خالد محمدی
بیرینچی مرته طالبلر کومتی «شرعي و اسلامي حقوقلر» اساسیدهگی باشپناه (پناه) تۉغریسیدهگی قانون لایحهسی اوستیده ایشلهیاتگنینی اعلان قیلدی. گرچه اوشبو قانون لایحهسی نینگ تفصیلاتلری حلی اعلان قیلینمهگن بۉلسه-ده، طالبلر نینگ جهادچی، اسلامچی و قوراللی گروهلر بیلن اوزاق ییللیک علاقهلری و همکارلیگی سببلی، مذکور قانوندن انه شو گروهلر فایدهلنیشی همده بو نینگ افغانستان خوفسیزلیگیگه تأثیری یوزهسیدن خواطرلر آرتماقده. اوشبو قانون لایحهسی طالبان عدلیه وزیرلیگیده کۉریب چیقیلگچ، یکوني تصدیق اوچون طالبلر رهبری ملا هبتالله آخوندزادهگه یوباریلهدی.
طالبلرنینگ قاچقینلر ایشلر بۉییچه وزیرلیگی باشپناه تۉغریسیدهگی قانون لایحهسی اوستیده ایشلهماقده. مقصد – باشپناه بېریش تیزیمینی یۉلگه قۉییشدیر. وزیرلیک بیاناتیده ایتیلیشیچه، قانون لایحهسینی کۉریب چیقیش ییغیلیشی وزیر اۉرینباسری مولوی عبدالرحمن راشد رئیسلیگیده اۉتکزیلگن. اونده طالبلر نینگ تشقی ایشلر، ایچکی ایشلر، عدلیه وزیرلیکلری همده استخبارات ریاستی نمایندهلری هم اشتراک اېتگن.
طالبلر قاچقینلر وزیرلیگی اۉرینباسری نینگ ایتیشیچه، باشپناه تۉغریسیدهگی قانون «شرعي و اسلامي حقوقلر» اساسیده ایشلب چیقیلیشی کېرهک، شونده باشپناه سۉرهش و باشپناه ایزلاوچیلرنی حمایه قیلیش امکانیتی یرهتیلهدی. قاچقینلر وزیرلیگی بیاناتیده ینه قید اېتیلیشیچه، ییغیلیش اشتراکچیلری نینگ فکر و تکلیفلری قانوننی یکونلش همده تصدیقلش جریانیده انابتگه آلینهدی. شونینگدېک، قانون لایحهسی یقین کونلرده کېینگی باسقیچلرنی اۉتهشی اوچون طالبلر عدلیه وزیرلیگیگه یوباریلهدی.
ناانیقلیکلرگه تۉله دستلبکی لایحه
طالبلر حکومتی حاضرگچه باشپناه (پناه) تۉغریسیدهگی قانون لایحهسی نینگ تفصیلاتلرینی اعلان قیلمهگن. شونگه قرهمهی، مذکور لایحه الّهقچان قطار خواطرلرگه سبب بۉلماقده. طالبلر باشپناه “شرعي و اسلامي حقوقلر” اساسیده بېریلیشینی معلوم قیلگن. بو اېسه باشپناه ایزلاوچیلرنی قبول قیلیش مېزانلری طالبلرنینگ شریعت تلقینیگه اساسلنیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلرنی کوچهیتیرماقده. بوندهی یاندشوو دیني یاکه مفکوروي قرهشلری سببلی اۉز مملکتیده یششی یاکه او یېرگه قَیتیشی امکانسیز بۉلگن شخصلرگه باشپناه بېریلیشیگه یۉل آچیشی ممکن.
طالبلر قانون لایحهسی نینگ باتفصیل مضمونینی حلی اعلان قیلمهگن. بیراق قاچقینلر ایشلر بۉییچه وزیرلیگی نینگ «شرعي و اسلامي حقوقلر» تمایلیگه اورغو بېریشی باشپناه بېریش مېزانلری طالبلرنینگ شریعت تلقینی اساسیده بېلگیلنیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلرنی ینهده کوچهیتیردی. بو اېسه باشپناه آلیش حقوقیگه اېگه بۉلگن شخصلر دایرهسیگه تأثیر کۉرسهتیشی ممکن.
حاضرچه قانون لایحهسی فقط باشپناه بېریش مسألهسینی قمرهب آلهدیمی یاکه اونده دایمي یشش حقوقی همده فقرالیک آلیش ترتیبی هم نظرده توتیلگنمی – بو انیق اېمس.
1951-ییلگی قاچقینلر تۉغریسیدهگی کانوانسیونگه کۉره، باشپناه عادتده عرقی، دینی، ملتی، معین اجتماعي گروهگه منسوبلیگی یاکه سیاسي قرهشلری سببلی تعقیب و ظلم خوفی آستیده بۉلگن شخصلرگه بېریلهدی. طالبلر حاضرچه اولرنینگ قانون لایحهسی اوشبو خلقارا اعتراف اېتیلگن مېزانلرگه قَی درجهده ماس کېلیشینی ایضاحلهمهگن. طالبان باشپناه تۉغریسیدهگی قانوننی ایشلب چیقهیاتگن بیر پیتده، اولر نینگ حکومتی حاضرگچه فقط روسيه تامانیدن رسماً تن آلینگن.
خلق اشتراکیسیز تصدیقلش جریانی
طالبلرنینگ برچه قانونلری اوّل اوشبو گروه نینگ عدلیه وزیرلیگی و عالي محکمهسی تامانیدن تصدیقلنهدی، سۉنگره یکوني معقوللش اوچون قندهاردهگی طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده نینگ ادارهسیگه یوباریلهدی. او تصدیقلهگنیدن کېینگینه قانونلر کوچگه کیرهدی. شو بیلن بیرگه، طالبلر قانونلرینی تیارلش، تصدیقلش و اجرا اېتیش جریانیده خلق نینگ فکری و اشتراکی اوچون هېچ قندهی اۉرین موجود اېمس. قانونلر اوشبو گروه نینگ اۉز تلقینی و قرهشلری اساسیده ایشلب چیقیلهدی.
افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی دوریده اېسه قانون لایحهلری دستلب پارلمانگه یوباریلر، نمایندهلر تامانیدن محاکمه قیلینگچ، عمومي مجلسده آوازگه قۉییلر اېدی. پارلمان تصدیقلهگن قانونلر سۉنگ امضالش اوچون جمهور رییسگه تقدیم اېتیلردی. بیراق طالبان پارلماننی ترقهتیب یوبارگن و عملدهگی باشقروو تیزیمیده خلق وکیللری اشتراک اېتمهیدی. حکومتدهگی برچه یوقاری لوازملر طالبلر اعضالری قۉلیده بۉلیب، سۉنگگی بېش ییل دوامیده اولر قبول قیلگن برچه قانونلر خلق وکیللری نینگ اشتراکیگه اساسلنگن قانونچیلیک جریانیسیز کوچگه کیرگن.
پارلمان موجود بۉلمهگن شرایطده همده طالبلر ایچکی ایشلر وزیرلیگی و استخبارات ریاستی نمایندهلری باشپناه تۉغریسیدهگی قانون لایحهسینی ایشلب چیقیشده اشتراک اېتهیاتگنینی حسابگه آلسک، مذکور قانون هم ایچکی تۉسیقلر یاکه باسیملرسیز قبول قیلینیشی احتمالدن خالی اېمس.
سۉنگگی بېش ییل دوامیده طالبلرنینگ ایچکی ایشلر وزیرلیگی و استخبارات باشقهرمسی اوشبو گروه مخالفلری همده تنقیدچیلرینی حبسگه آلیش، قییناققه سالیش و اولرگه قرشی چارهلر کۉریشده مرکزي رۉل اۉینهب کېلگن. اېندیلیکده عینِ ادارهلر باشپناه تۉغریسیدهگی قانون لایحهسینی تیارلشده هم اشتراک اېتماقده. بو اېسه مذکور قانونگه قرشی هر قندهی اعتراض یاکه تنقید عیناً شو ادارهلر تامانیدن جواب چارهلری بیلن قرشی آلینیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلرنی کوچهیتیرماقده.
طالبان نینگ مفکوروي علاقهلری
طالبلرنینگ جهادچی و قوراللی گروهلر بیلن علاقهلری اوشبو حرکت تشکیل تاپگنیدن بویان، یعنی اۉتّیز ییلدن آرتیق وقت دوامیده دوام اېتیب کېلماقده. عیناً شو مفکوروي یقینلیک سببلی طالبان اساسچیسی و بیرینچی رهبری ملا عمر 2001-ییل 11-سپتامبر تېرهکتلریدن سۉنگ اسامه بن لادیننی امریکا قۉشمه ایالتلریگه تاپشیریشدن باش تارتگن اېدی. طالبان نینگ بو قراری اولر بیلن القاعده ترماغی اۉرتهسیدهگی علاقهلرنی ینه-ده مستحکملب، اۉزارا ایشانچنی کوچهیتیردی. عاقبتده بو مناسبتلر امریکا باشچیلیگیدهگی خلقارا (ائتلاف) نینگ افغانستانگه حربي ارهلشوویگه آلیب کېلگن عامللردن بیری بۉلدی.
طالبلر افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی بیلن اوروش آلیب بارگن ییللرده، افغانستانده اۉز حکومتینی توزیش دعواسیگه اېگه بۉلمهگن هر قندهی جهادچی و قوراللی گروهنی قۉللب-قوّتلهگن. شو سببلی پاکستان طالبانی حرکتی (تی تی پی) اۉز قوماندانلری و جنگچیلری نینگ بیر قِسمینی افغانستانگه یوباریب، طالبان صفیده اوّلگی افغانستان حکومتی همده اونینگ غربي اتفاقچیلری، جملهدن امریکا و ناتو کوچلریگه قرشی جنگ قیلگن. اۉشه دورده افغانستانگه کیرگن تی تی پی اعضالری نینگ بیر قِسمی هنوز مملکتده قالماقده و پاکستانده قوراللی فعالیت همده هجوملرده اشتراک اېتگنی سببلی اۉز یورتیگه قَیتیش امکانیگه اېگه اېمس.
اوروش ییللریده طالبلر پاکستان حدودی و اوشبو مملکت اوردوسی نینگ قۉللب-قوّتلشیدن اوّلگی افغانستان حکومتیگه قرشی استراتژیک خوفسیز آرقه بازه صفتیده فایدهلنگن. بیراق دوحه کېلیشوویدن کېین حاکمیتگه قَیتگچ، اولر پاکستان نینگ تی تی پی تهدیدینی جلولش حقیدهگی طلبینی بجریشگه راضی بۉلمهدی. طالبان اۉزی بیلن چوقور مفکوروي علاقهلرگه اېگه بۉلگن گروهنی پاکستان بیلن مناسبتلر یۉلیده قربان قیلیشنی ایستهمهدی.
سۉنگگی تخمیناً سکّیز آی ایچیده کابل و اسلام آباد اۉرتهسیدهگی مناسبتلر کېسکین یامانلشدی. پاکستان بیر نېچه بار افغانستان حدودلرینی، جملهدن قندهار و کابلنی هوا هجوملری بیلن نشانگه آلدی. طالبان اېسه اوچووچیسیز اوچیش اپاراتلری آرقهلی جواب ضربهلری بېرگنینی دعوا قیلدی. شونگه قرهمهی، طالبان نینگ تی تی پی نی قۉللب-قوّتلش بارهسیدهگی موضوعسی اۉزگرمهدی. تی تی پی افغانستان بیلن چېگرهداش قبیله حدودلریده “طالبان اسلام امیرلیگی” مۉدلیگه اۉخشش باشقروو تیزیمینی برپا اېتیشنی مقصد قیلگن.
شو تاریخي و سیاسي حسابگه کۉره، طالبان تامانیدن باشپناه تۉغریسیدهگی قانون ایشلب چیقیلیشی فقط ایچکی حقوقي مسأله اېمس. او افغانستان نینگ قۉشنی دولتلر، اینیقسه پاکستان بیلن خوفسیزلیک ساحهسیدهگی مناسبتلریگه هم تأثیر کۉرسهتیشی ممکن. سۉنگگی ییللرده پاکستان طالباننی تی تی پی اعضالریگه باشپناه بېریشده بیر نېچه بار عیبلب کېلماقده.
خارجي جنگریلر
پاکستان طالبانی حرکتی (تی تی پی) اعضالریدن تشقری، افغانستانده اویغور جنگریلری هم فعالیت یوریتماقده. اولر مسلمان بۉلیب، چین حکومتینی سینکیانگ منطقهسیدهگی اویغور آزچیلیگیگه نسبتاً تیزیملی کمسیتیش و باسیم اۉتکزیشده عیبلهیدی. اۉزلری نینگ اوّلگی فعالیتی سببلی اولر ختایگه قَیتیش امکانیگه اېگه اېمس. بوندن تشقری، افغانستانده اۉزبېکستانلیک جنگریلر همده تاجیکستان طالبانی اعضالری هم موجود.
طالبان باشپناه تۉغریسیدهگی قانون «شرعي و اسلامي حقوقلر» اساسیده ایشلب چیقیلیشینی معلوم قیلگن. بیراق اوشبو مېزانلر قندهی بېلگیلنیشی و افغانستانده فعالیت یوریتهیاتگن خارجي اسلامي گروهلر اعضالری هم مذکور قانون دایرهسیگه کیرهدیمی یاکه یۉقمی، حاضرچه نامعلوم.
تخمیناً آلتی آی اوّل اعلان قیلینگن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ چېکلاولرنی کوزهتیش گروهی حساباتیده طالبان افغانستانده فعالیت یوریتهیاتگن قوراللی و ترورچی گروهلر، جملهدن القاعده، پاکستان طالبانی حرکتی (تی تی پی) همده شرقي تورکستان اسلامي حرکتینی قۉللب-قوّتلهیاتگنی قید اېتیلگن اېدی. حساباتده اوشبو قوراللی تشکیلاتلر افغانستانده هنوز موجودلیگی و طالبان حکومتی کۉمهگیدن فایدهلنهیاتگنی تأکیدلنگن. طالبان اېسه بو عیبلاولرنی دایما رد اېتیب کېلهدی. شونگه قرهمهی، سۉنگگی بېش ییل دوامیده اولر فقط «اسلامي دولت» (داهش) نینگ خراسان بۉلیمیگه قرشی عملیاتلر اۉتکزگنینی دعوا قیلگن.
بوندن آلدین هم بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کېنگشی نینگ بیر نېچه حساباتلریده طالبان باشقروویدهگی افغانستانده کمیده 20 ته ترورچی و قوراللی گروه فعالیت یوریتهیاتگنی یوزهسیدن خواطر بیلدیریلگن اېدی.
اېندیلیکده طالبان باشپناه تۉغریسیدهگی قانون لایحهسینی ایشلب چیقهیاتگن بیر پیتده، افغانستانده فعالیت یوریتهیاتگن اَیریم خارجي اسلامي گروهلر و ترهنسمیللي جنگریلر اوشبو قانوندن فایدهلنیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلر هر قچانگیدن هم کوچهیگن. بیراق طالبان حاضرگچه قانون لایحهسی نینگ تفصیلاتلرینی آشکار قیلمهگن.
احتمالي عاقبتلر
طالبلر حکومتی انسان حقوقلری، عیاللر حقوقلری و شخصي اېرکینلیکلرنی «غربانه توشونچهلر» دېب حسابلهیدی. شو باعث اوشبو مسألهلر طالبان اعلان قیلگن باشپناه بېریش یاندشوویده علیحده اۉرین اېگهلهمهیدی. حالبوکه، سۉنگگی بېش ییل دوامیده طالبان عیاللر حقوقلرینی تیزیملی روشده چېکلش و مدنی اېرکینلیکلرینی باستیریشده عیبلنیب کېلماقده. حاضرچه اولر نینگ باشپناه تۉغریسیدهگی قانونیده اوشبو حقوقلر باشپناه ایزلاوچیلرنی حمایه قیلیش مېزانی صفتیده نظرده توتیلیشیگه عاید هېچ قندهی بېلگی یۉق.
اگر ترهنسمیللي قوراللی گروهلر اعضالریگه باشپناه یاکه دایمي یشش حقوقی بېریلسه، بو منطقه دولتلری و خلقارا همجمعیت خواطرینی ینهده کوچهیتیریشی همده افغانستان اوچون ینگی خوفسیزلیک و دیپلوماتیک عاقبتلرنی کېلتیریب چیقریشی ممکن.
گرچه طالبان القاعده و پاکستان طالبانی حرکتی (تی تی پی) کبی گروهلر بیلن مفکوروي علاقهلری و همکارلیک تاریخینی هېچ قچان رسماً اوزمهگن بۉلسه-ده، باشپناه تۉغریسیدهگی قانون قَیسی گروهلرنی قمرهب آلیشی حاضرچه نامعلوم. شونگه قرهمهی، باشپناه «شرعي و اسلامي حقوقلر» اساسیده بېریلیشی حقیدهگی تأکید طالبانگه مفکوروي جهتدن یقین بۉلگن اَیریم شخصلر یاکه گروهلر هم اوشبو قانوندن فایدهلنیشی ممکنلیگی حقیدهگی خواطرلرنی کوچهیتیرماقده.
طالبان نینگ بیرینچی حکمرانلیگی دوریده باشپناه مسألهسینی ترتیبگه سالووچی علیحده قانون موجود اېمس اېدی. شونگه قرهمهی، اولر اسامه بن لادن و القاعده جنگریلریگه افغانستانده باشپناه همده تیارگرلیک لاگېرلری تشکیل اېتیشگه رخصت بېرگن اېدی. بو قرار آخر-عاقبت اقش باشچیلیگیدهگی خلقارا (ائتلاف) نینگ افغانستانگه حربي ارهلشوویگه آلیب کېلگن عامللردن بیری بۉلدی. اېندیلیکده اېسه طالبان ایلک بار باشپناه بېریش ترتیبینی رسمي قانون شکلیده بېلگیلشگه اورینماقده.
حاضرنینگ اۉزیده هم پاکستان طالبانی حرکتی (تی تی پی) اعضالری نینگ افغانستاندهگی موجودلیگی کابل و اسلام آباد اۉرتهسیدهگی خوفسیزلیک ترنگلیگی نینگ اساسي سببلریدن بیری صفتیده تیلگه آلینماقده. پاکستان تامانیدن افغانستان حدودیگه اویوشتیریلگن هوا هجوملری هم عیناً شو عامل بیلن ایضاحلنهدی. بو هجوملر عاقبتیده بیر نېچه بار تینچ اهالی هم قربان بۉلگن. شوندهی شرایطده تی تی پی یاکه شونگه اۉخشهش گروهلر اعضالریگه رسمي باشپناه یاکه حقوقي مقام بېریلیشی افغانستاننی ینهده کوچلیراق خلقارا باسیم و خوفسیزلیک تهدیدلری آستیده قالدیریشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، طالبلر نینگ اۉزی سیاسي تعقیبلر، عیاللرگه نسبتاً کېنگ کۉلملی چېکلاولر و فقرالیک اېرکینلیکلری نینگ بوزیلیشی عاقبتیده میلیونلب افغانستان یشاوچیلری نینگ باشقه دولتلرگه هجرت قیلیشی و باشپناه ایزلشیگه سبب بۉلگن. بیراق عینِ پیتده اولر خارجي فقرالرگه باشپناه بېریشنی ترتیبگه سالووچی قانوننی ایشلب چیقماقده.
