دېگن رمزي خبرنی بېره‌دی.
شو سببلی یازووچیلر، ضیالیلر، فعاللر، سیاسي رهبرلر و اۉزبېک تیلیده سۉزلشووچیلر نینگ بونده‌ی حالتلرگه مناسبتی مهم اهمیتگه اېگه. اۉزبېک تیلی‌نینگ ناراضیلیکلردن کېین پېشتاقلرگه قَیتریلیشی مدني و اجتماعي طلبلر نینگ تیل نینگ جماعت حیاتیده‌گی موجودلیگینی سقلشده مهم رۉل اۉینشی ممکنلیگینی کۉرسه‌ته‌دی.
حتا ۱۴۰۴-ییلده فارس و اۉزبېک تیللری نینگ اَیریم لوحه‌لردن آلیب تشلنیشیگه بیلدیریلگن مناسبتلردن سۉنگ، طالبلر رهبری شمالي ولایتلر حاکملریگه کۉپ تیللی لوحه‌لرنی اۉزگرتیریشده احتیاط بۉلیش و اوّل موجود بۉلگن تیللرنی آلیب تشله‌مسلیک حقیده کۉرسه‌تمه بېرگنی حقیده خبرلر ترقه‌لدی.
۴. علیشېر نوايی — ایکّی بار ویران قیلینگن مدني رمز
افغانستاندهگی اۉزبېکلر نینگ مدني رمزلری آره‌سیده امیر علیشېر نوايی علیحده ا‌ۉرین اېگه‌لله‌یدی.
نوايی فقط شاعر اېمس. او تورکي و اۉزبېک ادبیاتی تاریخیده‌گی اېنگ مهم سیمالردن بیری، تېموريلر دوری نینگ بویوک مدنیت اربابلریدن بیریدیر. شو سببلی مزار شریفده‌گی اونینگ یادگارلیگی افغانستان اۉزبېکلری اوچون عادي هیکل یاکه شهر انشااتی اېمس، بلکه اۉزبېک ادبیاتی نینگ بو یورتده‌گی تاریخي موجودلیگی نینگ رمزی اېدی.
مزار شریفده‌گی نوايی هیکلی بیرینچی بار ۱۰۴۱-ییلده ویران قیلینگن. ۲۰۲۵-ییل اگوست آییده اېسه اونینگ هیکلی ینه ویران قیلینگنی حقیده خبرلر ترقه‌لدی.
ایکّینچی ویرانه‌گرچیلیکدن سۉنگ ضیالیلر و اجتماعي تشکیلاتلر تامانیدن کېنگ مناسبتلر بیلدیریلدی. اۉزبېکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی هم طالبلر وکیللری بیلن باغلنیب، توشونتیریش سۉره‌دی. شوندن سۉنگ طالبلر وکیللری نوايی یادگارلیگینی قَیته تیکلش و بو جاینی مدني مجموعه‌گه ایلنتیریشلرینی معلوم قیلدیلر.
بیراق هیکل نینگ اۉزیدن هم مهم‌راق بیر سوال موجود: نېگه بیر جمعیت اۉزی‌نینگ مدني رمزلرینی سقلب قالیش اوچون قیته-قیته طلب قیلیشگه مجبور بۉلیشی کېره‌ک؟
اگر منطقه ادبي تاریخی نینگ بیر قِسمی بۉلگن بویوک شاعرنینگ جماعت حیاتیده‌گی اۉرنی مناسب درجه‌ده سقلنمسه، ینگی اولاد اۉزی نینگ ادبي و مدني میراثی بیلن قنده‌ی تنیشه‌دی؟
یادگارلیکلر، هیکللر، کتبخانه‌لر و مدني ناملر جماعه‌وي خاطره‌‌نینگ بیر قِسمیدیر. اولر نینگ آلیب تشلنیشی یاکه ویران قیلینیشی یاش اولادنینگ اۉتمیشی بیلن بۉلگن علاقه‌سینی ضعیفلشتیریشی ممکن.
۵ اۉزبېک یازووچیسی قۉللب-قوّتلاوسیز قنده‌ی یازیشی ممکن؟
افغانستانده اۉزبېک تیلی‌نینگ اساسي معمالریدن بیری اوشبو تیلده ایجاد قیله‌یاتگن یازووچی و شاعرلر نینگ حالتیدیر.
یازووچی ایجاد قیلیشی اوچون فقط قلم‌نینگ اۉزی یېترلی اېمس. اونگه وقت، خوفسیزلیک، منبعلردن فایده‌لنیش امکانیتی، نشریات، محرر، باسمه‌خانه، اۉقووچی و کتابنی ترقه‌تیش امکانیتی کېره‌ک.
بوگونگی افغانستاندهگی اقتصادي معمالر و کېنگ کۉلملی مدني-اجتماعي چېکلاولر یازووچیلرنینگ فعالیتینی ینه‌ده قیینلشتیرماقده.
خلق ارا قلم انجمنی هم ۲۰۲۶ـ ییلده افغانستاندهگی یازووچیلرنینگ حالتی حقیده تشویش بیلدیرگن و سۉنگگی بېش ییل دوامیده یازووچیلر، شاعرلر، ژورنالیستلر، ناشرلر، صنعتکارلر همده مدني فعالیتلری اوچون کتّه نرخ تولگنینی تأکیدله‌گن.
اۉزبېک یازووچیلری اوچون بو وضعیت ینه‌ده مرکّب بۉلیشی ممکن. چونکه افغانستاندهگی اۉزبېکچه کتاب بازاری باشقه ییریک تیللرگه قره‌گنده تارراق بۉلیب، قۉللب-قوّتلش بۉلمه‌گن شرایطده کۉپلب یازووچیلر اۉز اثرلرینی نشر اېتیش اوچون یېترلی مالی امکانیتگه اېگه اېمس.
۶. افغانستان اۉزبېک ادبیاتینی سقلشده دیاسپورامینگ رۉلی
بونده‌ی شرایطده اۉزبېک دیاسپوراسی نینگ مسوولیتی اوّلگیدن هم مهم‌راق بۉله‌دی.
اگر افغانستان ایچیده اۉزبېکچه کتابلرنی چاپ اېتیش و نشر قیلیش اوچون یېترلی امکانیت بۉلمه‌سه، خارجده‌گی یازووچیلر و مدني فعاللر بو بۉشلیق‌نینگ بیر قِسمینی تۉلدیریشلری ممکن.
دیاسپورا قوییده‌گی ایشلرنی عملگه آشیریشی ممکن:
بیرینچیدن، اۉزبېک یازووچیلرینی قۉللب-قوّتلش جمغرمه‌سینی تشکیل اېتیش.
اوشبو جمغرمه یازووچیلرنینگ کتابلرینی چاپ اېتیش، تحریرلش، ترجمه قیلیش و ترقه‌تیش خرجتلرینی قاپلشگه یاردم بېریشی ممکن.
ایکّینچیدن، افغانستان یازووچیلری‌نینگ اثرلرینی خارجده نشر اېتیش.
افغانستانده نشر قیلیش امکانیتی بۉلمه‌گن کتابلر باشقه مملکتلرده چاپ اېتیلیشی و کېینچه‌لیک رقملی شکلده مملکت ایچیده‌گی همده تشقریسیده‌گی اۉقووچیلرگه یېتکزیلیشی ممکن.
اوچینچیدن، افغانستان اۉزبېک ادبیاتی‌نینگ رقملی آرشیفینی یره‌تیش.
اېسکی اثرلر، ژوناللر، شعرلر، حکایه‌لر، ترجمه‌لر و یازووچیلرنینگ باشقه اثرلری رقملشتیریلیب، کېله‌جک اولادلر اوچون سقلنیشی کېره‌ک.
تۉرتینچیدن، یاش یازووچیلرنی قۉللب-قوّتلش.
اگر یاش اۉزبېک یازووچیسی اۉز اثرلری اوچون اۉقووچی و قۉللب-قوّتلاوچیلر بارلیگینی حس قیلسه، اونینگ یازیشگه و ایجاد قیلیشگه بۉلگن رغبتی هم آرته‌دی.
بېشینچیدن، مملکت ایچیده‌گی و خارجده‌گی یازووچیلر اۉرته‌سیده‌گی علاقه‌لرنی سه‌قلب قالیش.
ادبیات یازووچیلر بیر-بیری بیلن ملاقات قیلگنده، اثرلرینی اۉقیگنده، تنقید قیلگنده و اۉز تجربه‌لرینی کېینگی اولادگه یېتکزگنده یشه‌یدی.
۷. اگر بوگونگی حالت دوام اېتسه، اۉزبېک تیلی نینگ کېله‌جگی قنده‌ی بۉله‌دی؟
بو سوالگه جواب بېریش آسان اېمس. اما بیر حقیقت انیق: تیللر عادتده بیر کونده یۉقالیب کېتمه‌یدی. اوّل اولر رسمي و تعلیم ساحه‌لریدن چېکینه‌دی، کېین عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری و نشریاتده کمراق ایشله‌تیله‌دی و آخر-عاقبت اولرنینگ یاش اولادگه اۉتیشی ضعیفلشیشی ممکن.
افغانستاندهگی اۉزبېک تیلی اوچون اساسي خوف هم عیناً شوندن عبارت.
اگر اۉزبېک تیلی بیلیم یورتلرده کمراق کۉرینسه، تعلیم امکانیتلری قیسقرسه، اۉزبېکچه کتابلر نشر قیلینمسه، یازووچیلر قۉللب-قوّتلنمسه، اۉزبېکچه عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری ضعیفلشسه و مدني رمزلر جماعت جایلریدن آلیب تشلنسه، تیل اویلر و جمعیت آره‌سیده یششده دوام اېتیشی ممکن. اما اونینگ رسمي، علمي و ادبي حیاتده‌گی اۉرنی استه-سېکین تاره‌ییب باره‌دی.
بو حالت اولادلر اۉرته‌سیده‌گی تفاوتنی هم کوچه‌یتیریشی ممکن. کتّه اولاد اۉزبېک تیلیده اۉقیش و یازیشنی بیلیشی ممکن، اما یاش اولاد باشقه تیللرده کۉپراق تعلیم آلیب، اۉزبېک تیلیده اۉقیش و یازیش قابلیبینی یۉقاتیشی ممکن.
بونده‌ی شرایطده تیل اوزاق وقت دوامیده آغزه‌کی ملاقات تیلی صفتیده یششی ممکن، اما اونینگ ادبیات، علم-فن، تدقیقات و عامه‌وي اخبارات واسطه‌لرینی یره‌تیش امکانیتی کمه‌یه‌دی.
عیناً شو نقطه‌ده بوگوندن باشلب آگاهلنتیریش و چاره‌لر کۉریش ضرور.
۸. اۉزبېک تیلینی سقلش عمومي مسوولیت
اۉزبېک تیلی‌نینگ کېله‌جگی فقط طالبلر حکومتی‌نینگ قرارلریگه باغلیق اېمس.
دولتلرنینگ رۉلی مهم، اما تیلنی آخر-عاقبت خلق نینگ اۉزی یشتیب قاله‌دی.
فرزندی بیلن اۉزبېک تیلیده گپلشه‌دیگن عایله، اۉزبېک تیلینی اۉقیته‌دیگن معلم، کتاب یازه‌دیگن یازووچی، اثرنی اۉزبېک تیلیگه ترجمه قیله‌دیگن ترجمان، کتاب چاپ اېته‌دیگن ناشر، اۉزبېک تیلیده خبر تیارله‌یدیگن ژورنالیست و خارجده اۉزبېکچه کتاب نشر قیله‌دیگن مهاجر — بولر نینگ برچه‌سی تیلنی سقلشگه اۉز حصه‌سینی قۉشه‌دی.
شو سببلی افغانستان اۉزبېک دیاسپوراسی مدنیت نینگ عادي استعمالچیسی بۉلیب قالمسدن، مدنیت و ادبیات‌نینگ فعال حاميسیگه ایلنیشی کېره‌ک.
اگر بوگون بیر کتابنی نشر اېتیش اوچون مبلغ اجره‌تیلسه، اېرته‌گه ینه بیر یازووچی پیدا بۉله‌دی.
اگر بوگون اېسکی بیر اثر رقملشتیریلسه، اېرته‌گه تاریخي حجت یۉقالیب کېتمه‌یدی.
اگر بوگون یاش شاعر قۉللب-قوّتلنسه، احتمال اېرته‌گه اۉشه شاعر افغانستان اۉزبېک ادبیاتی‌نینگ ییریک نماینده‌لریدن بیریگه ایلنه‌دی.
خلاصه
اۉزبېک تیلی افغانستان‌نینگ تاریخي و مدني واقعلیگی‌نینگ بیر قِسمیدیر. اونینگ ضعیفلشیشی فقط بیر ملت یاکه تیل گروهی نینگ معماسی اېمس؛ بو افغانستان‌نینگ مدني خیلمه-خیللیگی و ادبي میراثینی سه‌قلش مسأله‌سیدیر.
سۉنگگی بېش ییلده‌گی جریانلر قۉللب-قوّتلش‌نینگ قیسقریشی، بیلیم یورتلر پېشتاقلریده‌گی تیللر مسأله‌سی، علیشېر نوايی یادگارلیگی‌نینگ ینه ویران قیلینیشی و یازووچیلرنینگ دوچ کېله‌یاتگن قیینچیلیکلری اۉزبېک تیلینی سقلش اوچون جدّي، اوزلوکسیز و فقط وقتینچه‌لیک مناسبتلر بیلن چېکلنمه‌یدیگن دستور ضرورلیگینی کۉرسه‌تماقده.
اۉزبېک تیلی‌نینگ پېشتاققه قَیتریلیشی، البته، مهم. اما بو نینگ اۉزی یېترلی اېمس. تیلگه کتاب، مکتب، بیلیم یورت، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری، یازووچی، تدقیقاتچی، ناشر و اۉقووچی کېره‌ک.
اگر افغانستان ایچیده اۉزبېک ادبیاتینی یره‌تیش و نشر اېتیش شرایطلری چېکلنگن حالده قالسه، دیاسپورا یازووچیلر، کتابلر و اۉقووچیلر اۉرته‌سیده‌گی کۉپریککه ایلنیشی ممکن.
آخر-عاقبت، اۉزبېک تیلی‌نینگ تقدیرینی فقط بیلیم یورت پېشتاقلریده‌گی لوحه‌لر سانی بیلن اۉلچب بۉلمه‌یدی. اساسي میزان شوندن عبارت: افغانستاندهگی اۉزبېک باله‌سی اۉز آنه تیلیده اۉقیش و یازیشنی اۉرگنه آله‌دیمی؟ یازووچی اۉز آنه تیلیده کتاب نشر اېته آله‌دیمی؟ تدقیقاتچی بو تیل حقیده علمي ایزلنیش آلیب باره آله‌دیمی؟ ینگی اولاد نوايی و اۉزبېک ادبیاتی‌نینگ باشقه بویوک نماینده‌لری اثرلرینی اۉقي آله‌دیمی؟
اگر کېلگوسی ییللرده بو سواللر نینگ جوابی «هه» بۉلسه، اۉزبېک تیلی یشه‌یدی و رواجلنه‌دی. اما بو زنجیر اوزیلسه، اۉزبېک تیلی‌نینگ جانلی و ادبیات یره‌تووچی تیل مقامیدن اساسن آغزه‌کی و عایله‌وي ملاقات تیلیگه چېکینیش خوفی پیدا بۉله‌دی.
شو سببلی بوگون اۉزبېک تیلینی قۉللب-قوّتلش — افغانستان‌نینگ اېرتنگی مدني خاطره‌سیگه کیریتیلگن سرمایه‌دیر.
