زابل ولایتیده کۉپلب قیزلر بالهلیک دوری توگهمسیدن تورموشگه چیقیشگه، حتا آنه بۉلیشگه مجبور بۉلماقده. بیراق طبي خدمتلر نینگ کېسکین یېتیشمسلیگی، عیال شفاکار و دایهلرنینگ یۉقلیگی همده وایهگه یېتمهگنلر نکاحی حاملهدارلیک و توغروقنی اولر اوچون حیات اوچون خوفلی سیناوگه ایلنتیرماقده.
هاديه 13 یاشیده مجبورن تورموشگه بېریلگن. تورموش قورگنیدن تۉرت ییل اۉتیب حاملهدار بۉلگن، بیراق حاملهسی بچهدانیده نابود بۉلگن. آرهدن 18 آی اۉتگچ ینه حاملهدار بۉلیب، بو سفر فرزندینی دنیاگه کېلتیرگن. حاضر اېسه اونینگ چقهلاغی آغیر درجهدهگی تۉییب طعاملنمسلیکدن اذیت چېکماقده.
هاديه 28 یاشلی اېری بیلن مملکت جَنوبیدهگی، پاکستان بیلن چېگرهداش زابل ولایتی نینگ چېکّه اتغر اولسواللیگیده یشهیدی. اولر نینگ قیشلاغیده نه عیال نه نرس بار و نه هم دایه فعالیت یوریتهدی. اطلاعات روزگه بېرگن صحبتیده ایکّینچی حاملهدارلیگی وقتیده بچهدانی شکستلنگنی سببلی توغروق پیتیده جوده آغیر عذابلرنی باشدن کېچیرگنینی ایتگن. اۉتگن قیشده اېری اونی یوک تشووچی ریکشاده بیر ساعتلیک یۉل باسیب اتغر اولسواللیگیدهگی طبیات مرکزیگه آلیب بارگن. بیراق او یېرده هم ضرور دوالش امکانیتلری بۉلمهگن.
هاديه: «فرزندیم آغیر تۉییب طعاملنمسلیکدن اذیت چېکماقده. ایکّی آیدن بېری شفاخانهده ینگی توغیلگن چقهلاقلرنی پرورشلش بۉلیمیده دوالنماقده، اما احوالی هنوز یخشیلنمهدی»، دېدی.
طبي امکانیتلر یېتیشمسلیگی سایهسیده توغروق
زابل ولایتی نینگ اتغر اولسواللیگی شفاخانهسیده تجربهلی نرس و دایهلرنینگ یۉقلیگی هاديه نینگ ساغلیغیده جدّي معمالرنی کېلتیریب چیقرگن. او شوندهی دېیدی: «توغروقدن کېین تنهم نینگ اۉنگ و چپ تامانلری شکستلندی و اینفکسیون توشدی. قنچه دوالنسهم هم، فایدهسی بۉلمهیپتی.»
هاديهنینگ ایتیشیچه، اگر اولر نینگ قیشلاغیده عیال شفاکار، دایه یاکه نرس بۉلگنیده، اینفکسیون و باشقه ساغلیق معمالری بو درجهده آغیرلشمهگن بۉلردی. اونینگ تأکیدلشیچه، زابلدهگی طبیات خادملری تنقیصلیگی آنه و چقهلاقلر حیاتینی جدّي خوف آستیگه قۉیماقده.
او ینه شوندهی دېدی: «فرزندیمنی دنیاگه کېلتیرگنیمده طبیات مرکزیدهگی شرایطلر جوده آغیر اېدی. توغروقدن کېین مېن باشقه بیر عیال بیلن بیرته تختده یاتیشگه مجبور بۉلدیم. بو جوده قیین اېدی. مېن 15 کون کلینیکده یاتدیم، اما امکانیتلر جوده چېکلنگن اېدی. شفاخانهلرده کۉپراق طبي جهاز و شرایط بۉلیشی کېرهک.
بالهلیگیده آنه بۉلگن قیز
شفیقه 15 یاشده. بیراق بیر یریم ییل اوّل آتهسی اونی بیر میلیون افغاني عوضیگه تورموشگه بېرگن. حاملهدارلیک دوریده او کمقانلیک، وزن یۉقاتیش و توغروقدن کېینگی افسردهلیککه دوچ کېلگن.
شفیقه اطلاعات روزگه آنهلیک تجربهسی اۉزی اوچون جوده آغیر بۉلگنینی، فرزندیگه قندهی غمخۉرلیک قیلیشنی بیلمهگنینی ایتدی.
او شوندهی دېیدی: «مېنی جوده یاشلیگیمده تورموشگه بېریشدی. مېن حلی جوده کیچکینه اېدیم. حیاتیم جوده آغیرلشدی. هېچ قچان حیاتیم بونچهلیک قیین بۉلیشینی اۉیلهمهگندیم. یاشیم کیچیک اېدی و بو قیینچیلیکلرگه قندهی قرشی توریشنی بیلمسدیم. یاش قیز حاملهدار بۉلسه، اۉز تجربهمدن ایتهمن، اونینگ تنهسی حلی تۉلیق رواجلنمهگن بۉلهدی و باله کۉتریشگه تیار اېمس. نتیجهده کمقانلیک و باشقه کۉپلب ساغلیق معمالریگه دوچ کېلهدی. مېن اوچون آنه بۉلیش جوده آغیر کېچدی. فرزندیم توغیلگنیده، اۉزیم هم حلی باله اېدیم. اونی قندهی طعاملنتیریشنی، قندهی اېمیزیشنی بیلمسدیم.»
شفیقه نینگ ایتیشیچه، اېری اونی توشونمهیدی و اونگه قۉپال مناسبتده بۉلهدی. یاشلیگی سببلی آنه بۉلیش، فرزندنی پرورش قیلیش و اوی ایشلرینی بجریش اونگه جوده قیین. اونینگ تأکیدلشیچه، حاضر آنه بۉلیش اۉرنیگه مکتبده اۉقیشی کېرهک اېدی. شفیقه نینگ سۉزلریگه کۉره، اگر طالبان قیزلر اوچون آلتینچی صنفدن یوقاری مکتبلرنی یاپمهگنیده، او حاضر لیسهده تحصیل آلهیاتگن بۉلردی.
طالبان افغانستانده حاکمیتنی قَیته اېگهللب، آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلرنینگ تعلیم آلیشینی تعقیقلهگنیدن سۉنگ، وایهگه یېتمهگن قیزلرنی تورموشگه بېریش حالتلری ینهده کۉپهیگن.
آنهلر اۉلیمینینگ یوقارلیگی
زابلدهگی ساغلیقنی سقلش مسووللریدن بیری اطلاعات روزگه معلوم قیلیشیچه، سۉنگگی آلتی آی ایچیده وایهگه یېتمهگن حالده تورموشگه چیققن 170 نفر قیز قلات مرکزي شفاخانهسیگه توغروق اوچون مراجعت قیلگن. اولر نینگ آرهسیده 9 نفر آنه و 30 نفر چقهلاق وفات اېتگن.
نازگل نینگ ایتیشیچه، او اوچ نفر وایهگه یېتمهگن قیزینی تورموشگه بېرگن. اېنگ کیچیک قیزینی 12 یاشیده 28 یاشلی اېرکککه نکاحلب، بو نینگ عوضیگه 300 مینگ افغاني آلگن. نازگل اطلاعات روزگه قیزی نینگ تورموش قورگنیدن 15 آی اۉتیب حاملهدار بۉلگنینی، بیراق توغروق وقتیده وفات اېتگنینی ایتدی.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، قیزی حاملهدارلیک نینگ سکّیزینچی آییده کمقانلیک و آغیر تۉییب طعاملنمسلیک بیلن یوزلشگن. شفاخانهگه آلیب باریلگچ، شفاکارلر جراحلیک عملیاتی آرقهلی چقهلاق نینگ حیاتینی سهقلب قالیشگه موفق بۉلگن، اما آنه حیاتدن کۉز یومگن.
نازگل نینگ ایتیشیچه، قیزی حاملهدار بۉلگنیده حاملهدارلیک دورینی قندهی اۉتکزیش و ساغلیغیگه قندهی غمخۉرلیک قیلیشنی بیلمهگن.
او شوندهی دېیدی: «13 یاشلی قیزیم نینگ حیاتی اېرته نکاح قربانی بۉلدی. بیز اونی 300 مینگ افغاني عوضیگه 28 یاشلی اېرکککه تورموشگه بېردیک. اما او آنه بۉلیش تجربهسیگه اېگه اېمس اېدی. حاملهدارلیک نینگ سکّیزینچی آییده کمقانلیک و آغیر تۉییب طعاملنمسلیک سببلی اونی شفاخانهگه آلیب باردیک. شفاکارلر عملیات قیلیشدی، اما شوندن کېین او وفات اېتدی.»
زابلدهگی ساغلیقنی سقلش مسووللریدن بیری اطلاعات روزگه معلوم قیلیشیچه، سۉنگگی آلتی آی ایچیده ولایتدهگی طبیات مؤسسهلریده وایهگه یېتمهگن قیزلر نینگ 274 ته توغروق حالتی قید اېتیلگن. اونینگ ایتیشیچه، اوشبو قیزلر نینگ 56 نفری وفات اېتگن، 58 نفر چقهلاق اۉلیک توغیلگن، ینه 160 نفر مدتیدن آلدین توغیلگن چقهلاق مخصوص پرورش بۉلیملریده سقلنماقده.
بیراق بو رقملر زابلدهگی آنه و چقهلاقلر اۉلیمی کۉلمی نینگ فقط بیر قِسمینی عکس اېتتیرهدی. عیال شفاکارلر، دایهلر و نرسلر نینگ کېسکین یېتیشمسلیگی سببلی توغروقلر نینگ کتّه قِسمی هنوز عنعنوي اصولده عملگه آشیریلماقده. متخصصلر عیناً ملَکهلی طبي خادملر تنقیصلیگینی توغروق پیتیدهگی آنهلر اۉلیمی یوقاری بۉلیشی نینگ اساسي عامللریدن بیری دېب حسابلهماقده.
زابلدهگی ساغلیقنی سقلش مرکزلری فعالیتینی نظارت قیلووچی تشکیلاتی خادملریدن بیری نینگ ایتیشیچه، طالبان حاکمیتی نینگ قریب بېش ییلی دوامیده وایهگه یېتمهگن قیزلر توغروقلری سانی تشویشلی درجهگه یېتگن.
اسمی آشکار اېتیلمسلیگینی سۉرهگن خادم اطلاعات روزگه اولر زابل ولایتیده ایکّی مینگ 787 ته وایهگه یېتمهگن قیز نینگ توغروق حالتینی قید اېتگنینی معلوم قیلگن. اوشبو قیزلر طبي یاردم آلیش اوچون تشکیلات نظارتیدهگی ساغلیقنی سقلش مرکزلریگه آلیب کېلینگن.
اونینگ تأکیدلشیچه، قیزلر نینگ اکثریتی دوالش مؤسسهلریگه آغیر احوالده یېتکزیلگن.
آنه و چقهلاقلر اۉلیمی نینگ یوقاری کۉرسهتکیچی زابلده اېرته نکاح، اېرته حاملهدارلیک همده عیال شفاکارلر، دایه و نرسلر نینگ کېسکین یېتیشمسلیگی عیاللر و بالهلر سلامتلیگینی جدّي بحرانگه آلیب کېلگنینی کۉرسهتماقده.
توغروقلرنینگ کتّه قِسمی هنوز چېکّه حدودلرده و چېکلنگن امکانیتلر شرایطیده عملگه آشیریلهیاتگن بیر پیتده، ساغلیقنی سقلش خادملری عیاللر اوچون طبي خدمتلر و ملَکهلی پرورشدن فایدهلنیش امکانیتی یخشیلنمسه، آنه و چقهلاقلر اۉلیمی سانی ینهده آرتیشده دوام اېتیشی حقیده آگاهلنتیرماقده.
