بوگونگی افغانستانده قوییدهگی تۉرتته اساسي سوالگه جواب بېریش مملکت نینگ اوزاق مدتلی استقبالینی ینه-ده روشن کۉرسهتهدی:
بیرینچی سوال: طالبان افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب باره آلهدیمی؟
ایکّینچی سوال: طالبان حکومتی مخالف کوچلرنینگ حرکتلریسیز قولهیدیمی؟
اوچینچی سوال: طالبلرگه قرشی مخالف کوچلر اونینگ حکومتینی اغدریش امکانیتیگه اېگهمی؟
تۉرتینچی سوال: طالبلرگه قرشی مخالف کوچلر افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب باره آلهدیمی؟
بو سواللر مرکّب اېمس. بیراق اولرگه جواب ایزلش بوگونگی و اېرتنگی افغانستان بیلن باغلیق کۉپلب قارانغی همده ناانیق مسألهلرگه آیدینلیک کیریتیشی ممکن.
1. طالبلر افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب بارهدیمی؟
بېش ییل اوّل، طالبان حاکمیتگه قَیتگنی نینگ دستلبکی دوریده اَیریملر بو سفر گروه اۉزگرگن بۉلیشی ممکن، دېگن امیدده اېدی. طالبلرنینگ اۉزی هم اَیریم اشارهلر بېریب، اېندی اولر 1990-ییللرده افغانستانده حکمرانلیک قیلگن و مملکتنی اۉتمیشگه قَیتریشگه اورینگن اۉشه طالبان اېمس، دېگن تصورنی کوچهیتیریشگه حرکت قیلگن اېدی.
اما بوگون، طالبان حکمرانلیگی نینگ بېش ییللیگی عرفهسیده، کۉپلب عملي دلیللرگه تهیهنگن حالده ایشانچ بیلن ایتیش ممکنکی، بوگونگی طالبان حکومتی اولر نینگ بیرینچی حکمرانلیک دوریدهگی باشقروو اصولیدن دېیرلی فرق قیلمهیدی.
یعنی، بېش ییل اۉتیب عیان بۉلدیکی، طالبلر بیرینچیدن، افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب باریشگه اینتیلمهیپتی. ایکّینچیدن، اولر نینگ بوگونگی قرهشلری، سیاستی و یاندشووی بیلن، حتا شوندهی ایستک بۉلگن تقدیرده هم، مملکتنی آباد و اېرکین قیله آلمهیدی.
شو سببلی، بو سوالگه جواب قطعي روشده سلبي حسابلنهدی.
2. طالبان حکومتی مخالف کوچلرنینگ حرکتلریسیز قولهیدیمی؟
طالبلر حکومتی نینگ مخالف کوچلر حرکتیسیز قولهشی اوچون ایکّی شرطدن بیری یوز بېریشی کېرهک: بیرینچیسی، خارجي دولت طالبلر حکومتینی اغدریش مقصدیده اونگه قرشی قطعي، اوزاق دوام اېتهدیگن و حل قیلووچی حربي هجوم باشلشی؛ ایکّینچیسی اېسه، طالبان ایچیدهگی ایچکی کېلیشماوچیلیکلر شو قدَر چوقورلشیب، اولرنی برطرف اېتیش نینگ امکانی قالمهی، حکومت ایچیدن پرچهلنیب کېتیشی.
بو ایکّی حالت نینگ یقین کېلهجکده رۉی بېریشی احتمالدن ییراق دېب بهالنهدی. حاضرچه بیرار دولت نینگ طالبلر حکومتیگه قرشی کېنگ کۉلملی اوروش باشلش و اونی اغدریشگه جدّي سیاسي ماتیوی یاکه کوچلی سببی کۉرینمهیدی.
شونینگدېک، طالبان ایچیدهگی کېلیشماوچیلیکلر هم یقین استقبالده حکومت نینگ پرچهلنیشیگه آلیب کېلهدیگن درجهده اېمس. گروه نینگ هر ایکّله اساسي قناتی – هبت الله قناتی و حقّاني قناتی – یگانه اېتنیک و دیني حکمرانلیکنی سهقلب قالیشنی مهم دېب بیلگنی سببلی، اولر اۉزارا ضدیتلرنی باشقریشگه و ایچکی پرچهلنیشگه یۉل قۉیمسلیککه اینتیلماقده.
شو باعث، بو سوالگه جواب هم سلبي حسابلنهدی.
3. طالبانگه قرشی مخالف کوچلر طالبان حکومتینی اغدریش صلاحیتیگه اېگهمی؟
اگر طالبلرگه قرشی کوچلر نینگ مقصدی فقط اَیریم هجوملر اویوشتیریش اېمس، بلکه طالبان حکومتینی اغدریش بۉلسه، اونده قیسقه مدتده اولر نینگ بونگه یېترلی درجهده کوچ و صلاحیتگه اېگه بۉلیشی احتمالدن ییراق.
بیراق حاضرچه یشیرین یاکه ترقاق حالتده بۉلگن بیر قنچه عامللر وقت اۉتیشی بیلن طالبلرگه قرشی کوچلر فایدهسیگه ایشلشی و طالبان حکومتینی اغدریشنی اېریشیش ممکن بۉلگن مقصدگه ایلنتیریشی ممکن.
بو عامللردن بیری – طالبان نینگ فقرالر حیاتیگه قۉیگن باسیملری، تعقیبلری و کېسکین چېکلاولری طفیلی اهالی آرهسیده کوچهییب بارهیاتگن چوقور ناراضیلیک دیر.
ینه بیر عامل منطقه و دنیادهگی گېاسياسي حساب-کتابلر نینگ اۉزگریشی بۉلیشی ممکن. بوندهی اۉزگریشلر طالبان امیرلیگی کبی حکومتلر اوچون سیاسي میداننی تارهیتیریشی احتمالدن خالی اېمس. سۉنگگی بیر ییل ایچیده پاکستان بیلن طالبلر اۉرتهسیدهگی کېسکینلیکلر هم انه شوندهی مهم عامللردن بیری صفتیده کۉریلماقده.
ینه بیر احتمالي عامل – طالبان ایچیدهگی ایچکی بۉلینیشلردیر. اگر تشقی عامللر تأثیریده طالبان حکومتی نینگ اَیریم تهیهنچلری ضعیفلشسه، گروه نینگ رقابتچی قناتلری ایچیده هم ینگی سیاسي حساب-کتابلر یوزهگه کېلیشی و بو حکومت نینگ قولهش جریانینی تېزلشتیریشی ممکن.
طالبان افغانستان نینگ اَیریم حدودلریده، اینیقسه جَنوب و شرقده، نسبتاً مستحکم اجتماعي تهیهنچگه اېگه. اما اولر نینگ شِمال و غربدهگی حکمرانلیگی اساسن بوتون مملکت بۉیلب نظارت سهقلنیب تورگن شرایطگه باغلیق. اگر طالبان توزومیده جدّي ضعیفلشوو یاکه سېزیلرلی درجهدهگی ایچکی یاریلیش یوز بېرسه، بو حدودلر قیسقه وقت ایچیده طالبان نظارتیدن چیقیب کېتیشی ممکن.
4. طالبانگه قرشی کوچلر افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب بارهدیمی؟
بو اوشبو مقالهدهگی تۉرتته سوال ایچیده اېنگ مهمیدیر. سببی شوندهکی، حتا طالبلرگه قرشی کوچلر طالبان حکومتینی اغدریشگه قادر اېکنلیگی و بو البته یوز بېریشی انیق بۉلگن تقدیرده هم، اساسي سوال اۉز کوچیده قالهدی: بو کوچلر افغانستاننی قندهی باشقرهدی و مملکتنی قَیسی یۉلگه باشلهیدی؟ افغانستان خلقی هم عیناً شو مسألهگه اېنگ کتّه اعتبار قرهتیشی لازم.
سۉنگگی بېش ییل دوامیده کوزهتیلگن حالتلر اېسه یخشیراق استقبال بارهسیده کتّه امید اویغاتمهیدی. طالبانگه قرشی کۉپلب سیاسي و حربي کوچلرنینگ قرهشلریده هنوزگچه اوچ توردهگی تار دایرهدهگی یاندشوو اوستونلیک قیلماقده:
ملي یاندشوو اۉرنیگه اېتنیک منفعتلرگه اساسلنگن قرهشلر؛
دیني بغریکېنگلیک و خیلمه-خیللیک اۉرنیگه متعصب دیني-مذهبي قرهشلر؛
زمانهوي دنیاگه آچیقلیک اۉرنیگه عنعنوي و اۉزگرمس مدني قرهشلرگه صادقلیک.
شو سببلی، طالبلرگه قرشی بۉلیش نینگ اۉزی افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب باریش اوچون یېترلی کفالت بۉله آلمهیدی. مملکت نینگ کېلهجگی مخالف کوچلر نینگ قندهی سیاسي دستور، قندهی قدریتلر و قندهی باشقروو مۉدلینی تکلیف قیلیشیگه باغلیق.
طالبلرگه قرشی گروهلر اۉرتهسیدهگی اکثریت مناظرهلر، بیاناتلر و بحثلرده همان اېتنیک متعصبلیک و قومي اۉزلیکنی اوستون قۉییش اساسي اۉریننی اېگهلهیدی. افغانستانده تینچ-تاتوو یشش، بغریکېنگلیک و پلیورالیزمگه اساسلنگن کېنگ قمراولی کېلهجک حقیده اۉیلهیاتگن یاکه بو یۉلده فکر و عملي فعالیت آلیب بارهیاتگن شخصلرنی تاپیش قیین.
بوندهی یاندشوونینگ عاقبتینی کوتیش نینگ حاجتی یۉق، چونکه اونینگ نتیجهلری اۉتمیشده الّهقچان باشدن کېچیریلگن.
اگر محاکمهلرده اېتنیک متعصبلیک بۉلمهسه، اونینگ اۉرنینی کۉپینچه دیني-مذهبي متعصبلیک اېگهلهیدی. طالبانگه قرشی جدّي و تأثیرگه اېگه بۉلگن کۉپلب کوچلر اۉز حرکتلری نینگ اسلامي اېکنینی علیحده تأکیدلهیدی. بوندهی قطعي یاندشوو نینگ عاقبتلری هم افغانستان نینگ سۉنگگی یریم عصرلیک تاریخیده بیر نېچه بار کوزهتیلگن.
یازووچی نینگ فکریچه، دیننی فقرالیک حیاتی یاکه دولت سیاستی نینگ اساسي مېزانی صفتیده قۉللش کۉپ باره فاجعهلرگه سبب بۉلگن و بو سفر هم باشقهچه نتیجه بېریشی احتمالدن ییراق. طالبلرگه قرشی بۉلگن کۉپلب گروهلر هم باشقه دېموکراتیک دولتلردهگی عادتي معناده دین و سیاستنی اجرهتیشنی کفر یاکه دینسیزلیک دېب حسابلهیدی.
مسألهنینگ اوچینچی جهتی اېسه افغانستان نینگ اۉزگرمس عنعنوي مدنیتیگه حددن تشقری تهیهنیشدیر. بوندهی قرهش زمانهوي دنیا امکانیتلری تامان ایجادي حرکت قیلیش یۉلینی تۉسهدی و حتا طالبان رسماً اشتراک اېتمهگن تقدیرده هم، “طالبانچیلیک” طرفدارلری نینگ پازیتسيهسینی کوچهیتیرهدی.
عیاللر اېرکینلیگیگه سلبي مناسبت، جنسي آزچیلیکلر حقوقلرینی انکار اېتیش، تورلی ایندیویدوال تورموش اسلوبلری همده شخصي تنلاو و دیدلر خیلمه-خیللیگینی قبول قیلمسلیک انه شو عنعنهپرست قرهشلر نینگ بیر قِسمی بۉلیب، بو یاندشوو کۉپلب آدملر، جملهدن طالبانگه قرشی سیاسي کوچلر آرهسیده هم طبيعي حال دېب قرهلهدی.
شو نقطهی نظردن قرهلگنده، طالبلرگه قرشی کوچلر افغانستاننی ترقیات و اېرکینلیک سری آلیب باریشی احتمالدن ییراق، دېگن خلاصه بیلدیریلهدی.
اېندی کۉپچیلیک شوندهی دېیدی: «طالبلردن کېین نیمه کېلسه هم، بری بیر طالباندن یخشیراق بۉلهدی» بو فکر کۉپ عذاب چېکّن و ظلم کۉرگن آدملر اوچون جاذبهدار همده تسکین بېرووچی اېشیتیلهدی. اَیریم جهتلردن بو قرهش نینگ اساسلری هم بار، چونکه طالبان امیرلیگیدن هم یامانراق و عدالتسیزراق توزومنی تصور قیلیش قیین.
بیراق یازووچی نینگ فکریچه، بو یاندشوو مسألهنی حددن تشقری سادّهلشتیرهدی و مهم بیر حقیقتنی اعتباردن چېتده قالدیرهدی. یعنی، اگر طالباندن کېینگی دورده زمانهوي و ترقيپرور ملي غایه شکللنمسه، ینگی سیاسي توزوم طالبان باشقروویدهگی کۉپلب عنصرلرنی باشقه نام آستیده ینه قَیته ایشلب چیقریشی ممکن.
اگر افغانستان طالبان سیاستیدن قوتولیب، اونینگ اۉرنیگه فقط نامی باشقه، اما مضمونن اۉخشش سیاسي تیزیمنی تیکلهسه، مملکت ینه اۉشه اېسکی معمالر دایرهسیده قالهوېرهدی.
باشقهچه ایتگنده، بوگون “اسلامي امیرلیک” نامی آستیده اېتنیک و دیني اساسدهگی ظلمکار حکومت حکمرانلیک قیلماقده. اونینگ اۉرنیگه ینه اېتنیک و دیني مېزانلرگه تهیهنگن، ظلمکار محلي حکومتلر یاکه سیاسي ترماقلرنی آلیب کېلیش افغانستان معمالریگه یېچیم بۉله آلمهیدی.
یازووچی نینگ خلاصهسیگه کۉره، عیناً منه شو اساسي معمانی طالبانگه قرشی گروهلر حل قیلمهگن و اونی حل اېتیشگه هم تیار اېمس. اولر نینگ اساسي مقصدی حاکمیتنی قۉلگه کیریتیش بۉلیب، بو نینگ آرتیده مملکت نینگ کېلهجگینی بېلگیلاوچی، انیق شکللنگن، ترقیاتگه یۉنهلتیریلگن و زمانهوي ملي غایه حلی کۉرینمهیپتی.
