افغانستاندهگی اېنگ اوزاق دوام اېتگن سیاسي خطا تصورلردن بیری شوکی، عادي فقرالر هم، تورلی دورلرده حاکمیتده بۉلگن کۉپلب سیاستچیلر و اېلیت وکیللری هم دولتلر و مملکتلر افغانستان یاکه اونینگ سیاسي گروهلری بیلن دۉست و برادر بۉلیشی ممکن، دېگن توشونچهگه ایشانگن. بو تصور افغانستان نینگ زمانهوي تاریخیده قیته-قیته تکرارلنگن و هر سفر آغیر عاقبتلر همده سیاسي بحران بیلن یکونلنگن. سیاسي بیاناتلرده سۉل آقیم وکیللری اَیریم مملکتلر یاکه دولتلرنی «دۉست و برادر» دېب اتهگن بۉلسه، دیني اۉنگ آقیم وکیللری اېسه دایما «مسلمان و برادر خلق» عبارهسینی تیلیدن توشیرمهگن.
حقیقت شوندهکی، خلقارا تیزیمده شخصي و عایلهوي مناسبتلردن آلینگن توشونچهلرنی، آدملر اۉرتهسیدهگی کبی مضمونده قۉللب بۉلمهیدی. انسانلر بیر-بیری بیلن دۉست بۉلیشی، حتا بو دۉستلیکنی «برادرلیک» دېب اتش ممکن بۉلگن درجهگچه رواجلنتیریشی ممکن. اما بوندهی توشونچهنی خلقارا مناسبتلر تیزیمیگه کۉچیریب بۉلمهیدی. خلقارا تیزیمده دایمي و اساسي مېزان — منفعتدیر. منفعت نینگ مرکزي اۉرنی شونچهلیک کوچلیکی، او یېرده برادرلیککه دېیرلی اۉرین قالمهیدی.
آیتالله علی خامنهاي نینگ ایراندهگی دفن مراسمی دولتلر اۉرتهسیدهگی دۉستلیک و برادرلیک ایپ اوستیده تورگنینی ینه بیر بار یقّال نمایان اېتدی. تهران مذکور مراسمگه بیر وقت نینگ اۉزیده هم طالبان حکومتی وکیللرینی، هم طالبان نینگ اَیریم اشدّي مخالفلری و تنقیدچیلرینی تکلیف قیلدی. اېران حکومتی نینگ بو قراری سیاسي حساب-کتاب محصولیدیر. اېران اسلام جمهوریتی طالبان حکومتی بیلن رسمي و کېنگ قمراولی علاقهلرنی یۉلگه قۉیگن بۉلسه-ده، طالبان توزیلمهسیدن تشقریدهگی سیاسي و اجتماعي کوچلر بیلن هم مناسبتلرینی سهقلب قالیشگه اینتیلماقده. بوندهی ایکّی یۉنهلیشلی سیاست طالباننی هم غضبلنتیریشی، اونینگ مخالفلرینی هم رنجیتیشی ممکن. هر ایکّی تامان اۉز اعتراضلرینی اجتماعي ترماقلرده هم بیلدیردی. اما تهران نقطهی نظریدن، بوندهی یاندشوو مطلقا طبيعي بۉلیب، ناانیق کېلهجک اوچون سیاسي امکانیتلرنی باشقریش نینگ بیر قِسمیدیر. اېران منطقهدهگی حکومتلر و سیاسي موازنتلر اۉزگریشی ممکنلیگینی یخشی بیلهدی. شو باعث تورلی تامانلر بیلن علاقه کاناللرینی سقلب قالیش اونینگ ملي منفعتلرینی حمایه قیلیش استراتیژيسی نینگ مهم قِسمیدیر. اگر حلی هم دولتلر اۉرتهسیدهگی مناسبتلر حسیات، برادرلیک یاکه مفکوروي صداقت اساسیده شکللنهدی، دېب اۉیلهیدیگنلر بۉلسه، بونگه ینه بیر ینگی مثال هم موجود.
سۉنگگی ییللردهگی طالبان و پاکستان مناسبتلریگه نظر تشلش نینگ اۉزی کفایه. اۉنلب ییللر دوامیده کۉپچیلیک طالباننی پاکستان نینگ اېنگ مهم اتفاقچیسی دېب بیلگن و پاکستان بیلن طالبان اۉرتهسیدهگی رشتهلر هر ایکّی تامان نینگ اۉزلیگیگه شو قدَر سینگیب کېتگنکی، بو دنیاده همه نرسه بوزیلیشی ممکن، اما بو علاقه اوزیلمهیدی، دېگن قرهش کېنگ ترقهلگن اېدی. شو سببلی افغانستان فقرالری نینگ کۉپچیلیگی هنوز پاکستان و طالبان اۉرتهسیدهگی حربي تۉقنهشوولرنی ایکّی تامان آلدیندن رېجهلشتیرگن ساخته اوروش دېب حسابلهیدی.
اما حقیقت شوندهکی، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، اَیریم مسألهلرده اسلام آباد نینگ کوتگنلری و طلبلریگه یوز فایز ماس روشده حرکت قیلیشگه راضی بۉلمهگنی زهاتی ایکّی تامان اۉرتهسیدهگی مناسبتلر تېزده کېسکینلشدی. چېگره نزاعلری، «تحریک- طالبان پاکستان» (تی تی پی) مسألهسی، حربي تۉقنهشوولر همده اۉزارا کېسکین بیاناتلر شونی کۉرسهتدیکی، خلقارا مناسبتلرده حتا اېنگ یقین و اېنگ قدیمي علاقهلر هم فقط هر ایکّی تامان منفعتلریگه خدمت قیلگن تقدیردهگینه دوام اېتهدی. پاکستان طالبان بیلن فقط او اسلام آباد نینگ سترهتېگیک حساب-کتابلری دایرهسیده حرکت قیلگنیگچه بیرگه بۉلهدی. اگر بو حساب-کتابلر ایزدن چیقسه، یعنی طالبان پاکستان بېلگیلب بېرگن یۉلدن چېتگه چیقسه، کېچهگی اتفاقچی بوگون رقیبگه، حتا اشدّي دشمنگه ایلنیشی ممکن.
اېران و پاکستان مثاللری تشقی کۉرینیشده بیر-بیریدن فرق قیلسه-ده، اولر بیرته حقیقتنی عکس اېتتیرهدی: دولتلر هېچ کیم بیلن دۉستلیک یاکه برادرلیک رشتهلرینی اۉرنهتمهیدی، اولر فقط اۉز منفعتلرینی باشقهرهدی. بو خلقارا مناسبتلر نینگ اېنگ عادي و اېنگ اساسي تمایللریدن بیریدیر. اما شوندهی کۉرینهدیکی، افغانستانده نه تاریخي تجربه، نه بوگونگی واقعهلر اوشبو حقیقتنی فقرالر آنگیگه تۉلیق سینگدیره آلگن.
ساووق اوروش دوریده افغانستاندهگی کۉپلب سۉل قنات ضیالیلری شوروی اتفاقینی دایمي و ستراتژیک دۉست دېب حسابلهگن اېدی. اما ژئوپلیتیک شرایط اۉزگرگچ، ییللر دوامیده افغانستانده بۉلگن و کابل حکومتی کتّه امید باغلگن اۉشه قدرت مملکتنی ترک اېتدی همده اۉزی قۉللب-قوّتلهگن حکومتنی کۉپلب دشمنلری قرشیسیده یالغیز قالدیردی.
کېینگی اۉن ییللیکلرده اېسه اَیریملر امریکا قۉشمه شتاتلری و اونینگ غربدهگی اتفاقچیلری افغانستانگه کیریتگن اولکن سیاسي و حربي سرمایه طفیلی بو مملکتده ابدي قالهدی، دېگن خام خَیالگه بېریلدیلر. اولر نینگ تصوریچه، افغانستان و اونینگ خلقی نینگ تقدیری امریکا اوچون شونچهلیک مهم اېدیکی، اونی طالبان کبی گروه قۉلیگه تاپشیریب کېتمهیدی. حتا اۉشه دوردهگی جمهور رییس محمد اشرف غنی هم شوندهی فکرده اېدی. اما وشنگتن نینگ سترتژیک اوستوارلیکلری اۉزگرگچ، خارجي قۉشینلر چیقیب کېتدی و جمهوریت توزومی قولهدی. شو طریقه، دنیا نینگ اېنگ قدرتلی دولتلری هم – عملده باشقهلرگه قرهگنده اۉز اخلاقي مجبوريتلریگه کۉپراق عمل قیلیش امکانیگه اېگه بۉلسهلر-ده – حسسي یاکه اخلاقي مجبوريتلر اساسیده اېمس، بلکه اۉز منفعتلری حساب-کتابی اساسیده حرکت قیلیشی ینه بیر بار عیان بۉلدی.
خلقارا تیزیمده دولتلر اخلاقي موجودات اېمس. اولر مملکت نینگ منفعتلری، خوفسیزلیگی و قدرتینی سقلش همده کېنگهیتیریشنی اساسي وظیفه دېب بیلهدیگن سیاسي انستیتوتلردیر. شو سببلی، دیني، اېتنیک، مدني یاکه حتا مفکوروي مشترکلیکلرگه اساسلنیب، بیرار خارجي دولت باشقه مملکت اوچون صادق و دایمي اتفاقچیگه ایلنهدی، دېب کوتیش ناتۉغری قرهش دیر.
تهران نینگ بیر وقت نینگ اۉزیده هم طالباننی، هم طالبان مخالفلرینی تکلیف قیلگنی، شونینگدېک، طالبان بیلن پاکستان اۉرتهسیدهگی تاباره کوچهییب بارهیاتگن ترنگلیک بوگونگی افغانستان اوچون ایکّی مهم سبق صفتیده بهالنیشی کېرهک.
بیرینچیدن، هېچ بیر دولت برچه تخمینی بیرته سبدگه سالمهیدی و دایما تورلی سناریولرگه تیار تورهدی. ایکّینچیدن، هېچ بیر خارجي دولت اۉز منفعتلرینی باشقه بیر حکومت، گروه یاکه سیاسي آقیمگه صادقلیک یۉلیده قربان قیلمهیدی.
حس-تویغولر، برادرلیک حقیدهگی رومانتیک تصورلر یاکه باشقهلردن دایمي صداقت کوتیشگه اساسلنگن هر قندهی تشقی سیاست اېرتهمی-کېچمی خلقارا سیاست نینگ شفقتسیز حقیقتی بیلن تۉقنهش کېلهدی. افغانستان اېسه بو حقیقتنی اعتباردن چېتده قالدیریش نینگ اېنگ آغیر نرخینی تۉلگن مملکتلردن بیریدیر.
