یازووچی و تدقیق: محمد کاظم امینی
ایککینچی بولیم
سورگون دَوری
۱۳۷۷نچی ییل نینگ اۉرته سیده، شمال قولهب، جنرال دوستیم قاچیب کېتگنی دن و طالبان حرکتی حکمرانلیگی اۉرنه تیلگندن سۉنگ، اسدالله ولوالجی باشقه مېنگلهب اۉزبېک ضیألیلرکبی پاکستانگه قاچیب اۉتدی. او، اوشه ییلدن-۱۳۸۰ییلگچه خلق ارا هم جمعیت باشچیلیگیدهگی اُوتیش دَوری حکومتی تشکیل اِیتیلگن گه قدر، مهاجرتده یشهدی. اوشه پیتده، طالبان نینگ فاریاب، جوزجان، بلخ، سرپل، بلخ و سمنگان و باشقه شمالی ولایتلردهگی قیرغینی دن سۉنگ، کوپلب تورک تیلیده سوزلشووچی و فارس تیلیده سوزلشووچی ضیالی لر، اولرنینگ اکثریتی اوقیتووچیلر، یونیورسیتیت استاذلری و دولت خذمتچیلری بولگن. بو دَورده او، اۉز آنه شهر و عایلهسی دن اوزاقده، پیشاور نینگ “صدر بازاری” حدودیده، قشاقلیک و قیینچیلیکده، قماقخانهدهگی ایسکی دوست و اورتاغی، اوشه پیتده بی- بی- سی نینگ فارس بۉلیمی مخبری، جناب پرتو نادری( علی سینا)بیلن کرایه آلینگن خانهده یشردی.
سورگون دَوری نینگ بیرینچی ییلیده او”مملکت شمالیده نیمه بۉله یاتگن ایدی؟” اثرینی یازدی. اوشبو اثرنینگ بیرینچی نشری، مقاله مولفی اهتمامیده نشر اِیتیلدی. قشاقلیککه قرهمهی، او یازیش و تدقیق قیلیشنی دوام اِیتتیردی. سورگون ییللریده او، افغانستاندهگی سیاسی اوزگریشلر حقیدهگی یازوولرینی توزدی و اولرنی بیر نیچیته کتابلر شکلیده نشر اِیتدی. اونینگ تاریخی و سیاسی تدقیقاتلری نینگ ینه بیر قسمی خلق دموکراتیک پارتی سی حکمرانلیگی دوریدهگی واقعه لر و بو حکمرانلیک نتیجه سیده یوزگه کیلگن اوروشلرنی اورگنیش دیر. بیر نیچیته کتاب ناملری کورینیشده نشر اِیتیلگن ولوالجی یازوو لری نینگ بو قسمی، اساسأ اونینگ اوز خاطره لری و تصوّرلریگه اساسلنگن. اونینگ بو ساحه دهگی اینگ-مشهور یازوولری”روسلر افغانستانگه قیسی تاریخی کانال آرقه لی کیریشدی؟”، « جنرال دوستیم نینگ کېتیشی و دکترنجیب الله قولهشی” و” شمالی افغانستانده نیمه لر بۉله یاتگن ایدی؟” اوشبو تاریخی اثرلرده، ولوالجی، اوشه دَور واقعه لرینی انیق و خالصانه بیان قیلیشگه و اوشه دَوردهگی مرکّب واقعه لرنینگ انیق تعریفینی تقدیم اِیتیشگه حرکت قیلگن. اونینگ اوشبو اثرلری بوگونگی و ایرتنگی تاریخچیلرگه اوشبو دَورنینگ سیاسی واقعه لرینی اۉرگهنیش و تېکشیریشده یاروغلیک کېلتیریشی ممکن. بو ییللرده او، رحمتلی ارکان حرب، دگرجنرال عبدالرووف بېگی بیلن همکارلیکده” اسلام انقلابی غلبه سیدن کیین افغانستان، طالبان قولیگه اۉتگونگه قدرگ اثرینی یازدی. اوشبو اثر قویاشلی ۱۳۷۹ییل پاکستان نینگ، پیشاور شهریده نشر اِیتیلگن.[25]
گرچه بو مساله اثر مؤلفی تامانیدن کیریش قسمیده تیلگه آلینمهگن بۉلسه- ده، مېن بو مسأله نی رحمتلی ولوالجی حیاتی دوریده اوندن اېشیتگنمن.قاله بېرسه بو گپ اثر ترکیبی و یازیلیشیدن هم آچیقچه معلوم.
مدنی و معرفی فعالیت نی دوام اِیتتیریش
اسدالله ولوالجی۲۰۰۲-نچی ییلده کابل گه قیتیب کېلدی و اوروش دن ویران بۉلگن افغانستان جمعیتی ده ینگی سیاسی ترتیب نی اۉرنهتیش، فقرالیک جمعیت نی ېرهتیش و رواجلنتیریشده اشتراک اِیتدی. بو ییللرده یوقاریده اَیتیب اۉتیلگن ساحه لردهگی ثمرهلی سعی- حرکتلریگه قرهمهی، او هیچ قچان افغانستان حکومتی نینگ اعتباری و مِهریگه سزاوار بۉلمه دی و هر دایم بوندن شکایت قیلدی.[26]
اسدالله ولوالجی قناعتلی و کمترین انسان ایدی. اوشه پیتده ثمرهلی مدنی فعالیتی گه قرهمهی او، قشاقلیک و قیینچیلیکده یشهدی. ولوالجی سیرمحصول و محنتکش یازووچی ایدی. اونینگ فعالیتی، شعریت و ادبیات، تاریخ شناسلیک تدقیقات و وقایع نگارلیک بیلن چېکلهنمهگن. او، شونینگ دېک افغانستان قلم انجمنی نینگ اساسچی لریدن بیری بۉلگن و بیر نېچه بار اونینگ رییسی بۉلیب ایشلهگن. اونینگ شخصیتی اَیتیب اۉتگنیمیزدن تشقری اولچاولرگه ایگه. او، حربی و سیاسی ایشلر بوییچه بیلیملی تحلیلچی و متخصص ایدی. ولوالجی افغانستانده فقرالیک جمعیتی نی برپا اِیتیش و اونینگ عملی فعالیتی نی مستحکملشگه، قیمتلی حصه قۉشدی و سۉنگگی ایککی اۉن ییللیکده اونینگ فعالیتی نینگ اکثریتی فقرالیک جمعیتی و انسان حقوقلری ساحه سیگه قرهتیلگن.
بو ایککی اۉنلیکده ولوالجی فقرالیک جمعیتی ساحهسیده تنیقلی شخص ایدی. او کۉپلهب تاریخی موضوع لرنی قیته کیریتدی و بو ساحه دهگی عمومی اعتقادلرگه قرشی چیقدی. اونینگ تاریخ ساحه سیدهگی اساسی موضوع لریدن بیری افغانستاندهگی قدیمگی و زمانوی تاریخده تورک لرنینگ موجودلیگینی تاکیدلش دیر. او، حاضرگی افغانستان ییرلری قدیمگی ایران تاریخینی بیرقسمی اېمس لیگیگه و بو گیوگرافی ” توران ” نینگ تاریخی و مدنی ساحه سیده اۉرگه نیلیشی کېرهک لیگیگه ایشانگن. او شو مقصدده “بو شرقی ایران اېمس ” و ” بیزنینگ یورتیمیز نینگ قدیمگی نامی توران” ناملی تدقیقی اثرینی یازگن و بو اثرلریده تاریخی منبعلرگه تیانیب، اۉز اعتقادینی حمایه قیلگن.[27]
قرانغولیکدهگی قویاش
ولوالجی بیلیمنی رواجلنتیریش و اونی کېنگیتیریشده، انسانی کمالاتگه اِینتیلگن تقوا دار هُمانیست ایدی. تدقیقات و یازوو اونینگ سېوگیسی ایدی. او، سېوگی بیلن یازگن. شان و شرف، مقام و لوازم لرگه اېگه بۉلیش و اوندن تیریکلچیلیک قیلیش اوچون یازهدیگن و باشقه لر بونینگ اوچون پول تۉپلهیدیگن باشقهلردن فرقلی اولهراق، او، اۉز یازوولری اوچون اۉزی پول تولّهگن و برچه اثرلرینی اۉز حسابیدن نشر اِیتگن و بو باره ده هیچ کېمدن، هیچ نرسه کۉتمهگن.
او، رسمی ایشلرنی فقط عایلهسی و کوندهلیک تیریکچیلیگینی تأمینلش اوچون قیلگن. او صمیمی لیک و کمترلیک بیلن یازگن و اۉزی نینگ همده محروم و قالاق خلق نینگ دردلرینی و محروملیکنی قاغازگه-تاقیب یوبارگن. خوددی الهی تاپشیریق بیلن یوباریلگن پیغامبرکبی او، اۉز قبولیتی و قطعی اداره سیگه ایشانگن. اونینگ مغرورلیگی و اُوجر طبیعتی اونگه بیران بیر قدرتلی حکومدارگه بۉیسونیش گه و قلمی و بویاغینی اۉز کوچی، ایستکلری و یۉقتیرمهگن نرسه لرنی دایره سیگه قوییشگه امکان بېرمهدی.
حتاییتمیشینچی ییللرده هم، جنرال دوستیم گه و اونینگ مرحمتی و نعمتلریدن بهرهمند بۉلگن، شهرت و بویوکلیککه اېریشگن مېنگلب آدملرگه یقین بۉلیشگه قرهمهی، او، اۉزی نینگ موقعی و مادی ایستکلریدن قطع نظر، آدملرنینگ آنگینی خبردار قیلیش و یاریتیش، آدملر و اطراف محیطنی خبردار قیلیش اوچون تدقیقات و یازیشدن تارتینمهدی. او، اۉز وطنینی و خلقینی چین دلدن و مهر بیلن سېوگن بۉلسه- ده یوروپا و غرب مملکتلریگه مهاجرت قیلیش اوچون کۉپلهب امکانیت لر موجودلیگیگه قرهمهی غرب مملکتلری ده یشهشنی اصلا اېستهمس ایدی.
ادبی شخصیتی و شعریت
ولوالجی شعری فعالیتینی قویاشلی آلتمیشینچی ییللرده پرتو نادری و دکتُر اسدالله شعور بیلن قماقده بۉلگنیده باشلهگن.دستلب او تۉرتلیک شعرلر یازیشگه کۉپراق قیزیققن و کیینچه لیک سیزیلرلی مؤفقیتگه ایریشگن. اما اونینگ شعری تیلی بعضا تاریخی روایتلر و افسانه بیلن اَره لشیب، شعرلری دایما اېرگهشیب کېلگن سیاسی غایه لر سایه سینی قۉشگن. [28]
ولوالجی نینگ قماقدهگی شعرلری نینگ اکثریتی قرشیلیک شعریتی یۉنه لیشیده موجود بۉلیب، بو وضعیت و حکمران تیزیمگه قرشی بوندهی شعریتده کېنگ عکس- صدا بېرهدی. بیراق، اونینگ شعرلری دستلهب امیدسیزلیک رنگی و هَیدی بیلن اَرهلشگن؛ لیکن آخر- عاقبت، شاعر کۉیلهگن امیدگه ایریشیلهدی او نینگ حیاتی دوامیده، تۉرته شعری کتابی نشر اِیتیلگن:
۱.مُهر و مصحف.
۲.فانوسی بر درگاه شب.
۳. باتو بهار میرسد.
۴.سپیدۀ سر زده.
اولرنینگ برچه سی فارس تیلیده. فارس تیلیدن تشقری، او وقت- وقتی بیلن اۉزی نینگ آنهتیلی، تورک- اۉزبېک تیلیده هم شعرلر یازگن. و عمری نینگ سۉنگگی ییللریده او بو شعرلرنی کتاب شکلیده نشر ایتماقچی بۉلگن، اما اۉلیم اونگه امکان بېرمهگن. بیراق اونینگ شعرلریدن پرچه لر اوّلگی صحیفه لرده تیلگه آلینگن بعضی زمانوی اۉزبېک ییل نامه لریده نشر اِیتیلگن.
تورکچه- اوزبیکچه شعرلری
ولوالجی تورک- اوزبیک اهالی نینگ اکثریت قسمی آنه تیلیده تعلیم آلیش موازنات سیز سیاست طفیلی، باشقه لردیک آنه تیلیده تعلیم آلیش نعمتیدن محروم قالیب و یازیش جنایت دیب حسابلنگن مملکت و محیطده یشه دی.شوسببلی او برچه رسمی و تخصصی تعلیمنی فارس تیلیده آلدی. حیاتدهگی افسوسلریدن بیری شوندهکی، او، فارس تیلیده اثرلر یره تگنی اوچون، تورک تیلیده یازه آلمهدی.بیراق، او بو یونه لیشده کتته سعی و حرکتلر قیلدی. و شعر یازیش قابلیتینی تاپدی.
اونینگ بیرینچی اۉزبېکچه شعری”ینگی کوندوز، ینگی آی و ینگی ییل” حوت آیی نینگ ۲۸نچی سی، ۱۳۵۸نچی ییلده یازیلگن. کیېنچهلیک اونی مملکت نینگ مشهور موسیقی چیشی و بسته کاری، جناب فرهاد دریا قوشیققه اَیلنتیرگن. اونینگ شعرلری سۉنگگی یریم عصر دوامیده تۉزیلگن تورک- اوزبیک شاعرلر انتالوژی لریگه کیریتیلمهگن. و بو مساله اوشبو مولف لرنینگ بیخبرلیگیدن کېلیب چیققن بۉلیشی ممکن. فقط پاکستاندهگی(۱۳) مهاجر شاعرنینگ ترجمه حاللری و اثرلرینی اۉز ایچیگه آلگن ” وطن نی ایسلب…” ناملی اۉزبېک- تورکمن شاعرلری نینگ کېچیک تۉپلمیده ایکیته اۉزبېکچه شعری کیریتیلگن.[29]
شونینگ دېک اونی ینه ۳ته اوزبیکچه شعری شاعرعایله سی نینگ حیاتیگه عاید یوز بیرگن فاجعهلی واقعه دن کیین، نشر ایتیلگن« سپیدۀ سرزده» ناملی سونگگی شعر توپلمیده کیریتیلگن.[30] (کېلمهدی.ص۳۸.بهار.ص۳۹.گوزل.ص۴۰) تیلگه آلینگن.[31]و عمری نینگ سۉنگگی ییللریده او بو شعرلرنی مستقل اثر صفتیده نشر اِیتماقچی بۉلگن، اما، اۉلیم اونگه وقت بېرمهگن. شوسببلی عایلهسی اۉستیده کېلگن فاجعهلی حادثه سیدن آلدین مېنگه اۉزی نینگ بعضی اۉزبېکچه شعرلرینی تۉزهتیش و کۉریب چیقیش اوچون یوبارگن و باشقه قسمینی هم یبارماقچی بۉلگن، اما باشیده کۉتیلمهگن فاجعهلر توشگنی بو گپ گه مانع ېرهتدی.
قطعی و دَدیل تاریخ شناس
ولوالجی جسارت و جدّی لیک بیلن یازگن، بو اونینگ شخصی خصوصیتلریدن بیری ایدی. او تاریخ و تاریخ شناسلیککه کتته محبّت قۉیگن. اونینگ بو عملی و نظری بیلیم لرگه قیزیقیش نینگ اساسی سببی سۉنگگی ۲-۳ عصر دوامیده، مملکتده تاریخ شناسلیک نینگ ساخته لشتیریلیشی و بوزیب کۉرسهتیلیشی ایدی. او مملکتده حقیقی تاریخ شناسلیک نی و بو فن، استبدادی و توتالیتر حکومتلر و گروهلر حکمرانلیگی دن خوفسیز بۉلیشنی ایستهگن. شو سببلی، او، اۉزی نینگ تاریخی یازوولری و حسابات لریده تاریخ شناسلیکده ینگی اصولنی جاری قیلدی.
شبهه سیز اوندن کیین بو ساحه ده مسوولیتلی قدم قۉیگنلر هم اونگه عمل قیلیشهدی. ولوالجی افغانستان نینگ تورکی زبان جامعه سی تاریخ شناسلیگیده میش- میشلر و بی معنی لیکلرگه ایمس، بلکی تاریخی دلیلر، حجّت لر و فکتلرگه اساسلنگن ینگی بابنی آچدی.
ایران ده دارالفنون(۱۲۸۶) و تهران یونیورسیتیتی(۱۳۱۳هجری) قاهرهده قدیمگی مصر یونیورسیتیتی( ۱۳۲۶هجری) و دمشق، بغداد و استانبول یونیورسیتیت لری کبی عالی مکتب لر و یونیورسیتیت لرنینگ تشکیل اِیتیشی، باشقه ینگی تمدن انستیتوتلری بیلن بیرقطارده تدقیقات جمغرمه لری نینگ تشکیل ایتیلیشی، شونینگ دېک غرب تدقیقات کتابلری نینگ ترجمه قیلیشنی تاریخی تدقیقاتنی تیزیم لشتیریشگه یاردم بېردی و تاریخ شناسلیک علمی و اختصاصلنگن ایشگه اَیلندی. طلبه لرنینگ یوروپا مملکت لریده اینیقسه فرانسیه و انگلیزده اۉقیشنی دوام اِیتتیریش اوچون سیاحتلر هم بو جریانگه یاردم بېردی. بعضی تاریخچیلر هم تاریخ شناسلیک نینگ قدیمی عنعنه لرینی آزمی- کۉپمی دوام ایتتیردیلر.شو طریقه تاریخ شناسلیک اختصاصلنگن ایشگه اَیلندی.[32]
افسوسکی افغانستانده سۉنگگی بیر یریم عصرایچیده تاریخ شناسلیک یۉنه لیشیده انچه لیک کتته رواجلنیش کۉزهتیلمهدی. زمانوی تعلیم شکللهنیب،کابل یونیورسیتیتی اۉقیتولر کالجی و افغانستان فنلر اکادیمیهسی، همده زمانوی اصوللردن الهاملنگن حاضرگی عنعنوی اصولده اختصاصلشگن یاشلر تیارلش مرکزلری تشکیل اِیتیلگندن کیین هم مملکت نینگ اجتماعی عدالتنی تأمینلش و ملتلر و اِتنیک گروهلر اۉرته سیدهگی تیزیملی کمسیتیشنی برطرف ایتیش اوچون کتته سیاستده هیچ قندهی اۉزگریش بۉلمیدی.مملکت سیاسی ترمینالوژیسی ده” اکثریت ” و ” اقلیت ” مدنیتی نینگ تاباره کۉپراق ترغیب قیلیشی طفیلی تورکلر و اۉزبېکلر کبی ییریک ملتلرنینگ مدنیتی، ادبیاتی و حقوقی تاریخی نه فقط مملکت سیاسی چېگرهلریده، بلکی قۉشنی دولتلر چېگره لریدن تشقریده هم عدالت سیز روشده نامعلوم لیگیچه قالدی.
ولوالجی مملکت نینگ سودلنگن تورکی جماعهسی نینگ اۉتمیش تاریخیگه اعتبار قرهتگندن ومملکت شمالیدهگی سیاسی اۉزگریش لر حقیده حساباتلر یازگن بیرینچی شخص بۉلیب، سۉنگگی یریم عصردهگی سیاسی اۉزگریشلرده سودلنگن اِتنیک گروهلرنینگ رولینی انکار ایتووچی یاقاری تاریخ شناسلیکدن فایدهلنگن. او، “شمالی افغانستان ده نیمه لر بۉلهیاتگن ایدی؟”، “روسلر افغانستانگه قیسی تاریخی کانال آرقهلی کیریشدی؟”، «جنرال دوستیم نینگ کېتیشی و دکتر نجیب الله نینگ قوله شی» و« احمدشاه مسعود و جنرال دوستیم اۉرته سیدهگی کېلیشماووچیلیک نینگ باشلهنیشی و دوامی” کبی اثرلرنی یازیش آرقهلی تاریخی فاکتلرگه اساسلنگن ینگی روایتنی تقدیم اِیتدی.
آغریقلی درد
ولوالجی اوزی نینگ تاتینچ حیاتی دوامیده کمدن- کم آدم کوترالهدیگن اچیق واقعه لرنی باشدن کیچیردی. ولوالجیعایله سی نینگ تورت اعضاسی ۲۰۲۰ییلده کابل نینگ، پغمان تومنیدهگی، عینو محله سیده [33]مگنیت لیک بمب نینگ پارتلشی نتیجه سیده، هلاک بولگن. بو تورت کیشی( جناب ولوالجی نینگ رفیقه سی و کیلینی انیسه ولوالجی، اونینگ قیزی آلتین آی ولوالجی) [34] اونینگ چبینی وجیینی نینگ عیالی ایدی، حادثه ده اونینگ عایلهسی نینگ باشقه بعضی اعضالری هم جراحت آلگن. اسدالله ولوالجی افغانستانده مشهور سیاسی تحلیلچی وکارشناس، یازووچی و شاعر بۉلیب، او هر دایم عمومی اخبارات واسطه لریدهگی مناظره لرده اشتراک ایتگن. [35] چمعه کون پغمانده صادر بۉلگن پارتلش نینگ قرانغۉ تامانلری بولسه- ده ، انده اسدالله ولوالجی عایله سی نینگ تۉرت اعضاسی هلاک بۉلسه-ده، جناب ولوالجی بو تروریستیک حادثه بۉلیشی ممکن لیگینی اَیتماقده. [36]
آنه سی بیلن بیرگه اولدیریلگن، ولوالجی نینگ کېنجه قیزی، آلتین آی یقینده افغانستان- امریکا یونیورسیتیتی ده بیرینچی اۉرین نی اېگللهگن ایدی. بو دهشتلی واقعه ولوالجی اوچون چیدهب بۉلمس درجه ده ایدی و او عمری نینگ سۉنگگی ییلینی قتتیق عذابده اۉتکزدی. نهایت، کېنجه قیزی و خاتینی نی یۉقاتیش قېغوسی، اونی انچه ضعیفلشتیردی و بو قېغو تاغی و یقینده اونی قمرهب آلگن کسل لیک نینگ عاقبتلری بیلن او، فاجعهلی طرزده وفات ایتدی.[37] او ییللر دوامیده کۉپلهب کسل لیکلر بیلن کورهشیب کېلگن بۉلسه-ده، اۉلیمی دن بیر آی آلدین کرونا وېروسنی یۉقتیریب آلدی. گرچه او کرونا وېروسنی قیینچیلیک بیلن یینگگن بۉلسه- ده، کسل لیک نینگ اسارتلری اونینگ قابلیتینی ضعیف لشتیرگنی سببلی اوّلگی کوچینی تیکلهیالمهدی. شفاکارلرنینگ مصلحتی بیلن، ولوالجی نینگ عایله سی اونی قیشلاق نینگ تینچ و یاقیملی هواسیده روحی و جسمانی سلامت لیگینی تېکلهش اوچون، تۉغیلگن شهری، رُستاق گه کۉچیریشدی. بیراق، اونینگ ساغلیگی او ییردن هم یخشی لنمهدی و نهایت او ییرده بیر نیچه کون اۉتکزگندن سۉنگ، اسدالله ولوالجی،قویاشلی۱۴۰۰نچی ییل، شنبه کونی،۲۶سنبله( ۶ سپتامبر۲۰۲۱ییل) اۉز توغیلگن جایی، رستاق تومنیده وفات ایتدی. [38]
چاپ اِیتیلگن اثرلری
آثار چاپ شده
۱.قطاع الطریقان،آدم ربایان وآقابلیها.
۲.از اعلیحضرت ظاهرشاه تا استادبرهان الدین ربانی.
۳.تُرک صفتی یا تُرک فریبی؟..
۴.وزیر محمدگل و کارکردهای او،
۵.ژورنالیزم مبرأ ازتوهین و تحقیر و عقده گشایی.
۶.طالبان ازکجا آمدند و تا کجا خواهندرفت؟ (مجموعة مقالات)
۷.نگرشی پیرامون جرگه و قبایل پشتون (مجموعة مقالات)[39]
۸.انگلیس مآبی، روسی بودن یا امریکایی شدن؟
۹.نام باستانی سرزمین ماتوران است،
۱۰.فانوسی بردرگاه شب(دفتر اشعار)،
۱۱.مهر و مصحف(دفتر اشعار)،
۱۲.با تو بهارمیرسد(دفتر اشعار)،
۱۳.روسها ازچه مجرایی تاریخی وارد افغانستان شدند؟
۱۴.در صفحات شمال کشورچه میگذشت؟. پاکستان.(چاپ اول) مهتمم محمدکاظم امینی۱۳۷۷،
۱۵.مروری برمشخصات جامعۀ افغانی.
۱۶.آیا قوای نظامی اتحادشوروی ازافغانستان خارج ساخته شد؟
۱۷.صفحات شمال افغانستان در فاصله بین طرح وتحقق برنامۀ خروج اتحادشوروی،
۱۸.آغاز و تداوم اختلافات میان احمدشاه مسعود و جنرال دوستیم،
۱۹.خروج جنرال دوستیم و سقوط دکتر نجیب الله،
۲۰.لویه جرگۀ اضطراری(بخش اول ـ جلداول)،
۲۱.دموکراسی و جامعۀ مدنی درافغانستان.
۲۲.پارلمان، دموکراسی و آزادی،
۲۳.پیشینۀ طرزحکومت، اداره و انتخابات در افغانستان(جلداول)،
۲۴.معاهدۀ دیورندوپیآمدهای آن.[40]
۲۵.اینجا ایران شرقی نیست. [41]
۲۶. سپیدۀ سر زده [42]
۲۷.طلای خاکستری ( دل نوشته هایی از آلتین آی دختر از دست رفتۀ شاعر) [43]
چاپ گه تیّار اثرلری
۱.نقش دين در كاهش استبداد.
۲.قانون چيست؟
ایسلتمه:
مذکور مقاله تهراندهگی عمارت بلخ مدنی موسسهسی تامانیدن، مقاله مولفی تشبثیده ۱۴۰۴-نچی ییل پاییزده یولگه تشلنگن نشانلهش مراسمیده
اوقیلگن.
رویخطلر
۱.امینی. محمد کاظم( ۱۴۰۲) شخصیت های معاصر تُرکی زبانان افغانستان. جلد۱. انتشارات اولین ها. تهران.ص۱۵۰.
۲.امینی.محمدکاظم(۱۴۰۴)افغانستان ترک-اۉزبېک شاغرلری نینگ انتالوژیسی. جلددوم.انتشارات علم و فرهنگ طاها.تهران.
۳.امینی.محمد کاظم(۱۳۷۷)وطن نی ایسلب…(اۉزبېک-ترکمن شاعرلرنینگ مهاجرتده یرهتگن شعرلری)کتابخانه دانش.بازارقصه خوانی پشاور-پاکستان. ص۱۴.
۴.بیگی. ارکانحرب دگرجنرال عبدالرووف.(۱۳۷۹)افغانستان بعد از پیروزی انقلاب اسلامی تا سقوط شمال بدست طالبان(۱۹۹۱-۱۹۹۸)کتابفروشی بلخ. پشاور- پاکستان.ص و(مقدمه اثر).
۵.لبیب.سیدمحمدعالم(۱۳۸۳) تاریخ مقیم خانی.تالیف منشی محمدیوسف شبرغانی.بنگاه انتشارات میوند. کتابخانه سبا.کابل.ص۱۳
۶. ولوالجی. اسدالله ( ؟؟ ) اینجا ایران شرقی نیست. نسخه پی- دی – ایف. ص۱۶۲.
۷. ولوالجی. اسدالله( ۱۳۹۹) سپیدۀ سرزده. به کوشش آلتین آی ولوالجی. مطبعة مسلکی افغان.انتشارات برگ. کابل.
۸. زندگینامه نامة کوتاه اسدالله ولوالجی به قلم پسرش حسیب الله ولوالجی بنام« از سنگر تاقلم»…
۹. معلومات شفاهی حسیب الله ولوالجی،فرزند اسدالله ولوالجی(مقیم آیرلند).
انترنتی منبعلر
https://chigapast.com/tags/%D8%A7
https://melliun.org/iran/276425
https://kokchapress.com/5313/
https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=4820
https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=4820 اسدالله ولوالجی وآن عروج ابدی. پرتو نادری.
https://8am.media/fa/a-look-at-the-prolific-and-sad-life-of-assadollah-valvalaji/
https://alainpersian.com/article/widespread-reactions-to-the-death-of-an-afghan-writer-s-family-members.
https://www.afghanpaper.com/nbody.php?id=163903
https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=4820
https://fa.wikifeqh.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D
https://da.azadiradio.com/a/30681386.html
https://melliun.org/iran/276425
https://da.azadiradio.com/a/30681386.html
https://8am.media/fa/a-look-at-the-prolific-and-sad-life-of-assadollah-valvalaji/
https://elmedia.news/.
[1] https://chigapast.com/tags/%D8%A7
[2] https://melliun.org/iran/276425
[3] مذکور بېلگی لریازووچی نینگ اۉغلی حسیبالله ولوالجی یانیده سقلنهیاتگن”سنگر دن قلم گچه” سرلوحهلی ایجادکارنینگ یازمه بیوگرافیک معلوماتگه اساسأ یازیلگن.
[4] ولوالجی. اسدالله ( ؟؟ ) اینجا ایران شرقی نیست. نسخه پی- دی – ایف. ص۱۶۲.
[5]ا”سنگر دن قلم گچه” سرلوحهلی ایجادکارنینگ یازمه بیوگرافیک معلوماتیگه اساسأ.
[6] امینی. محمد کاظم( ۱۴۰۲) شخصیت های معاصر تُرکی زبانان افغانستان.انتشارات اولین ها. تهران.ص۱۵۰.
[7]https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=4820 اسدالله ولوالجی وآن عروج ابدی. پرتو نادری.
[8] زندگینامه نامة کوتاه ولوالجی به قلم پسرش« از سنگر تاقلم»…
[9] https://8am.media/fa/a-look-at-the-prolific-and-sad-life-of-assadollah-valvalaji/
