هزاره فعاللری ۲۵سپتمابرنی عبدالرحمنخان دوریدهگی «هزارهلر نسلکشلیگینی خاطرلش کونی» صفتیده نشانلهدیلر.
اولر بو کوننی یادگه آلیش قربانلرگه حرمت بجا کېلتیریش و «فاجعه» نینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک اېکنینی تأکیدلهدیلر.
یازووچی و بیلیم یورتنینگ استادی علی امیری، فیسبوکدهگی صحیفهسیده شوندهی یازگن: «قربانلر نینگ عذاب-عقوبتلری و ظالملرنینگ ظلمینی یادگه آلهیلیک، چونکه یادگه آلیش هم «ملاحظه یوریتیش»، هم حرمت بجا کېلتیریشدیر».
او یازگن: «ملاحظه و تفکر بیلن فاجعه نینگ تکرارلنیش یۉلینی تۉسهیلیک، حرمت بجا کېلتیریش آرقهلی اېسه قربانلر آلدیدهگی اخلاقي مسوولیتیمیزنی ادا اېتهیلیک. انسان اۉز ماهیتیگه کۉره خاطره و اېسلشگه مایل موجوداتدیر. اگر اۉز ماهیتینی اونوتسه، غفلتگه توشهدی. غفلت بیزنی فاجعه ایچیده اوشلب تورهدی و اخلاقي بورچیمیزنی ادا اېتیشدن تۉسهدی».
فلسفه تدقیقاتچیسی و بیلیم یورتنینگ استادی محمد امین احمدی اون توقیزینچی عصرنینگ سۉنگگی اۉن ییللیگیده هزارهلر نسلکشلیگی قربانلرینی خاطرلش «فقط تاریخي فاجعهنی اېسلش اېمس، بلکه کمسیتیش، رېپرېسسيه و انسان قدر-قیمتیدن محروم اېتیشنینگ هر قندهی شکلی و هر قندهی گروهگه قرشی تکرارلنیشیگه بېفرق بۉلمسلیک مجبوريهتیدیر»، دېب یازگن.
احمدی یازگن: «تاریخي تجربه شونی اۉرگهتهدیکی، عدالت و برچه اوچون تېنگلیک اساسیدهگی بیردملیکسیز همده جمعیت نینگ هر بیر اعضاسی نینگ حقوق و منفعتلرینی حمایه قیلمسدن، کېنگ کۉلملی و نسلکشلیک نینگ آلدینی آلیب بۉلمهیدی».
عارف رحماني، افغانستان پارلمانی نینگ سابق اعضاسب فیسبوکیدهگی صحیفهسیده شوندهی یازگن: «هزارهلر نسلکشلیگی فقط تاریخ صحیفهلریده قالیب کېتمسلیگی کېرهک؛ بو تاریخ بوگونگی کون اوچون تیریک مسوولیتگه ایلنیشی کېرهک؛ جنایتلرنینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک، یشش حقوقینی حمایه قیلیش و اونده ملت و مذهب انسان نینگ قدری همده حقوقلردن فایدهلنیش میزانی بۉلمهیدیگن جمعیتنی برپا اېتیش مسوولیتیگه».
اونینگ ایتیشیچه، قربانلرنی خاطرلش حقیقت حجتلشتیریلسه، بیردملیک سقلنسه، حقوقلر حمایه قیلینسه و حاکمیت فقرالر آلدیده جوابگر بۉلسه، مسوولیتگه ایلنهدی.
هزاره حزبلری رهبرلری هم ۲۵-سپتامبر مناسبتی بیلن بیاناتلر اعلان قیلیب، طالبان حاکمیتی آستیدهگی حاضرگی هزارهلر حالتیگه توختهلگنلر.
محمد کریم خلیلي، افغانستان اسلامي وحدت حزبی رهبری، بیاناتیده ۱۸۹۲-ییل ۲۵-سپتامبر «هزارهلر تاریخي خاطرهسیده قیرغین، تالان-تاراج، ویرانهگرچیلیک و کۉچیشگه باغلنگن کون» اېکنینی ایتگن.
او طالبلرنینگ هزارهلر و افغانستان شیعهلریگه قرشی سۉنگگی حرکتلریگه اشاره قیلیب: «طالبان بیلیب قۉیسین، عبدالرحمن هزارهلرنی یۉق قیله آلمهدی، سیزلر هم قیله آلمهیسیزلر»، دېگن.
او دنیا دولتلری و تشکیلاتلرینی «هزاره خلقیگه قرشی نسلکشلیک و جنایتلر آلدیده سکوت سقلهمسلیککه» چقیرگن.
محمد محقق باشچیلیگیدهگی افغانستان خلق وحدت حزبی هم بیاناتیده «۲۵-سپتامبر عبدالرحمن جابر باشچیلیگیدهگی لشکري ایلجاري هجومی پیتیده ارزوگندهگی هزارهلر و شیعهلر نینگ سۉنگگی قرارگاهی مغلوبیتگه اوچرهگن کون، شونینگدېک، بیر خلق نینگ عامهوي نسلکشلیگی خاطرلش کونی صفتیده تیلگه آلینهدی»، دېب ایتگن.
اوشبو حزب شوندهی دېگن: «اۉشه دوردهگی کابل سرایی مُهری بیلن تصدیقلنگن «سِراج التواریخ» روایتیگه کۉره، عرضوگندهگی ۶۰۰ مینگ خاندان هازره نینگ ۴۰۰ مینگی یۉقالگن. اولر اۉلدیریلگن یاکه قۉشنی یورتلر — اۉشه دوردهگی ابران، هندستان و مرکزي آسیاگه کۉچیب کېتگن، یاخود اسیر و قول صفتیده ساتیلگن».
محقق حزبی هزارهلر کېینگی دورلردهگی واقعهلرده هم کۉپ بار قیینچیلیکلرگه دوچ کېلگنینی، بیراق باسیم نینگ اېنگ یوقاری چۉقّیسی طالبلر پیدا بۉلگندن کېین کوزهتیلگنینی ایتگن.
حزب طالبلرنینگ بیرینچی حاکمیت دوریگه اشاره قیلیب، فقط مزار شریف شهرینینگ اۉزیده هزاره و شیعه فقرالریدن ۸ مینگدن ۱۰ مینگگچه آدم قیرغین قیلینگنینی بیلدیرگن.
محقق حزبی طالبلرنینگ ایکّینچی حاکمیت دوریده هم «هزارهلر و شیعهلرنینگ دیني و اېتنیک اساسلریگه بالته اورهیاتگنینی» ایتگن.
محقق حزبی بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، اسلام همکارلیک تشکیلاتی و انسان حقوقلرینی حمایه قیلووچی تشکیلاتلرنی افغانستاندهگی هزاره لر و شیعهلر حالتیگه جدّي اعتبار قرهتیشگه چقیرگن.
بو جریان طالبلرگه، هزاره و شیعه جمعیتی قوراللی قرشیلیککه قۉشیلهدیگن بۉلسه، بو گروه حکومتی و مملکت منفعتلریگه خدمت قیلمسلیگی حقیده آگاهلنتیرگن.
سابق جمهور رئیس اۉرینباسری سرور دانش باشچیلیگیدهگی «عدالت و آزادلیک» حزبی ۲۵-سپتامبرنی هزاره لر نسلکشلیگینی خاطرلش کونی صفتیده تاریخنی اېسلش، قَیته اۉرگنیش، عدالت اوچون دعوا قیلیش همده کمسیتیش، زۉرآورلیک و استبداددن خالی کېلهجکنی برپا اېتیش اوچون ینگی عحد قیلیش امکانیتی دېب اتهگن.
اوشبو حزب بیاناتیده «هزارهلر نسل کشلیگی انسانیت تاریخیدهگی اېنگ اوزاق دوام اېتگن و اېنگ کېنگ کۉلملی گېناتسیدلردن بیریدیر»، دېییلهدی.
دانش حزبی شوندهی دېگن: «عبدالرحمن جلّاد ۱۳۴ ییل اوّل یورتیمیز تاریخیدهگی اېنگ کتّه قیرغینلردن بیرینی عملگه آشیرگن کوندن باشلب، افسوسکی، بو انسانیتگه قرشی یۉنهلیش حاضرگچه دوام اېتماقده و هزاره لر همان نهفقط گېناتسید، بلکه موجودلیک خوفی آستیده قالماقده».
«عدالت و آزادلیک» حزبی قۉشیمچه قیلگن: «تاریخ گواهلیک بېریشیچه، اۉز اهالیسی نینگ قریب ۶۲ فایزینی یۉقاتگن کوندن باشلب حاضرگچه هزارهلر و هزارهجات تورلی خیل ظلم، جنایت و نسلکشلیککه دوچ کېلیب کېلماقده».
اوشبو حزب هزارهلرگه قرشی جنایتلر و بو اېتنیک-دیني گروهگه قرشی نسل کشلیک نی تیزیملی روشده حجتلشتیریش همده دلیل و حجتلرنی کېلهجک اولادلر اوچون سهقلشنی طلب قیلگن.
