دنیا بۉیلب اوتاریتر حکمدارلر و اولرنینگ قرشیلری اۉرتهسیده بیر عنعنه موجود. اوشبو عنعنه ایکّی جهتدن نمایان بۉلهدی: بیرینچی هر قچان امکانیت توغیلسه، اوتاریتر حکمدار اونی اۉز حاکمیتینی اساسلش اوچون ایشلهتهدی. ایکّینچی هر سفر کیمدیر خواهلب یاکه خواهلهمسدن اوتاریتر حکمدارنینگ یانیده تورگنیده، اوتاریتریزم قربانلری بو حادثهگه غضبلنیب، عیبلشگه توشهدی. مملکتلر تاریخی بو سیاست و عیبلشلر بیلن تۉله. بعضی حاللرده، بیر عمر اۉز یورتیگه خدمت قیلگن، محنت قیلگن و کۉپ نرسه صرفلهگن کیشی، فقط اوتاریتر حکمدار یانیده بیر بار کۉرینیشی بیلن خلق کۉزیده آبروسیز بۉلیب قالهدی. باشقه حاللرده اېسه، مشهور کورهشچیلر، آزادلیکپرورلر و اوتاریتریزمگه قرشی شخصلر شونچهکه اوتاریتر حکمدارلرگه سلام بېرگنلیکده عیبلنگن زهاتی، بیردن خلق قۉلیده سېویملیلیک موقعیدن توشیریلهدی.
بعضی حاللرده، بیر عمر اۉز یورتی اوچون خدمت قیلگن، محنت قیلگن و فداکارلیک کۉرسهتگن انسان، فقطگینه بیر مرته ظالم حکمدار یانیده کۉرینگنی سببلی خلق کۉزیده آبروسیز بۉلیب قالهدی. باشقه حاللرده اېسه، مشهور کورهشچیلر، آزادلیکپرورلر و مستیدلیککه قرشی چیققنلر شونچهکه اوتاریتر حاکملر بیلن سلاملشگنلیکده عیبلنیشلری بیلناق، خلق تامانیدن بیردن سېویملیلیک چۉقّیسیدن قولهتیلگن.
اما بو واقعهلرنینگ باشقه، چوقورراق قتلملری هم بار. تفصیلاتی اېسه شوندهی؛ مستبد حکمدار همهنی اۉز بیلن بیرگه کۉرسهتیشنی یاقتیرهدی. او اۉز رنگینی، اۉز تأثیرینی هر کیمگه و هر نرسهگه سینگدیریشنی ایستهیدی. بونگه امکانیتی هم، خواهش و سیاستلرینی عملگه آشیریش قدرتی هم بار. شو سببدن، بیرار مملکتده مستبد حکمدار حاکمیت تېپهسیگه کېلیشی بیلناق، بوتون یورت تېز آرهده اونینگ رنگیگه، اونینگ هیدیگه بۉیهلهدی. اما بو سوال توغیلهدی؛ بو حالت، یعنی مستبد حاکمیتنینگ همه نرسهگه اۉز رنگینی سینگدیریشی، بیر خلقنینگ بوتون حیات حقیقتینی هم بوتونلهی و چوقور معناده فلج اېتهدی، دېگنی اېمسمی؟ تصور قیلینگ، بیر مملکتده بیر بیلیم یورتی بار و طالبان حاکمیتگه کېلگن کونی اۉز بیراغینی اونینگ اوستیگه اۉرنهتهدی. اېندی بو حالت شونی انگلهتهدیمی: (الف اۉشه بیراقنی توشیریب تشلشی کېرهک، یاکه ب) «طالباني» بۉلیب قالگنینی تن آلیشی کېرهک، یاخود ج ) دروازهلرینی بوتونلهی یاپیب، فعالیتینی تۉختهتیشی کېرهک؟ حیات نه (الف) سناریویده صادر بۉلهدی، نه (ب) ده، نه (ج ده. سیز طالبان بیراغینی توشیره آلمهیسیز، چونکه بونگه کوچینگیز یېتمهیدی. سیز طالبان بۉل گنینگیزنی قبول قیله آلمهیسیز، چونکه سیز طالبان اېمسسیز و بۉلیشنی هم خواهلهمهیسیز. سیز بیلیم دروازهسینی یاپالمهیسیز و یاپمسلیگینگیز کېرهک، چونکه طالبان عیناً شو نرسهنی اۉزیگه معقول وریانت دېب حسابلهیدی.
سیز نیمه قیلهسیز؟
طالبان بیراغینی بیلیم یورتی اوستیده قالدیرهسیز، لېکن بیلهسیزکی، حیات و انسانیت نینگ برچه جبههلری بیرمه-بیر تۉلیق طالبان نظارتیگه اۉتیب کېتالمهیدی. سیز بیلهسیزکی، طالبانلر بیلیم یورتی بناسی نینگ دروازهسیدن ایچکریگه کیریشی ممکن، اما آنگ، تفکر، وجدان و قلبینگیزنینگ آرقهسیدهگی دروازه اولرگه کتّه قوفل بیلن یاپیلگن اونی آچالمهیدی و اېگهلهی آلمهیدی.
مملکتدن چیققن قرشیلر اوچون عادي و ارزان نسخه
بعضی آدملر اساسن افغانستاندن تشقریده بۉلگنلر افغانستان فوتسال جماعهسی اعضالریگه تنبیه بېریشهدی: نېگه اولر کېتیب، طالبان وکیللری بیلن اۉتیریشیب، صورتگه توشیشگن؟ باشقهلر اېسه آدملرنینگ فوتسال جماعهسینینگ قهرمانلیگی باعث قووانچی بېچیز و بعضاً طالبان تامانیدن رېجهلشتیریلگن، دېییشهدی و بو قَی طرزده بۉلسه-ده طالبان حکومتیگه لېگیتیمیتېت بېرهدی. بو کاغذده (خصوصاً افغانستاندن اوزاقده) مقبول و جاذبهلی کۉرینهدیگن تنقید؛ اما جماعت حیاتینینگ میدانیده (اینیقسه ایچکی شرایطده) اونینگ آغیرلیگی اونچه کتّه اېمس. نېگه؟ چونکه بیرینچیدن، خطا بوندن کېین حیاتیمیزنینگ برچه نمایانلیکلری و برچه جبههلری بوتونلهی طالباننی کیگه ایلنیشینی اۉیلش.
خلقنینگ قووانچی خلقنیکی (طالبان بیلن هم، طالبانسیز هم). آدملرنینگ یورهگی و وجدانیده نیمه بۉلسه، اۉزینیکی، و بونی طالبان هم اېگهللب، باشقرهیاتگن دېب اۉیلش ناتۉغری. ایکّینچیدن، اگر طالبان همه جایده بۉلسه، هر بیر ساحهده باشی، آیاغی و قۉلی کۉرینسه، اېندی خلق شونینگ اوچون بوتون حیاتینی تۉختهتیب قۉیسینمی، گۉیا طالبان ریکلام قیلینمسلیگی اوچون؟ اوچینچیدن، مثلاً، بیر یاشلر فوتسال جماعهسینینگ اۉزی بیر وقتنینگ اۉزیده هم خلق و اولرنینگ قووانچی بیلن بیرگه بۉلیش، هم طالباننی چېتده اوشلب، اولرنی تصویردن چیقریب تشلش اوچون یېترلیچه کوچ، مهارت و اجتماعي سرمایهگه اېگهمی؟
تۉغری یاندشوو نیمه؟
بو کبی اجتماعي حادثهلرگه تۉغری یاندشوو جمعیتنینگ عمومي منظرهسینی کېلهجکدهگی کېنگراق افقدن کۉره بیلیش دیر. طالبان یاکه ایچکی معمالری آغیرلیگی آستیده یېمیریلهدی، یاکه اۉزینی اۉزگرتیریشگه مجبور بۉلهدی (خلق ارا باسیم و افغان خلقی باسیمی تأثیریده)، یاکه اغدریلهدی. یعنی، طالبان بری بیر اېرته یاکه کېچ یۉقالهدیگن حادثهدیر؛ اولر بو حالتده اوزاق حکمرانلیک قیله آلمهیدی. اما افغانستان خلقی قالهدی و اولر هېچ قچان حیاتلرینینگ برچه جبههلرینی طالبان یاکه باشقه بیران افراطی گروه اختیاریگه تاپشیرمهیدی.
بو آرهده، بیر- بیریمیز بیلن تۉغری مناسبتده بۉلیش یۉلی شوندن عبارتکی: مستبد حکمدارلرنینگ باسیمی، چېکلاولری و مجبورلاولری آستیده یشه یاتگنیمیز اوچون بیر-بیریمیزنینگ یاقهمدن شونچهلیک محکم اوشلهمهیلیککی، طالباندن کېینگی دورده هم ویرانکار اجتماعي بۉلینیشلرنینگ توبیده قالهیلیک. باشقهچه ایتگنده، بیز بردوام نرسهگه یعنی افغانستان خلقلری اۉرتهسیدهگی همجهتلیک و بیرگه یششگه کۉپراق اهمیت بېرهیلیک؛ اۉتکینچی نرسهگه یعنی افراطی گروهلرنینگ حکمرانلیگیگه قرهب، کېلهجکدهگی یرهشوو و همکارلیک یۉللرینی بیر-بیریمیزگه یاپمهیلیک.
