نویسنده: جواد بیات
اۉتگن هفته نینگ دوشنبه کونی طالبلر هراتدهگی شیعه دیني مرکزلریگه عاید ینگی قرار قبول قیلدی. محلي رسميلر مسجدلر خوفسیزلیگینی تأمینلهیاتگن قۉریقچیلرگه زودلیک بیلن صادقيه دیني مدرسهسیگه کېلیشنی بویوردی. اولر یېتیب کېلگچ، دولت تامانیدن بېریلگن قوراللری ییغیب آلیندی. شونینگدېک، مسجدلر خوفسیزلیگینی تأمینلش اوچون رۉیخطدن اۉتکزیلگن شخصي قوراللرنی هم یقین کونلرده مصادره قیلیش رېجهلشتیریلگن.
بو قرار عینِ پیتده قبول قیلینماقده، حالبوکه اوشبو قۉریقچیلر سۉنگگی ییللرده بیر نېچه بار ترورچیلیک هجوملریگه قرشی توریب، یوزلب نمازخوانلر نینگ حیاتینی حمایه قیلگن اېدی. اېندیلیکده حکمران گروه اولرنی قورالسیزلنتیریشگه قرار قیلگن اېکن، اېنگ اوّلا بو دیني مرکزلر و عبادت قیلووچیلر نینگ خوفسیزلیگینی قندهی تأمینلشی حقیده انیق رېجهسینی توشونتیریشی لازم.
خوفسیزلیکنی تأمینلش هر قندهی حاکمیت نینگ اېنگ اساسي وظیفهسیدیر. قورالگه اېگهلیکنی دولت قۉلیده مرکزلشتیریش هم دنیا نینگ کۉپلب مملکتلریده قبول قیلینگن تمایل حسابلنهدی. بیراق بو تمایل فقط فقرالر نینگ خوفسیزلیگی هم ایشانچلی طرزده کفالتلنگندهگینه اۉز مضمونینی تاپهدی. اگر حکمران گروه آدملر نینگ قورالینی آلیب قۉییب، اولر نینگ خوفسیزلیگینی تأمینلهی آلمهسه، عملده اولرنی ینهده حمایهسیز حالتگه سالیب قۉیگن بۉلهدی.
افغانستاندهگی شیعه جماعهسی، اینیقسه هراتده، سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده بیر نېچه بار اویوشتیریلگن ترور هجوملری نینگ نشانیگه ایلنگن. مسجدلردهگی پارتلشلر، خودکوشلیک هجوملری و «داعش» تامانیدن عملگه آشیریلگن قوراللی هجوملر کۉپلب عایلهلرنی ماتمگه چۉمدیرگن. شو باعث بوگونگی خواطر تخمیني اېمس، بلکه اچّیق حیاتي تجربهگه اساسلنهدی.
افغانستان شیعهلریگه قرشی هجوملر فقط هرات بیلن چېکلنمهگن. مزار شریف، کابل، قوندوز و قندهار شهرلریده هم شیعهلر نینگ مسجدلری، تعلیم مرکزلری و دیني ییغینلری بیر نېچه بار داعش هجوملریگه اوچرهگن. عیناً شو سببلی اوّلگی حکومت دوریده شیعهلر نینگ دیني مرکزلری خوفسیزلیگینی تأمینلش دولت نینگ اوستوار وظیفهلریدن بیریگه ایلنگن اېدی.
شونگه قرهمهی، هرات افغانستان نینگ کۉپلب ولایتلریدن فرقلی روشده اوزاق ییللر دوامیده کېنگ کۉلملی اوروش و جبهه تۉقنهشوولریدن نسبتاً چېتده قالگن. بیراق بو شهر هم بیر نېچه بار شیعهلرگه قرشی نشانلی هجوملرگه گواه بۉلگن. بو اېسه خلق نینگ بوگونگی خواطری فقط سۉنگگی واقعهلر بیلن اېمس، بلکه ییللر دوامیده دوام اېتگن ترور تهدیدی بیلن باغلیقلیگینی کۉرسهتهدی.
جمهوریت دوریده حکومت انه شو تهدیدنی کمهیتیریش مقصدیده مسجدلر خوفسیزلیک قۉریقچیلرینی اۉشه محلهلر نینگ اۉز اهالیسی آرهسیدن شکللنتیرگن اېدی. اولر دولت تامانیدن قورال و معاش بیلن تأمینلنیب، مسجدلر همده دیني مرکزلرنی قۉریقلش وظیفهسینی بجرگن. بو تیزیم مکمل بۉلمهگن بۉلسه-ده، عملده اۉز ثمرهدارلیگینی بیر نېچه بار نمایان اېتگن.
بونگه یقّال مثاللردن بیری — 2018-ییل مارچ آییده هرات شهری نینگ ایکّینچی ناحیهسیدهگی نبی اکرم مسجدیگه اویوشتیریلگن هجومدیر. اگر مسجد قۉریقچیلری و خوفسیزلیک کوچلری قرشیلیک کۉرسهتمهگنیده، فاجعه کۉلمی بوندن هم انچه کتّه بۉلیشی ممکن اېدی. مسجد قۉریقچیلری هجومچیلر بیلن قوراللی تۉقنهشووگه کیریشیب، ایکّی نفر ترورچینی یۉق قیلدی. اوشبو جنگده قۉریقچیلردن بیری هم هلاک بۉلدی.
بو تهدیدلر طالبان حاکمیتنی اېگهلهگنیدن کېین هم تۉختهمهدی. 2024-ییل اپرېل آییده داعش هرات نینگ گذره اولسواللیگی امام زمان مسجدیگه هجوم قیلدی. اوشبو هجوم عاقبتیده آلتی نفر نمازخوان، جملهدن بیر باله هلاک بۉلدی.
آرهدن ایکّی ییل اۉتیب، 2026-ییل اپرېل آییده هرات نینگ دېه مِهری قیشلاغیدهگی شیعهلر هم قوراللی هجوم نشانیگه ایلندی. نتیجهده 13 کیشی هلاک بۉلدی. بو واقعهلر هرات شیعهلریگه قرشی تهدید هنوز سهقلنیب قالهیاتگنینی کۉرسهتهدی.
باشقه تاماندن، کۉپلب خوفسیزلیک ساحهسی متخصصلری دیني مرکزلرده قوراللنگن قۉریقچیلر نینگ موجودلیگی فقط هجوم باشلنگنیدن کېین جواب قَیتریش اوچون اېمسلیگینی تأکیدلهیدی. اولر نینگ اۉزی هم کۉپینچه آگاهلنتیرووچی و تۉختهتووچی عامل وظیفهسینی بجرهدی همده ترورچی گروهلر اوچون هجوم نرخینی و خوفینی آشیرهدی.
ترورچیلر قوراللی قرشیلیککه دوچ کېلیشینی بیلگنیده، کۉپینچه هجومنی عملگه آشیریشدن واز کېچهدی یاکه هېچ بۉلمهگنده اونینگ کۉلمینی چېکلشگه مجبور بۉلهدی.
طالبان افغانستانده حاکمیتنی قۉلگه آلگنیدن سۉنگ دستلب اوشبو قۉریقچیلر نینگ معاشینی تۉختهتدی. اېندیلیکده اېسه اولر نینگ قوراللرینی ییغیب آلیش جریانینی باشلهدی. اساسي سوال شوکی: بو کوچلر نینگ اۉرنینی کیم باسهدی؟ اوشبو دیني مرکزلرنی حمایه قیلیش اوچون مخصوص خوفسیزلیک کوچلری اجرهتیلهدیمی؟ اگر اېرتهگه ینه بیر هجوم صادر بۉلسه، نمازخوانلرنی کیم و قندهی میکانیزم آرقهلی حمایه قیلهدی؟
طالبان سۉنگگی بېش ییل دوامیده افغانستانده عمومي خوفسیزلیک تأمینلنگنینی بیر نېچه بار تأکیدلب کېلماقده. بیراق شیعهلرگه قرشی دوام اېتهیاتگن نشانلی هجوملر، هېچ بۉلمهگنده دیني آزچیلیکلر خوفسیزلیگی مسألهسیده، بو دعوالر عملدهگی وضعیت بیلن تۉلیق ماس کېلمهیاتگنینی کۉرسهتماقده. بوندهی شرایطده مسجد قۉریقچیلرینی قورالسیزلنتیریش خوفسیزلیک حسسینی کوچهیتیریشدن کۉره، موجود خواطرلرنی ینهده آشیرماقده.
اگر حکمران گروه مسجد قۉریقچیلرینی قورالسیزلنتیریشگه قرار قیلگن بۉلسه، او حالده نمازخوانلر حیاتینی حمایه قیلیش بۉییچه تۉلیق مسوولیتنی هم اۉز ذمّهسیگه آلیشی لازم. اېندیلیکده شیعهلر نینگ دیني مرکزلریگه قرشی یوز بېریشی ممکن بۉلگن هر قندهی هجوم آرتیدن ینه بیر سوال توغیلهدی: اېنگ کمیده مدافعه صلاحیتی سقلب قالینگنیده، بوندهی فاجعه نینگ آلدینی آلیش ممکن میدی؟
