یازووچی: دوکتور عزیزالله ارال
بو غایه، افغانستانده اۉزبېک تیلی نینگ تاریخي، ادبي و اجتماعي-مدني موقعینی ینه‌ده مستحکملش ضرورتیدن کېلیب چیققن غایه‌دیر. معلومکی، افغانستان کۉپ تیللی و کۉپ مدنیتلی مملکت. اۉزبېک تیلی هم بو مملکت نینگ تاریخي تیل بایلیگی نینگ مهم ترکیبي قسمی بۉلیب، أینیقسه شمالي و شمالی-شرقي ولایتلرده جمله‌دن فاریاب ، جوزجان، سرپل، بلخ، سمنگان، بغلان، تخار، قوندوز، بد‌خشان، شونینگدېک کابل، هرات و باشقه حدودلرده کېنگ قۉللنیب کېلینماقده.
شو نقطه نظردن، اۉزبېک تیلیگه بخشلنگن مخصوص ملي کوننی بېلگیلش مسأله‌سیده تیلنی شونچه‌که نشانلش اېمس، بلکه اونینگ جمعیتده‌گی موقعینی، علمي-ادبي میراثینی و کېله‌جکده‌گی رواجلنیش استقباللرینی کون ترتیبیگه آلیب چیقیش مقصدی کۉزده توتیلگن اېدی.
افغانستان اۉزبېکلری اوچون اۉزبېک تیلی ملي کونی شونچه‌که تقویمده‌گی سنه اېمس، بو کون آنه تیلینی اسره‌ب-أوایلش، بای ادبي میراثنی قدرلش، ملي مدنیتنی رواجلنتیریش و اونی کېله‌جک اولادلرگه یېتکزیش یۉلیده‌گی قطعي اینتیلیش نینگ رمزیدیر. شو باعث اوشبو بیره‌م اۉزبېک تیلیگه، تاریخیگه و ملي اۉزلیگیگه بۉلگن صداقتنی ینه بیر بار نمایان اېته‌دیگن، خلقنی عمومي معنوي قدریتلر اطرافیده بیرلشتیره‌دیگن ملي بیره‌م صفتیده نشانله‌نیب کېلینماقده.
افغانستان رسمي تقویمیگه «اۉزبېک تیلی کونی»نی کیریتیش غایه‌سی دستلب قنده‌ی پیدا بۉلگنلیگی حقیده تۉخته‌له‌دیگن بۉلسک، بو تشبث نینگ یوزه‌گه کېلیشیده ۲۰۱۸-ییلده صادر بۉلگن بیر واقعه، مهم ا‌ۉرین توته‌‌دی.
گپ شونده‌کی، اۉشه ییل نینگ کوزیده اۉزبېکستان جمهوریتی نینگ افغانستانده‌گی فوق العاده و مختار اېلچیسی یادگارخۉجه شادمان‌اوف تامانیدن بیر گروه افغانستانلیک اۉزبېک ضیالیلری، جمله‌دن، کمینه هم کۉپ ییللر دوامیده تیل، ادبیات و مدنیت ساحه‌لریده آلیب بارگن فعالیتلری اوچون اۉزبېکستان اېلچیخانه‌سی نینگ یوکسک تشکرنامه‌سی بیلن تقدیرلندیلر.
اۉشه کونی اېلچیخانه‌دن چیقیب کېلر اېکنمیز، خیالیمدن بیر مهم فکر اۉتدی: «افغانستان نینگ اساسي قانونیده اۉزبېک تیلیگه دولت تیللریدن بیری صفتیده مقام بېریلگنیگه اۉن بېش ییل بۉلگن بۉلسه-ده، شو وقتگچه مملکتده اۉزبېک تیلی بیره‌می بیرار مرته هم نشانلنمه‌گن. خۉش، قنده‌ی قیلیب تیل بیره‌مینی رسمی‌لشتیریش ممکن» دېگن مسله مېنی جدي اۉیلنتیردی. شوندن سۉنگ بو فکرنی افغانستانلیک ضیالیلر- فرهنگیلر بیلن اۉرتاقلشیب، مملکت جمهور باشلیغی‌گه مراجعت قیلیشگه قرار قیلدیک. کۉپ اۉتمه‌ی، دولت رهبری بیلن اوچره‌شو تشکیل اېتیلدی و پیشنهادیمیز معقوللندی.
نتیجه‌ده «۲۹-مېزان (۲۱-اکتوبر) افغانستانده اۉزبېک تیلی کونی» صفتیده وزیرلر محکمه‌سی تامانیدن رسمن تصدیقلندی. بو حقده سابق جمهورباشلیغی‌نینگ سابق مطبوعات کاتبی صدیق صدیقي شونده‌ی یازه‌دی: «۱۳۹۸-ییل دلو آیی نینگ ۲۱-سنه‌سیده (۲۰۱۹-ییل ۱۰ فبروری) افغانستان اسلام جمهوریتی وزیرلر محکمه‌سی تامانیدن ۲۹-مېزان (۲۱-اکتوبر) اۉزبېک تیلی بیره‌می کونی دېب تصدیقلندی.»
شوندن سونگ ایلک بیره‌م طنطنه‌لری ، ۲۰۲۰-ییل ۲۹-میزان‌ده جمهور باشلیغی سراییده -سلامخانه‌ده نشانلندی. مراسمده اۉزبېکستان رهبری شوکت میرضيایوف نینگ تبریک سۉزلری اۉزبېکستان هیئتی تامانیدن اۉزبېک تیلیده اۉقیب اېشیتتیریلدی. بو – ظهیرالدین محمد بابوردن کېین کابلده‌گی جمهور باشلیغی سراییده ایلک بار اۉزبېک تیلی کونی مناسبتی بیلن اۉزبېک تیلیده ینگره‌گن تبریک سۉزی بولدی.
۲۹- میزان نینگ تنلنیشی، اولا، افغانستان شرایطیده اۉزبېک تیلیگه علیحده اجتماعي و مدني اعتبار قره‌تیش مقصدی بیلن باغلیق. بو کون‌نینگ رسمي تقویمگه کیریتیلیشی اۉزبېک تیلی‌نینگ افغانستان تاریخي و مدني رنگ-برنگلیگیده‌گی اۉرنینی اعتراف اېتیش‌نینگ مهم کۉرینیشی بۉلدی. رسمي منبعلرده هم اۉزبېک تیلی مملکت نینگ مهم تیللریدن بیری صفتیده قید اېتیلگن. بونینگ ینه بیر مهم جهتی بار. تیل‌نینگ ملي کونی تیلگه فقط لینگویستیک حادثه صفتیده اېمس، بلکه تاریخ، ادبیات، مدنیت و جماعه‌وي خاطره بیلن باغلیق اجتماعي حادثه صفتیده قره‌ش امکانینی بېره‌دی.
افغانستان اۉزبېکلری اوچون بو سنه لطفي هروي، علیشېر نوايی، حسین بایقرا، ظهیرالدین محمد بابورکبی ممتاز ادبیات نماینده‌لری‌نینگ میراثینی، شونینگدېک، خلق آغزه‌کی ایجادی و زمانه‌وي اۉزبېک ادبیاتینی ینگی اولادگه یېتکزیش اوچون هم مهم واسطه‌دیر.
بوندن تشقری، اۉزبېک تیلی نینگ رواجلنیشی افغانستان نینگ باشقه تیللری بیلن قره‌مه-قرشی قۉییلمسلیگی کېره‌ک. عکسینچه، مملکتده‌گی هر بیر تیل‌نینگ رواجلنیشی افغانستان‌نینگ عمومي مدني بایلیگینی آشیره‌دی.
اوزبیک تیلی ملی بیره‌می ایجابي مدني حادثه صفتیده بهالنیشی کېره‌ک. چونکه تیل بیره‌می آرقه‌لی جمعیت اۉز تیلی‌نینگ تاریخیگه، ادبي میراثیگه و کېله‌جگیگه ینه بیر بار نظر تشله‌یدی. منه ۷ ییلدیرکی افغانستانده ۲۹-میزان اۉزبېکلرنینگ ملي بیره‌می‌گه أیلنگن. کتته-کیچیک، مملکت ایچیده‌گی و تشقریده‌گی اۉزبېکلر بو کوننی اۉزبېک تیلی بیره‌می صفتیده نشانلشه‌دی.
کېینگی ییللرده فاریابدن بد‌خشانگچه بۉلگن حدودلرده یشه‌یدیگن اۉزبېکلر ۲۹ میزان مناسبتی بیلن ادبي-معرفي تدبیرلر اۉتکزیلگنی، شاعر و یازوچیلر، عالملر، یاشلر اشتراکیده تیل و ادبیات مسأله‌لری محاکمه قیلینگنی کوزه‌تیلماقده.
اما بیز بیره‌منی فقط طنطنه و تبریکلر درجه‌سیده قالدیرمسلیگیمیز کېره‌ک. اوشبو کوننی علمي کنفراسلر، ینگی کتابلر تقدیماتی، لغتلر نشری، اۉزبېک تیلیده‌گی درسلیکلر، ادبي کېچه‌لر، یاش ایجادکارلر تنلاولری، فولکلور نمونه‌لرینی یازیب آلیش و علمي تدقیقاتلر بیلن باییتیش ضرور. شونده‌‌گینه ۲۹ میزان بیر کونلیک بیره‌مدن تیل ترقیاتی‌نینگ دایمي علمي-معرفي دستوریگه أیلنه‌دی.
تیل کونی یا تیل بیره‌می، البته، تیلنی اۉز-اۉزیدن رواجلنتیریب یوبارمه‌یدی. اما اونینگ اجتماعي-معنوي و مدني اهمیتی جوده کتته. تیلشناسلیکده تیل‌نینگ یشاوچنلیگی فقط اونینگ موجودلیگی بیلن اېمس، بلکه اونینگ اولاددن اولادگه اوزه‌تیلیشی، تعلیمده قۉللنیشی، یازمه شکلده رواجلنیشی، ادبیات و عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده ایشله‌تیلیشی همده ینگی اجتماعي و علمي ساحه‌لرگه کیریب باریشی بیلن بېلگیلنه‌دی.
شو نینگ اوچون افغانستانده اۉزبېک تیلی نینگ کېله‌جگی حقیده گپیرگنده، بیز بیر نېچه اوستوار یۉنه‌لیشلرگه اعتبار بېریشیمیز کېره‌ک:
۱- اۉزبېک تیلیده‌گی درسلیک و اۉقو ادبیاتلرینی کۉپه‌یتیریش؛
۲- زمانه‌وي اۉزبېکچه اصطلاحلرنی رواجلنتیریش؛
۳- علمي و بدیعي ادبیاتلرنی نشر اېتیش؛
۴- ایضاحلی، ایککی تیللی، ساحه‌وي و املا لغتلر یره‌تیش؛
۵- خلق آغزه‌کی ایجادی نمونه‌لرینی تۉپلش و علمي اۉرگنیش؛
۶- اۉزبېک تیلینی رقملی (دیجیتال) محیطگه آلیب کیریش؛
۷- یاشلرنینگ اۉزبېک تیلیده یازیش و ایجاد قیلیش امکانیتلرینی کېنگه‌یتیریش؛
أینیقسه، بوگونگی دورده رقملی لینگویستیک مسأله‌سی جوده هم مهم. اۉزبېک تیلی‌نینگ الکترون لغتلری، متن کارپوسلری، الکترون نشرلری و زمانه‌وي اخبارات تکنالوژي‌لریده‌گی امکانیتلری کېنگه‌یمسه، تیل‌نینگ زمانه‌وي وظیفوي صلاحیتی تۉلیق نمایان بۉلمه‌یدی.
یاش اولادنینگ وظیفه‌سینی فقط تیلنی سه‌قلش بیلن چېگره‌لمسلیک کېره‌ک. اولرنینگ وظیفه‌سی، تیلنی سقلش بیلن بیرگه اونی باییتیش و زمانه‌ويلشتیریش هم‌دیر. چونکه تیل موزیمده‌گی نمایشگه قوییلگن نرسه یا اثر اېمس. او تیریک اجتماعي حادثه. هر بیر اولاد تیلگه اۉز حصه‌سینی قۉشیشی شرط.
یاشلر اولا، اۉزبېک تیلینی یخشی بیلیشی، اونینگ ادبي معیارلرینی اېگه‌للشی و تۉغری یازیشی کېره‌ک. کېین اېسه اۉزبېک تیلیدن علم-فن، تعلیم، تکنالوژي، ژورنالیزم، ادبیات و زمانه‌وي ارتباط واسطه‌لریده فعال فایده‌لنیشی لازم.
اۉزبېک تیلینی سېویش، باشقه تیللرنی بیلیشگه قرشی توریش دېگنی اېمس. افغانستان کبی کۉپ تیللی مملکتده کۉپ تیللیلیک طبيعي و ضرور حادثه‌دیر. اما باشقه تیللرنی اۉرگنیش جریانیده آنه تیلی‌نینگ موقعی و علمي امکانیتلرینی هم رواجلنتیریش لازم.
«اۉزبېک تیلینی فقط میراث قیلیب آلمه، اونگه ینگی میراث هم قالدیر» بیز یاش اولادگه: دېگن تمایلنی سینگدیریشیمیز کېره‌ک. بونینگ اوچون یاشلر اۉزبېک تیلیده مقاله یازیشی، کتاب یره‌تیشی، شعر و نثر بیلن شغللنیشی، علمي اصطلاحلر ایشلب چیقیشی، الکترون لغت و پروگراملر یره‌تیشی، خلق آغزه‌کی ایجادی نمونه‌لرینی یازیب آلیشی کېره‌ک بۉله‌دی. عینن شونده گینه ۲۹ میزان‌نینگ معناسی ینه‌ده چوقورلشه‌دی.
دوکتور عزیزالله ارال
