محمداکبر فرهمند
ییگیرمهنچی عصرده نهادلرنینگ اقتصادي اۉسیشگه تأثیری تدقیقاتچیلر و سیاست یوریتووچیلر اعتبارینی هر قچانگیدن کۉپراق تارتدی. ایکّینچی جهان اوروشیدن سۉنگ سیاسي و اقتصادي ویرانهگرچیلیکلردن اذیت چېکّن مملکتلر برقرار ترقیاتگه اېریشیش مقصدیده نهادیهلشتیریلگن توزیلمهلرنی اصلاح قیلیش و ینگی سیاستلرنی قبول قیلیشگه کیریشدیلر. تجربی تدقیقاتلر شونی کۉرسهتهدیکی، دستلبکی شرایطلری اۉخشش بۉلگن مملکتلر تورلیچه اقتصادي نتیجهلرگه اېریشگن. بو اېسه سیاسي و اقتصادي نهادلرنینگ رۉلینی ینهده مهم قیلیب کۉرسهتهدی. عجم اوغلو و رابینسون ۲۰۱۵) فکریچه، مملکتلرنینگ اقتصادي موفقیتسیزلیکلری نینگ ایلدیزی استثماری (تالانچی) انستیتوتلردهدیر، بوندهی انستیتوتلر جمعیتده سرمایه یاتقیزیش، جمغرمه و نوآورلیک بۉلگن رغبتنی یۉق قیلهدی. عکسینچه، اینکلیوزیو اقتصادي نهادلر ملک حقوقینی حمایه قیلیب، ساغلام رقابتنی رغبتلنتیریب و اولرنی قۉللب-قوّتلب، برقرار اۉسیش و فراوانلیک اوچون زمین یرهتهدی.
نهادلر اۉرتهسیدهگی بو فرق نینگ یارقین نمونهسی شمالي و جَنوبي کوریا مثالِده کۉریش ممکن. شمالي کوریا خصوصي ملکنی بېکار قیلیب، سوسیالیستیک مۉدلگه عمل قیلگنی سببلی اقتصادي تورغونلیککه یوز توتدی. عکسینچه، جَنوبي کوریا خصوصي ملکنی سقلب قالیش و بازار میکانیزملرینی قۉللش آرقهلی آسیا نینگ اېنگ موفقیتلی اقتصادیاتلریدن بیریگه ایلندی. شونگه اۉخشش تجربهنی تایوان، هنگکنگ و سینگاپورده هم کوزهتیش ممکن، بو مملکتلر دولت و خصوصي سکتورنینگ ثمرهلی همکارلیگینی یۉلگه قۉییب، صادراتگه یۉنهلتیریلگن سیاستلرگه اعتبار قرهتیش آرقهلی رواجلنهیاتگن اقتصادلردن ایلغار صناعتلشگن اقتصادیاتلرگه ایلندیلر.
شو دایرهده، جَنوبي آسیا مملکتلری اقتصادي و اجتماعي همکارلیکنی کېنگهیتیریش مقصدیده 1985-ییلده جَنوبي آسیا منطقوي همکارلیک تشکیلاتی (SAARC)نی توزدیلر. اوشبو تشکیلات نینگ اعضالری پاکستان، هند، افغانستان، نېپال، مالدیو آراللری، بتان، بنگلهدېش و سریلانکا دیر. (SAARC) نینگ اساسي مقصدلری، منطقه خلقلرینینگ فراوانلیگینی آشیریش، قشّاقلیکنی کمهیتیریش، سودانی رواجلنتیریش، زیرساختنی مستحکملش همده انسان قابلیتینی یوزهگه چیقریشدن عبارت دیر.
جهان اهالی نینگ بېشدن بیر قِسمیدن آرتیغینی تشکیل اېتووچی اهالیگه و بای انساني همده طبيعي منبعلرگه اېگه بۉلیشیگه قرهمهی، SAARC اعضاسی بۉلگن مملکتلر حلی هم اقتصادي یقینلشوو و انتیگراسیوننینگ ایستهلگن درجهسیگه اېریشه آلمهگن. بو مملکتلرده اقتصادي اۉسیش سیاسي بېقرارلیک، فساد، باشقروو ضعیفلیگی و تشقی اقتصادي ضربهلردن تېز-تېز تأثیر کۉرهدی. عموماً آلگنده، جَنوبي آسیا مملکتلری نینگ اقتصادي فعالیتیدهگی فرقلر فقط اقتصادي اۉزگرووچیلر بیلن اېمس، بلکه اولر نینگ سیاسي و اقتصادي نهادلرینینگ صفتی، شفّافلیک درجهسی، سیاسي برقرارلیک و مأموري تیزیملرنینگ ثمرهدارلیگی بیلن چنبرچس باغلیق دیر. هر بیر اعضا مملکتدهگی سیاسي و اقتصادي اۉزگریشلر بېواسطه یاکه بالواسطه طرزده باشقه اعضالرگه هم تأثیر کۉرسهتهدی. سۉنگّی ییللرده، اینیقسه مرکزي و جَنوبي آسیادهگی منطقوي همده گلابل واقعهلر بو ضعیف همجهتلیکنی ینهده سوسهیتیرگن. بوندهی حالت نینگ اساسي سببلردن بیری، اعضا مملکتلر اۉرتهسیدهگی جیوگرافیک، اقتصادي و حربي نامتناسبلیک دیر. هند اۉزینینگ کوچلی حربي و اقتصادي امکانیتی بیلن کۉپ حاللرده بحرانلررنی حل اېتیش بۉییچه منطقوي کېلیشوو شکللنیشیگه تۉسقینلیک قیلیب کېلماقده. بوندن تشقری، منطقهدهگی قومی، دیني، چېگره و سیاسي ضدیتلر جملهدن هند و پاکستان اۉرتهسیدهگی قدیمي کشمیر ماجراسی SAARC دایرهسیده ثمرهلی همکارلیک و ترقیات یۉلیده جدّي تۉسیق بۉلیب قالماقده. افغانستانده طالباننینگ ینه حاکمیتگه کېلیشی هم بو تنگلیکلرنی کوچهیتیریب، منطقوي همکارلیکنی ینهده قیینلشتیردی. گرچه هند و بنگلهدېش کبی اَیریم اعضا دولتلر نسبتاً اقتصادي یوتوقلرگه اېریشگن بۉلسهلر-ده، ایشسیزلیک، قشّاقلیک، پست ملَکهلی ایشچی کوچی، سیاسي بېقرارلیک، حقوقي تیزیم نینگ ضعیفلیگی، فساد و سۉز اېرکینلیگینینگ چېکلنیشی هنوزگچه منطقهنینگ عمومي اساسي معمالری صفتیده سقلنیب قالماقده.
سارکنینگ تۉرت اعضا مملکتیدهگی سیاسي و اقتصادي نهادلر معمالری
افغانستان
افغانستان ۱۹۱۹-ییلده مستقللیگینی قۉلگه کیریتگنیدن سۉنگ، ییگیرمنچی عصر دوامیده تورلی خیل نظاملر، سلطنت، جمهوریت، سوسیالیستی حکومتلر و تئوکراتیک کبی تورلی سیاسی رژیملرنی باشدن کېچیردی. ۲۰۰۱-ییلده بیرینچی طالبان رژیمی اغدریلگچ، مملکتده بن کنفرانسی آرقهلی دیموکرتیزهسازلیک جریانی باشلندی. مؤقت حکومت نینگ توزیلیشی، ینگی اساسی قانون نینگ قبول قیلینیشی و ۲۰۰۴-ییلده ایلک جمهورلیک ریاستی سیلاولرینینگ اۉتکزیلیشی دیموکراتیک تیزیم برپا اېتیش یۉلیده مهم قدملر بۉلگن. بیراق ۲۰۲۱-ییلده طالبان نینگ ینه حاکمیتگه قَیتیشی بیلن افغانستان ینه چوقور سیاسي و اقتصادي بحرانگه یوز توتدی. طالبان حکومتی اساسي حقوق و اېرکینلیکلرنی، اینیقسه عیاللرنینگ تعلیم و ایش حقوقلرینی چېکلب، مملکتنینگ ایشلب چیقرووچی کوچلرینی ضعیفلشتیردی و اجتماعي توزیلمهنینگ یېمیریلیشیگه سبب بۉلدی.
جهان بانکینینگ گزارشیگه کۉره، ۲۰۲۱–۲۰۲۴-ییللر آرهلیغیده افغانستان نینگ حقیقي یلپی ایچکی محصولاتی قریب ۳۰–۳۵ فایزگه کمهیگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ بهالشیچه، مملکت اهالی نینگ تخمیناً 97 فایزی قشّاقلیک چېگرهسیدن پست حیات کچیرماقده. شو دور ایچیده اهالی جان باشیگه تۉغری کېلهدیگن درآمد هم۱۴دن۲۸ فایزگچهکمهیگن.
تشقی یاردملرنینگ تۉختهتیلیشی، بو یاردم ایلگری افغانستاندهگی تعلیم، ساغلیقنی سقلش و آستقورمه خدمتلرینینگ اساسي مالي تهیهنچی اېدی، اوشبو ساحهلرده کېسکین تورغونلیککه سبب بۉلدی و کېنگ کۉلملی انسانی بحراننی کېلتیریب چیقردی. اهالی نینگ کتّه قِسمی قشّاقلیک و خوفسیزلیکنینگ یۉقلیگی طفیلی مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلگن، بو اېسه منطقوي بېقرارلیک خوفینی ینهده کوچهیتیرگن.
افغانستانده اقتصادي تیکلنیش و برقرارلیککه اېریشیش اوچون همهشمول سیاسی نظام ایجاد بۉلیشی، قانوني و خلقارا همجميعت تامانیدن تن آلینگن سیاسي تیزیم ضروردیر. عکس حالده، موجود انساني و اقتصادي بحران ینهده چوقورلشهدی و ملَکهلی متخصصلر اۉرنیگه افراطی قرهشلرگه مایل ینگی اولاد یاشلر جمعیتگه کیریب کېلهدی، بو اېسه نهفقط افغانستان، بلکه بوتون منطقه اوچون هم کتّه تهدید دیر. خلاصه قیلیب ایتگنده، افغانستان خلقی هنوزگچه ثمره بېرمهیدیگن سیاسي و اقتصادي نهادلر، خصوصاً طالبان حاکمیتی نینگ آغیر عاقبتلرینی تۉلهب کېلماقده.
پاکستان
پاکستان 1947-ییلده بریتانيا هندستانیدن اجرهلیب چیقیب، مستقل دولت صفتیده تشکیل تاپدی و دستلب پارلمان دموکراسیسی مۉدلینی قبول قیلدی. بیراق سیاسي بېقرارلیک، نهادینه ضعیفلیک و مدنی همده حربي توزیلمهلر اۉرتهسیدهگی نامتناسبلیک مملکتده دموکراسی نینگ مستحکملنیشیگه تۉسقینلیک قیلدی. بیرینچی حربي تۉنتریش 1958-ییلده صادر بۉلیب، اساسی قانون توزومنی بېکار قیلدی. شوندن سۉنگ پاکستان سیاسي تاریخیده مملکت حربي و مدنی حکومتلر اۉرتهسیده المشیب کېلگن. 1988-ییلده سیلاولر آرقهلی دموکراسی قَیته تیکلنگن بۉلسه-ده، سیاسي توزیلمه هنوز ضعیف و بېقرار بۉلیب قالماقده. اوردو، خوفسیزلیک بوروکراتيهسی و محکمه حاکمیتی نینگ سیاسي جریانلردهگی کوچلی تأثیری مدنی نهادلرنینگ مستقللیگینی چېکلب قۉیگن. پروېز مشرف نینگ 1999-ییلدهگی حربي تۉنتریشی اېسه سیاسي برقرارلیکنی ینه بوزیب، 2000-ییللرده مملکت نینگ خوفسیزلیک و اقتصادي بحرانلرینی ینه-ده چوقورلشتیردی.
۲۰۰۱-ییل ۱۱-سپتمبردهگی ترورچیلیک هجوملری پاکستان اقتصادیاتیگه جدّي ضربه بېردی، مملکت نینگ اقتصادي اۉسیش سرعتی ۲۰۰۰-ییلدهگی ۲۰۰۱-ییلده۲.۱فایزگه توشیب کېتدی. ۲۰۱۲-ییلدن کېین باشقروو و سیاسي برقرارلیک کۉرستکیچلریده اَیریم یخشیلنیشلر کوزهتیلگن بۉلسه-ده، توزیلمهوي معمالر هنوز سقلنیب قالماقده. پاکستان حاضر هم ایچکی تۉقنهشوولر، سورونکهلی فساد، فقرالیک جمعیتی نینگ ضعیفلیگی، محکمه و یېتکرمهنینگ مستقللیک یېتیشمسلیگی همده تروریزم تهدیدی کبی چوقور ساختاری معمالرگه دوچ کېلماقده. مملکتدهگی کېنگ کۉلملی فساد اقتصادي اۉسیش و ثمرهلی دموکراسی نینگ اېنگ کتّه تۉسیقلریدن بیری صفتیده قرهلهدی، چونکه او جماعتچیلیک ایشانچینی پسهیتیرهدی و ایچکی همده تشقی نهادلرنی کمهیتیرهدی. بوندن تشقری، افغانستان، هندستان، بنگلهدېش و نېپال کبی قۉشنی دولتلردهگی سیاسي اۉزگریشلر هم پاکستان نینگ اقتصادي و خوفسیزلیک حالتیگه بېواسطه یاکه بالواسطه تأثیر کۉرسهتماقده. عموماً آلگنده، پاکستان، انساني و جیوگرافیک صلاحیتی یوقاری بۉلیشیگه قرهمهی، حربي نهادلرنینگ اوستونلیگی و دموکراتیک باشقروونینگ ضعیفلیگی سببلی برقرار سیاسي حالت همده اوزلوکسیز اقتصادي رواجلنیشنی باشدن کېچیره آلمهگن مملکت نینگ یقّال نمونهسی حسابلنهدی.
نیپال
نېپالده ۱۹۵۱-ییلده سلطنت اختیارلری چېکلنگچ، مملکتده پارلمان دموکراسیسی جاري اېتیلدی. بیراق ۱۹۶۰-ییلده شاه مهندرا تک حزبی تیزیمنی اعلان قیلیب، دموکراتیک جریاننی تۉختهتدی. ۱۹۹۰-ییلدهگی خلق حرکتی نتیجهسیده کۉپ حزبی تیزیم قَیته تیکلندی و نهایت، ۲۰۰۸-ییلده سلطنت بوتونلهی بېکار قیلینیب، نېپال رسماً جمهوریت دېب اعلان قیلیندی.
۲۰۰۶-ییلده امضالنگن عمومي تینچلیک کېلیشووی سیاسي برقرارلیک و فسادگه قرشی کورهش ساحهلریده نسبي یخشیلنیشلرگه آلیب کېلدی. بو یوتوقلر اساسا فقرالر اوروشیدن کېینگی نهادیه لشتیریش قَیته قوریش و خلق ارا همجميعت نینگ سیاسي اصلاحاتلرگه کۉمهگیدن کېلیب چیققن اېدی. شونگه قرهمهی، نېپالده دموکراسیلشوو جریانی هنوز تۉلیق یکونلنمهگن. اساسی قانونلر اصلاحاتلر نینگ چېکلنگنلیگی، سیاسي اېلیتهلر اۉرتهسیدهگی حاکمیت اوچون رقابت، همده مدنی نینگ دموکراتیک انستیتوتلرگه بۉلگن ایشانچسیزلیگی برقرار دموکراسی شکللنیشیگه تۉسقینلیک قیلماقده. بوندن تشقری، نېپال نینگ ژئوپلیتیکی جایلشووی یعنی هند و چین کبی ایکّی منطقوي قدرت آرهسیده بۉلیشی، مملکت نینگ اقتصادي و تشقی سیاستیگه کوچلی تأثیر کۉرستماقده. عموماً آلگنده، نېپالدهگی نهادینهلشوو اصلاحاتلر و دموکراسینی مستحکملش بۉییچه ایچکی سعی-حرکتلر، اگر هند و چین اۉرتهسیدهگی کوچ موازنتی و تشقی تأثیرلر حسابگه آلینمسه، برقرار نتیجهلر بېریشی قیین بۉلهدی.
بنگلادیش
بنگلهدېش ۱۹۷۱-ییلده پاکستاندن اجرهلیب چیققچ، مستقللیککه اېریشدی و پارلمان دموکراسی تیزیمینی یۉلگه قۉیدی. بیراق ۱۹۷۵-ییلده صادر بۉلگن حربي تۉنتریش دموکراسی جریانینی تۉختهتدی و اوتاریتر باشقروو دورینی باشلب بېردی. ۱۹۹۱-ییلده کۉپ حزبلیک تیزیم قَیته تیکلنگچ، دموکراسی ینه یۉلگه قۉییلدی، اما سیاسي برقرارلیک هنوز ضعیفلیگیچه قالدی. سۉنگّی ییللرده، خصوصاً ۲۰۲۴-ییلده، مملکت جدّي سیاسي و اقتصادي معمالرگه دوچ کېلدی. دولت نهادلریدهگی فساد و ثمرهسیزلیککه قرشی طلبهلر تامانیدن باشلنگن عامهوي ناراضیلیکلر ملي بحرانگه ایلندی و نهایت، باش وزیر مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلدی.
اوشبو واقعهلردن سۉنگ، ۲۰۲۴-ییل اگوست آییده نوبېل تینچلیک مکافاتی ساورینداری محمد یونس رهبرلیگیده وقتینچهلیک حکومت توزیلدی. او اصلاحاتلر اۉتکزیش همده سیاسي و اقتصادي برقرارلیکنی تیکلشنی وعده قیلدی. شونگه قرهمهی، بنگلهدېش اقتصادیاتی هنوز جدّي معمالرگه دوچ کېلماقده.
جهان بانکی گزارشیگه کۉره، مملکتنینگ رئال یلپی ایچکی محصولات اۉسیش سرعتی ۲۰۲۳-ییلدهگی 5،8 فایزدن ۲۰۲۴-ییلده۵.۲ فایزگچه پهسهیگن، ۲۰۲۵-مالیه ییلی اوچون اېسه تخمیناً 4 فایز اطرافیده بۉلیشی کوتیلماقده. بو اۉسیش سرعتینینگ پهسهییشی اقتصادیاتدهگی ترکیبي ضعیفلیکلرنی همده سیاسي بېقرارلیکنینگ ایشلب چیقریش و سرمایه یاتقیزیش ده بېواسطه تأثیرینی کۉرسهتهدی.
فساد، باشقروودهگی ثمرهسیزلیک و اقتصادي سیاستلرنینگ سست عملگه آشیریلیشی بنگلهدېشدهگی اقتصادي تورغونلیک نینگ دایمي عامللری صفتیده قرهلهدی. ینگی حکومت نهادلرنی اصلاح قیلیش، اداری فسادگه قرشی کورهشیش و جماعتچیلیک ایشانچینی تیکلشنی اۉزی نینگ اوستوار یۉنهلیشلری صفتیده اعلان قیلگن.
بنگلهدېشدهگی اۉرته و اوزاق مدتلی اقتصادي اۉسیش نینگ دوام اېتیشی اوشبو اصلاحاتلر نینگ ثمرهلی و برقرار عملگه آشیریلیشیگه باغلیق. فقط دموکراتیک نهادلرنی مستحکملش و اقتصادي شفّافلیکنی تأمینلش آرقهلیگینه مملکت برقرار رواجلنیش یۉلیگه قَیته کیره آلهدی.
خلاصه
رواجلنگن مملکتلرده سیاسي برقرارلیک اوزاق مدتلی، برقرار و پُخته اۉیلنگن اقتصادي اۉسیش اوچون مستحکم زمین یرهتهدی. عکسینچه، رواجلنمهگن و رواجلنهیاتگن مملکتلر عادتده اقتصادي اۉسیش سرعتلرینینگ کېسکین و تۉستدن اۉزگریب توریشی بیلن اجرهلیب تورهدی. بو حالت نینگ مهم قِسمی سیاسي، حربي معمالر و ایچکی بېقرارلیکلردن کېلیب چیقهدی.
مثلاً، انگولاده یلپی ایچکی محصولات اۉسیش سرعتی ۱۹۶۰-ییللرده۴.۸فایز بۉلگن بۉلسه، ۱۹۷۰-ییللرده۹.۲ فایزگه کمهیگن. ایران اېسه شو دورده 11،3 فایزلیک اۉسیشدن 2،5 فایزگه توشیب کېتگن.
جَنوبي آسیا منطقوي همکارلیک تشکیلاتی (SAARC) اعضالری هم سیاسي و اقتصادي بېقرارلیک شرایطیده اقتصادي اۉسیش نینگ سستلشووی مثالِدیر.۱۹۶۰ ییلدن۲۰۰۱ ییلگچه بو مملکتلر بیر قطار ترکیبي و سیاسي معمالرگه دوچ کېلگنلر. بولر جملهسیگه بنگلهدېش نینگ پاکستاندن اجرهلیب چیقیشی، پاکستان و هند اۉرتهسیدهگی اوزاق ییللیک ماجرالر، «طالبان» حرکتی نینگ پیدا بۉلیشی، شوروی اتفاقی نینگ افغانستانگه باستیریب کیریشی، اقتصادیاتگه قرهتیلگن چېکلاوچی سیاستلر، پست ایش اونومدارلیگی، جهان اقتصادیاتیگه سست انتیگراسیون و تېز اۉسهیاتگن اهالی سانی کیرهدی.
نتیجهده، تنلنگن (SAARC) مملکتلریده جان باشیگه تۉغری کېلهدیگن درآمد شو دورده اۉرتهچه اتیگی۱.۹۴فایزگه آشگن. بو اۉسیش نینگ سېکین کېچیشینی اقتصادي نظریهلر آرقهلی توشونتیریش قیین، چونکه او اساسا سیاسي و حربي اۉزگریشلرنینگ تأثیری آستیده بۉلگن.
شونگه قرهمهی، ۱۹۹۰-ییللرده باشلنگن اقتصادي اصلاحاتلر، اینیقسه ۲۰۰۲-ییلدن کېینگی دورده، گلابللشوو جریانی نینگ تېزلشووی، تکنالوژي نینگ کېنگهییشی، نسبتاً سیاسي برقرارلیک نینگ اۉرنهتیلیشی، نهادلر نینگ مستحکملنیشی، لر نینگ آرتیشی و اقتصادي برقرارلیک نینگ سهقلنیشی بیلن ینهده چوقورراق ثمره بېره باشلهدی. نتیجهده، ۲۰۰۲–۲۰۲۲-ییللر آرهلیغیده (SAARC) مملکتلریده جان باشیگه تۉغری کېلهدیگن درآمد اۉرتهچه 3،53 فایزگه آشدی.
«طالبان» گروهی نینگ موجودلیگی منطقهده برقرار اقتصادي اۉسیش و SAARC تشکیلاتی نینگ مقصدلریگه اېریشیش یۉلیدهگی اساسي تۉسیقلردن بیری حسابلنهدی. اعضالیکدهگی مملکتلر نسبتاً یخشی اقتصادي منبعلرگه اېگه بۉلیشلریگه قرهمهی، ثمرهلی و اینکلیوزیو سیاسي همده اقتصادي نهادلرنینگ یۉقلیگی سبب بو امکانیتلردن تۉلیق فایدهلنه آلمهیپتیلر.بیر اعضا دولتدهگی سیاسي یاکه اقتصادي ضربه بېواسطه یاکه بالواسطه طرزده باشقه دولتلرگه هم تأثیر کۉرسهتهدی. مثلاً، ۲۰۲۱-ییلده افغانستان جمهور رییسی مملکتدن قاچیب کېتگنی و «طالبان» حاکمیتگه کېلگنی نتیجهسیده کېنگ کۉلملی سیاسي همده اقتصادي بېقرارلیک یوزهگه کېلدی و اونینگ عاقبتلری کېینگی ییللرده هم دوام اېتدی. خودّی شوندهی، پاکستاندهگی ۲۰۲۲، بنگلهدېشدهگی ۲۰۲۴ و نېپالدهگی ۲۰۲۵ سیاسي همده اقتصادي بحرانلر هم اوشبو بېقرارلیک نینگ بوتون منطقهگه بۉلگن بېواسطه تأثیرینی یقّال کۉرسهتماقده.
برقرار اۉسیشنی تأمینلش اوچون SAARC نینگ تنلنگن مملکتلریده سرمایه قاتقیزیشلرنی استراتیژیک ساحهلرگه اینفرهتوزیلمه، ایشلب چیقریش، زراعت، تعلیم و تکنالوژيگه یۉنهلتیریلیشی لازم. دولت خرجتلری هم پست ثمرهدارلیککه اېگه ساحهلردن، مثلاً مدافعه ساحهسیدن، بېواسطه اقتصادي اۉسیش و ایشلب چیقریشنی رغبتلنتیرهدیگن ترماقلرگه یۉنهلتیریلیشی کېرهک. تشقی یاردم مبلغلرینی شفّافلیک تمایللریگه اساسلنیب، مهم ساحهلرگه اوستوار طرزده یۉنهلتیریش و اولرنی ملي رواجلنیش دستورلری بیلن موافقلشتیریش تشقی منبعلرگه قرهملیکنی کمهیتیریش همده برقرار رواجلنیشنی قۉللب-قوّتلش اوچون علیحده اهمیتگه اېگه.
SAARC مملکتلریده یاش، ملَکهلی یاکه ملَکهسیز ایشچی کوچی نینگ موجودلیگی کتّه صلاحیتگه اېگه امکانیت دیر. بیراق، ملَکهسیز ایشچی کوچی نینگ تېز کۉپهییشی اقتصادي باسیمنی کوچهیتیرهدی. شو نینگ اوچون تعلیم و ساغلیقنی سقلش ساحهلریگه سرمایه کیریتیش، اجتماعي جهتدن اینکلیوزیو بندلیک سیاستینی عملگه آشیریش، نارسمي اقتصادیاتنی قیسقرتیریش و عیاللر بندلیگینی رغبتلنتیریش برقرار اۉسیش همده اجتماعي رواجلنیش اوچون ضروردیر. کېنگ ترقهلگن فساد اقتصادي اۉسیش و سیاسي همده مأموري نهادلرنینگ ثمرهدارلیگیگه سلبي تأثیر کۉرسهتهدی. شو باعث، مستقللیک، وکالت و منبعلر جهتیدن کوچلی بۉلگن فسادگه قرشی انستیتوتلرنی یرهتیش و اصلاحاتلرنی کېنگهیتیریش مهم اهمیت کسب اېتهدی.
سیاسي برقرارلیکنی سقلش SAARC مملکتلریده برقرار اۉسیش و رواجلنیش نینگ اساسي شرطلریدن بیری دیر. حدودي یخلیتلیککه حرمت، سیاسي مستقللیکنی سقلش، باشقه مملکتلرنینگ ایچکی ایشلریگه ارهلشمسلیک، منطقوي سیاسي کېلیشماوچیلیکلرنی کمهیتیریش و اۉزارا منفعتلرگه اساسلنگن همکارلیکنی کوچهیتیریش ضروردیر. دموکراسی نینگ ثمرهدارلیگی هم اقتصادي و سیاسي انستیتوتلر نینگ صفتیگه باغلیق بۉلیب، هر بیر مملکت اۉزی نینگ اۉزیگه خاص شرایطلرینی انابتگه آلگن حالده سیاسي برقرارلیکنی مستحکملش و صلاحیتنی آشیریشگه قرهتیلگن سیاستلر ایشلب چیقیشی کېرهک.
منبعلر:
Acemoğlu, Daron ve Johnson, Simon (2005), “Unbundling Institutions”, Journal of Political Economy, 113(5), 949-995.
Acemoglu, D., Johnson, S., & Robinson, J. A. (2005). Institutions as a fundamental cause of long-run growth. Handbook of economic growth, 1, 385-472.
Akbar, M. (2021). The Relationship Between Economic Growth and Foreign Aid: The Case of Afghanistan. Journal of Economic Policy Researches, 8(2), 141-154.
Akbar, M., & Akiş, E. Afganistan, Pakistan ve Irak’ta Kamu Harcamaları, Enflasyon Oranı ve Dış Yardımların Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi: Panel Veri Analizi. Ekonomi Maliye İşletme Dergisi, 7(1), 1-17.
Asian Development Bank. (2024, April). Asian Development Outlook: April 2024.
Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK). (2022). Pakistan Ülke Raporu 2022. https://www.deik.org.tr/ulkeler/pakistan.
Dünya Bankası. (2023, Ekim 3). Sri Lanka Kalkınma Güncellemesi 2023. https://www.worldbank.org/en/country/srilanka/publication/sri-lanka-development-update-2023.
North, D. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance, Cambridge: Cambridge University Press.
North, D. C. (1991). Institutions. Journal of economic perspectives, 5(1), 97-112.
T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2024). Ülke raporu. https://www.disisleri.gov.tr/ulke-raporu.
T.C. Dışişleri Bakanlığı. (2023). Sri Lanka Ülke Raporu 2023.
