بیز طالبلر حاکمیتینی ایکّی مرته کۉردیک. بیرینچی مرته ۱۹۹۰-ییللر دوریده، ایکّینچی مرته اېسه ۲۰۲۱ییل اگوستیدن کېینگی بېش ییل دوامیده، بوگونگچه. بو ایکّی دورده طالبلرنینگ شوندهی خطی-حرکتلری و بیاناتلریگه گواه بۉلدیککی، الّهقچان بیزدهگی «حیرت» تویغوسینی اۉلدیرگن بۉلیشی کېرهک اېدی. یعنی اېندیلیکده طالباندن هېچ قندهی غلطی یاکه نا عادتی ایشنی اوزاق دېب بیلمسلیگیمیز کېرهک اېدی. اما ینگیلیکلرده «طالبان بدخشانده یاشلر نینگ کېنگ شیملرینی یاقیب یوباردی» دېگن خبرنی اۉقیگنیمیزده، ینه اۉشه حیرتنی باشدن کېچیرهمیز- گۉیا بو تویغو الّهقچان یۉقالگندېک اېدی. آنگیمیز حیران بۉلیب سۉرهیدی: کېنگ شیملرنی یاقیش؟ اخیر نېگه؟ اما بو حیرتدن هم مهمراق سوال بار: نېگه طالبان آدملر نینگ تشقی قیافهسینی نظارت قیلیشگه بونچهلیک بېریلیب کېتگن؟ نېگه قهیېرگه بارمسین، قندهی قیافه نمایان قیلمسین، آخر-عاقبت گپ ینه اېشتان نینگ کېنگلیگی، سقال نینگ اوزونلیگی و کییم نینگ رنگیگچه باریب تقهلهدی؟
طالبلرنینگ اۉزی، شبههسیز، بو نظارت ایستهگینی اۉز حاکمیتی نینگ قدرتی بېلگیسی دېب بیلهدی. اولر نینگ تلقینیچه، بو گروه جمعیت اوستیدن شو قدَر حکمرانکی، حتا آدملرنینگ سقالی اوزونلیگینی، کییم شکلینی یاکه لباس رنگینی هم بېلگیلب بېره آلهدی. اما باشقه بیر نقطهٔ نظردن قرهلگنده، عیناً منه شو درجهدهگی نظارت طالبان شخصیتی نینگ اساسیده و اونینگ مفکوروي ماهیتیده یشیرینگن ضعیفلیکنی آچیب بېرهدی.
گپ شوندهکی، طالبلر خیلمه-خیللیکنی توشونیشگه قادر اېمس و اوندن قۉرقهدی. یعنی اهالی بیلن معامله قیلگنده قنچهلیک قطعي و محکم کۉرینمسین، اولر ایچیده انساني خیلمه-خیللیکنی انگلش و قبول قیله آلمهسلیکدن کېلیب چیقهدیگن بیر خواطر یشهیدی. اۉزیگه ایشانگن حکومت فرقلردن چۉچیمهیدی. چونکه او آدملر تورلیچه فکرلشی، تورلیچه یششی و حتا تورلیچه کۉرینیشی ممکنلیگینی، بو فرقلر اېسه البته اجتماعي ترتیبگه تهدید سالمسلیگینی بیلهدی.
اما خیلمه-خیللیکنی توشونمهیدیگن حاکمیت کۉپلیک و رنگ-برنگلیک قرشیسیده خواطرگه توشهدی. او بو خواطرنی یېنگه آلمهیدی و هر قندهی فرقنی بۉیسونمسلیک علامتی همده اۉز حاکمیتیگه تهدید صفتیده قبول قیلهدی. دنیانی فقط مطلق قرهمه-قرشیلیکلر تۉغری و ناتۉغری، مومن و گمراه، اۉزیمیزنیکی و بېگانه کبی مېزانلر آرقهلی کۉرهدیگن تفکر اوچون خیلمه-خیللیک توشونرسیز حادثهدیر؛ او بوندهی سادّه دنیاقرهش نینگ انگلش دایرهسیدن تشقریده قالهدی. شو نینگ اوچون هم خیلمه-خیللیک کۉپینچه تهدید صفتیده تلقین قیلینهدی. تهدید دېب قبول قیلینگن هر قندهی نرسه اېسه، طبيعي روشده، نظارت آستیگه آلینیشی کېرهک دېب حسابلنهدی.
طالبان نینگ خیلمه-خیللیکدن قۉرقیشی ابتدایي تفکردن کېلیب چیقهدی. بو تفکر اۉزیچه شوندهی دېیدی: «مېن میلیونلب آدملر نینگ مییهسی و آنگیده نیمهلر کېچهیاتگنینی توشونه آلمهیمن. مېن انسانیت نینگ کېنگ و مرکّب عالمینی انگلشگه عاجزمن. شو نینگ اوچون فقط کۉزیم بیلن کۉرهدیگن و مېنگه یاقمهیدیگن نرسهلرنیگینه نظارت قیله آلهمن».
شو سببلی طالبان اۉز نظریده مامقبول بۉلگن، کۉزگه کۉرینهدیگن، سادّه و انیق نرسهلرگه یاپیشیب آلهدی. اولر اولکن کوچ و انرژینی آدملر نینگ کییم-کېچهگی، تشقی کۉرینیشی، ساچ تورمهگی یاکه شیم-او کۉیلهگی نینگ شکلینی نظارت قیلیشگه صرفلهیدیلر.
یاشلر نینگ کېنگ شیملرینی یاقیب یوباریش هم عیناً شوندهی تفکر نینگ محصولی دیر. بو-نهایتده مرکّب اجتماعي واقعلیکلرنی طالبان توشونه آلهدیگن درجهگچه سادّهلشتیریشگه اورینیشدیر. شوندهی قیلینسه، اولر بو واقعلیکلردن قۉرقمهیدی، اۉزلری انگلهمهیدیگن تهدید قرشیسیده عاجزلیک حس قیلمهیدی. بیرار حکومت انسانلر نینگ آنگیگه کیره آلمهسه، تشقی دنیانی بیر خیللشتیریشگه اورینهدی. فرقلرنی توشونه آلمهسه، اولرنی یۉق قیلیشگه حرکت قیلهدی. خیلمه-خیللیکنی باشقریشگه قادر بۉلمهسه، تشقی کۉرینیشلرنی «مهندسلیک قیلیش» یۉلیگه اۉتهدی. شو باعث شیم نینگ کېنگلیگی، سقال نینگ اوزونلیگی یاکه کییم نینگ رنگی کبی مسألهلر طالبان اوچون عادي مدني یاکه شخصي تنلاو اېمس. اولر بولرنی اۉزلری توشونه آلمهیدیگن مرکّب جمعیت اوستیدن نظارت اۉرنهتیش نینگ اېنگ آسان و اېنگ کۉرینهدیگن واسطهسی صفتیده کۉرهدیلر.
اما تاریخ شونی کۉپ باره کۉرسهتگنکی، بو- باشی بېرک کۉچه. قیزیغی شوندهکی، تاریخ دوامیده قَیسی حکومت شو یۉلدن بارگن بۉلسه، عیناً تشقی کۉرینیشلرنی نظارت قیلیش سیاستی آخر-عاقبت اونینگ اۉزیگه ضرر یېتکزگن.
بو نینگ سببی جوده عادي: مجبورن جاري اېتیلگن تشقی بیر خیللیک حقیقي بیر خیللیک دېگنی اېمس. آدملر بیر خیل کییم کيیشی ممکن، اما بری بیر تورلیچه فکرلهیدی. اولر بیر خیل قاعدهلرگه عمل قیلیشی ممکن، اما آنگلریده مطلقا باشقه-باشقه دنیالر یشهیدی.
بوتون کوچ-غیرتینی تشقی کۉرینیشنی نظارت قیلیشگه صرفلهیدیگن حکومت، اصلیده، سایهلر بیلن کورهشهدی. اونینگ قوّتی هم عیناً شو سایهلر بیلن کورهش جریانیده یېمیریلهدی. احتمال، تشقی کۉرینیشگه حددن تشقری بېریلگن اوتاریتر توزوملر نینگ کۉپینچه کوتیلمهگن و کېسکین قولهش «شاکی»گه دوچ کېلیشی نینگ سببلریدن بیری هم شُودیر. اولر ییللر دوامیده سایهلرنی نظارت قیلهدی، بیراق استه-سېکین ییغیلیب، آخر-عاقبت همه نرسهنی یوویب کېتهدیگن تاشقینگه ایلنووچی حقیقي جریانلرنی کۉره آلمهی قالهدی.
بو جاهل و استبدادچی حاکمیت نینگ دایمي پارادوکسی دیر: او اۉزینی تاباره کوچلیراق نظارت اۉرنهتهیاتگن دېب حسابلهیدی، اما عیناً اۉشه نظارت اونینگ حاکمیت تهیهنچلرینی یېمیره باشلهیدی.
باشقهچه ایتگنده، اوتاریتر حکومت جمعیتدهگی یۉق قیلیب بۉلمهیدیگن خیلمه-خیللیک بیلن مُراضات قیلیش و اونی چوقور انگلش آرقهلی مملکت همده اۉز حاکمیتی نینگ برقرارلیگیگه خدمت قیلیش اۉرنیگه، اونگه قرشی کورهشهدی. او نامعلوم نرسهدن کېلیب چیقهدیگن ایچکی خواطرینی تشقی نظارت آرقهلی کمهیتیریشگه اورینهدی و شو یۉل بیلن قولهش خوفینی هم کمهیتیریهپمن، دېب اۉیلهیدی. اصل حقیقت اېسه شوکی – و بو تاریخده کۉپ مرته اثباتلنگن – هېچ بیر حاکمیت فقرالر نینگ تنلاو اېرکینلیگی، اجتماعي رنگ-برنگلیک و انساني خیلمه-خیللیکنی تن آلمهسدن توریب، اۉز حاکمیتی نینگ یېمیریلیشیدن قوتوله آلمهیدی.
