یازووچی و تدقیق: محمد کاظم امینی
بیرینچی بولیم
توغیلگن و ییری و تعلیمات
(۱۳۳۳-۱۴۰۰)
اسدالله ولوالجی مشهور شاعر، یازووچی وافغانستانده گی سیاسی مسأله لر بۉییچه تحلیلچی[1]. افغانستان نینگ مشهور شاعری، یازووچی و تاریخچیسی،ولوالجی [2] تاریخی تدقیقات و تیرگاو ساحهلری نینگ کۉزگه کۉرینگن نمایندهلریدن بیری، ژورنالیزم و فقرالیک فعالی حسابلنهدی. اۉغلی بیلن موجود بۉلگن اوتو بیوگرافی سیده او، نسل- نسبینی قۉییدهگیچه تصویرلیدی:
اسدالله ولوالجی،”وکیل عمک جان” نامی بیلن تَنیلگن، وکیل محمد امین نینگ اۉغلی، نایب محمدنبی نینگ اۉغلی، محمد امین یۉزباشی نینگ اۉغلی، آق سقال محمد غازی نینگ اۉغلی، محمد قول باتورنینگ اۉغلی، تېنگری قول نینگ اۉغلی، قویاشلی۱۳۳۳ییل[3] (میلادی۱۹۵۵نچی ییل)ده، تخار ولایتی نینگ، رُستاق تومنیده تۉغیلگن. اونینگ آتهسی محمدامین وباباسی نایب محمد نبی خان، اۉز دَوری نینگ عالی نسب و آق سقاللریدن ایدیلر.
او، باشلنغیچ تعلیمنی اۉز تۉغیلگن رُستاق تومنی و دشت قلعه ده باشلهگن و بېشینچی و آلتینچی صنفلرنی کابل دهگی بیبیمهرو باشلنغیچ مکتبیده تۉگتگن[4]. او،۱۳۵۲نچی ییل مذکور مکتب نی بیتتیردی.[5]حربی یونیورسیتیتده اۉقیگن بولسه- ده دستلبکی تعلیم دن بیری شعریت و ادبیاتگه اشتیاقمند بۉلگن و سیاسی کوره شلرگه قیزیققن. [6]
شونده ی قیلیب، اونینگ تشکیلی و سیاسی فعالیتی، اونی قماققه آلدی. قیزیل ترهکی دیکتاتورلیگی دَوریده، امین، ببرک کارمل و داکتر نجیب دَوریده بیر نېچه بار قماققه آلینیب، کۉپ ییللر پلچرخی قماقخانهسی نینگ پنجره لری آرتیده اۉتکزدی. قماقده او، اساسأ شعریت و ادبیاتگه بغیشلندی. افغانستانده خلق دموکراتیک حزبی تشکیل اِیتیلگندن سۉنگ، ولوالجی حکمران حزب گه سیاسی مخالفتی عیبلاوی بیلن، کېتمه- کېت ایکّی دَور دوامیده ۱۳۶۱ییل(۱۴ حمل) دن ۱۳۶۵ییل( عقرب آییگچه) پلچرخی قماقخانه سیده، قماقده اۉتیردی.[7]
ولوالجی ۱۹۷۱۰۱۹۹۱میلادی ییللر آرهلیگیده افغانستان مدافعه وزیرلیگیده خذمت قیلگن. بو ییللرده او ساویت کوچلری نینگ موجودلیگی، خلق قرشیلیگی و دکترنجیب الله حکومتی نینگ مملکتده سیاسی ترتیبنی سقلش باره سیده سعی- حرکتلریگه گواه بۉلگن. “ماورایکوکچه” منطقه سیده او، قرینداشلری و یقینلریدن تۉزیلگن ۵۱۸ بریگاده(قومی قطعه) باشلیغی بۉلیب، خذمت قیلگن. یوقاریده تیلگه آلینگن منطقه مملکت شمالیده، مجاهدلرگه قرشی اوروش نینگ آلد تمان چیزیق لریدن بیری بۉلگن. بو ییرده اوروش الاوی هم، امید سیزلیک ساووقی هم اره لشگن. [8]
سیاسی کورهشلر
قماق ییللری ولوالجی حیاتیده هم آغیر دَور حسابلنه دی.او، افغانستان خلق دموکراتیک حزبی حکمرانلیگی دَوریده پلچرخی قماقخانهسیده آلتی ییل اۉتکزدی. مارکسیستی چپ رژیم تامانیدن حبس گه آلینیشگه، اونینگ افغانستان ملی مسألهسی بۉییچه سیاسی و عدالت اېزلاووچی فکرلری سبب بۉلگن و شو اساسده او، “ملی ستم حرکتی” دیب ناملنگن حرکت و سیاسی حزب گه اعضالیکده عیبلهنیب قماققه آلینگن. [9]
اوشه ییللرده معلوماتلی و مدنیت اربابلری نینگ کتته قسمی، استبدادی توزوم قماقخانه لریده هم بۉلگن و قماقخانه اوتاق لری، اولر اوچون شعر اۉقیش و سیاسی مناظره لر اوچون محیط بۉلگن. اوشه ییللرده معلوماتلی و مدنی اېلات نینگ کتته قسمی هم، رژیم تامانیدن قماققهآلینگن و قماقخانه سلوللری، اولر اوچون شعر اۉقیش و سیاست محاکمهقیلیش محیطی بۉلگن ایدی. ولوالجی هم اوشبو توگرهک ترکیبی گه کیرگن شخصلردن بیری حسابلنگن و شعرلر یازگن.او افغانستاندهگی اېنگ- قورقینچلی سیاسی قماقخانه بۉلگن پُلچرخی قماقخانهسیده قیین کېچینمهلرنی باشدن کېچیرگن. بو آغیر ییللرده قماقخانه اونینگ شعری استعدادینی کوچهیتیردی و اوزون و آلاولی شعرلر ېرهتیشگه آلیب کېلدی.او، شعرلری نینگ اکثریتینی قماقده اوشه ییللرده یازگن. [10]عمری نینگ سۉنگگی ییللریده نشر اِیتیلگن” سپیده سر زده”(باش اۉرگن تانگ یاغدوسی) عموم آلگنده، انه شو دَورگه منسوب شعرلرنی اۉز ایچیگه آلهدی.
رسمی و نارسمی مشغولیت لری
اۉز سۉزلریگه کۉره، اۉقیشنی توگتگنیدن، نفقهگه چیققونگه قدر(تقاعد گه چیقیش دن مقصد) ولوالجی قوییدهگی رسمی و نارسمی مشغولیت لرنی کېتمه- کېت بجرگن:
۱.قویاشلی۱۳۵۵نچی ییلدن ۱۳۷۰ییلگچه (میلادی۱۹۷۶ییلدن۱۹۹۱ییلگچه) افغانستان ملی اَرمیهسی گه افسر و صاحب منصب بۉلگن.
۲.قویاشلی۱۳۷۲ییلدن، ۱۳۷۷(میلادی۱۹۹۳-۱۹۹۸نچی ییلگچه، مزار شریفدهگی آزاد ” اندیشه” نشریهسی نینگ باش محرری بۉلگن.شو بیلن بیرگه قویاشلی ۱۳۷۷ییل (میلادی۱۹۹۸ییل نینگ اگوست آییگچه)مزارشریفدهگی امیر علیشیرنوایی مدنی اویوشمهسی نینگ اۉرین باسری و سرپرستی بۉلگن.
۳.قویاشلی۱۳۸۰ییلی،جدی آییدن،۱۳۸۱نچیییل نینگ جوزا آیی گچه(میلادی۱۹۹۸ییل جنوری آییدن،۱۹۹ییل نینگ جون آییگچه) فوق العاده چقیریش لویه جرگه بۉییچه مستقل کمیسیونی اعضاسی بۉلگن.
۴.قویاشلی۱۳۸۱ییلحوت آییدن،۱۳۸۲ییل میزان آییگه قدر( میلادی۱۹۹۸ییل مارچی دن، ۱۹۹۹ییل مییگچه) افغانستان مستقل انسان حقوقلری کمیسیونی نینگ تدقیقاتلر و مطالعات کمیتهسی اعضاسی بۉلگن.
۵.قویاشلی ۱۳۸۱نچی ییلدن، ۱۳۹۱ییلگچه( میلادی ۱۹۹۹نچی ییلدن، ۲۰۰۲نچی ییل) افغانستان فقرالیک جمعیتیکمپلکسی باشقرووی اعضاسی ( مدنی جماعه چیلیک مجتمعسی بوردی) و افغانستان فقرالیک جمعیتی اساسچی لریدن بیری بۉلگن.
۶.قویاشلی۱۳۸۲ییلی نینگ باشی دن۱۳۸۱، مذکور ییل نینگ آخریگچه ( میلادی۲۰۰۲ییل) او، افغانستان نینگ ملی انسانی ترقیاتی حساباتی تیارلش کمیسیونی اعضاسی بۉلگن. [11]
۷.قویاشلی۱۳۸۴نچیییلی حوت آیی دن،۱۳۸۶نچی ییل قوسآییگچه(میلادی۲۰۰۴نچیییلمارچ آیی دن،۲۰۰۷نچی ییل دسامبر آییگچه) او، افغانستان مستقل انسان حقوقلری کمیسیونی نینگ کابل منطقوی ادارهسی نینگ تعلیم و اۉقیتیش بۉلیمی اعضاسی بۉلگن.
شونینگ دېک، قویاشلی ۱۳۸۶نچی ییل سرطان آیی دن، ۱۳۸۷نچی ییل ثور آییگچه (میلادی۲۰۰۷نچیییل مارچ آیی دن،۲۰۰۸نچی ییل دسامبر آیی) افغانستان قلم انجمنی رییسی و مذکور تشکیلات اساسچیلریدن بیری بۉلگن.شونینگ دیک قویاشلی ۱۳۸۶نچی ییل میزانآیی دن، ۱۳۸۸نچی ییل حملآییگچه(میلادی ۲۰۰۷نچی ییل مارچ آیی دن،۲۰۰۹نچیییل مارچ آیی) او، توران اجتماعی و مدنی جمغرمهسی باشلیغی، عین حالده۱۳۸۷نچیییل حمل آییدن،۱۳۸۹نچیییل حمل آییگچه (میلادی۲۰۰۸نچی ییل مارچ آیی دن،۲۰۰۹نچی ییل مارچ آیی) او، کار و امور اجتماعی وزیرلیگی مطبوعات کاتبی بۉلگن. شونینگ دیک۱۳۸۶نچی ییل،سرطان آییدن، ۱۳۸۷ییل، ثور آییگچه (میلادی ۲۰۰۷نچی ییل جولای آیی دن،۲۰۰۹نچی ییل، مارچ آیی) افغانستان فقرالیک جمعیتی انستیتوتی نی اویغونلشتیریش مرکزی رییسی بۉلگن.
۸.قویاشلی ۱۳۸۹نچیییل، حوت آیی دن،۱۳۹۰نچیییل، جوزا آییگچه (میلادی۲۰۰۹نچی ییل مارچ آیی دن،۲۰۱۱نچی ییل جون آیی) افغانستان تینچلیک مصلحت جرگهسی نی اۉتکزیش کمیسیونی اعضاسی بۉلگن.
۹.قویاشلی۱۳۹۱نچیییل،عقرب آیی دن، ۱۳۹۶نچیییل،جوزا آیی ۱۳نچیسیگچه (میلادی۲۰۰۷نچی ییل نوامبر آیی دن،۲۰۱۸ییل، جون آیی) افغانستان حق و عدالت حزبینینگ اۉرین باسری. شونینگ دېک۱۳۹۵ییل نی آخریدن، ۱۳۹۶نچی ییل، جوزا آیی باشلریگچه (میلادی ۲۰۱۷نچی و۲۰۱۸ییل جون آیی) افغانستان خوفسیزلیک کېنگاشی دیوانی مصلحت چیسی.[12]
اوزاق دوام اِیته دیگن قۉشیق شکلیدهگی آغیرلیقی حکایه
اسدالله ولوالجی اۉزی نینگ ناتینچی حیاتی دوامیده کمدن-کم آدملر کوترهآلهدیگن اَچّیق واقعه لرنی باشدن کېچیردی.او، حربی مشغولیت گه ایندیگینه باشله گنیده، قرینداشلری نینگ( سلیمه خانیم) [13]ناملی دیگن قیزیگه اۉیلندی. اولرنینگ تورموش قۉرگنیگه بیر ییل هم اۉتمسدن، بیرکونی خذمتدن اۉیگه قیتگنیده، کېلینی نینگ قانلی جسدیگه دوچ کېلدی. اونینگ خاتینی اۉییده قاله یاتگن خذمتکار تامانیدن سِرّلی روشده اۉلدیریلگن ایدی. بو واقعه اونی هیچ قچان اونوتمیدیگن چوقور قېغوگه سالدی. او، شهید بۉلگن رفیقهسی اوچون، فرهاد دریا تامانیدن بسته لنگن مشهور اۉزبېک شعرینی :
ینگی کوندوز، ینگی آی و ینگی ییل
ینگی موسم کېلدی، یاریم کېلمهدی!
یازگن. [14] بو واقعهده ولوالجی و اونینگ سېویملی رفیقهسی اۉرتهسیدهگی عمومی علاقه نینگ یگانه خاطرهسی« سلطان سنجر» اسملی باله ایدی. آنهسی نینگ اۉلیمیدن بیر مونچه وقت اۉتگچ، او، کسل لیک طفیلی، حیاتینی یوقاتهدی. یاش خاتینی و آنه سیز باله سینی یوقاتیش قېغوسی، اونی امید سیز قیلدی و کۉپ ییللر دوامیده اۉتکیز نفس قیسیلیشی دن عذاب چیکدی. او، دوالنیش اوچون کۉپلب شفاکار و داکترلرگه مراجعت قیلدی، اما دوا تاپاآلمهدی. بو اَره ده شفاکار دوستی، بو کسل لیکدن قوتیلیش اوچون اوشه عایلهدن بیر عیالگه اۉیلهنیشی کېرهک لیگینی اَیتهدی. کیین، اوشبو شفاکار نینگ مصلحتی بیلن او بیرینچی خاتینی نینگ اۉگهی سینگلیسی بۉلگن، شهید رفیقه سی” انیسه خانیم”گه اۉیلنهدی. [15]
بو آغریقلی حکایه ولوالجی تامانیدن اۉزبېکچه بیر شعر شکلیده یازیلگن و کیېنچه لیک مشهور موسیقه چی و قوشیقچی، جناب فرهاد دریا تامانیدن چیرایلی قوشیققه اَیلنگن. بو اوزاق وقت دوامیده کون نینگ قوشیغی بۉلگن. اوشبو قوشیق نینگ شعرلری ۱۳۷۷ییلده(میلادی ۱۹۹۸نچی ییل) پاکستان نینگ پشاور شهریده « وطن نی ایسلب…» ناملی، مقاله مولفی واسطهسیده نشرگه تیارلنگن شعر تۉپلمیده اېلک بار نشر اِیتیلگن.[16]شونینگدیک اونینگ “بهار” سرلوحهلی ینه بیر اۉزبېکچه غزلی قۉییدهگی مطلع بیلن:
خزان بۉلمس بهاران دور، بهاران گه، بهاریم یۉق!
بوگون دنیا گلستان دور، یانیمده گلعذاریم یۉق![17]
ییتمیشینچی ییللر اۉرته ییللریده، افغانستان رادیو- تلویزیون تنیقلی خوانندهسی، رحمتلی الحاج عبدالاحد سحر(۱۳۳۶-۱۳۸۹)[18] آرقهلی قوشیغ شکلیده اجرا اِیتیلدی، لیکین بو قوشیغ اَیریم سببلر،جمله دن خواننده
نینگ کۉپ مشهور بۉلمهگنی، قوشیغ تصویری شکلده تیارلهنیب، تی-وی کانال لردن ترقلمهگنی سببلی، انچه شهرت قازانمهدی. افسوس بیلن مذکور آهنگ گوگل و یوتیوب اجتماعی ترماغلریده هم کۉچیریلمهی قالگن.
عایلوی حیات
اسدالله ولوالجی ایککی مرته تورموش قۉرگن. بیر قتله۱۳۵۷نچی ییلده (میلادی۱۹۷۸ییل) تیلگه آلینگن
و فاجعهلی یکون تاپگن”سلیمه خانیم”گه. ایکینچیمرته۱۳۵۹نچی ییلده(میلادی۱۹۷۹ییل) بیرینچی
خاتینی نینگ سینگلیسی” انیسه خانیم” گه. بو نکاح نینگ ثمرهسی( ۶ )فرزند:
۱.مزدک ولوالجی.کابل حربی یونیورسیتیتی نی تماملهگن. ایلگریگی جمهوریت دوریده او حربی بولیب،
خذمتده بولگن.
۲.حسیب الله ولوالجی.او هندوستان نینگ پونه یونیورسیتیتیده سیاست شناسلیک بۉییچه ماستردرجه
سیگه ایگه. حاضر او آیرلند نینگ، دوبلین شهریده یشهیدی.
۳ .شهرزاد ولوالجی.او آی- تی بوییچه بکلور درجه سیگه ایگه و حاضرده امریکا قوشمه شتاتلریده یشهیدی.
۴.خاطره ولوالجی. آیرلند نینگ دوبلین شهریدهگی یونیورسیتیتده، اجتماعی ایشلاووچی و دارو سازلیک
طلبه سی.
۵ .الهام ولوالجی.او، هندوستان نینگ چاندیگر یونیورسیتیتی ده اقتصادیات بوییچه بکلور درجه سیگه ایگه و حاضرده آیرلند نینگ واترفورد شهریده یشهیدی.
۶.آلتین آی.جوزا آیی نینگ۳۰نچیسی۱۳۹۹نچی ییلده(۲۰ جون۲۰۲۰نچی میلادی ییل) جمعه کونی کابل گه قره شلی، پغمان تومنیده صادر اِیتیلگن تروریستیک پارتلش نتیجهسیده، آنهسی، ولوالجی نینگ جیینی، عیال وعیالی نینگ جیینی بیلن اۉلدیریلدی. [19]
او، یقینده افغانستان- امریکا یونیورسیتیتی ده، امتحانده بیرینچی اۉرین نی اېگللهگن ایدی. [20]بو دهشتلی جنایت رحمتلی اسدالله ولوالجینینگ عایلوی پای دیوارینی برباد قیلدی و اونی دهشتلی قرریلیککه سالدی. اونینگ آغیرلیگینی تصور قیلیب بۉلمیدی. .[21]
شمالدهگی مدنی فعالیتلر
ولوالجی، دکتر نجیب الله حکمرانلیگی آغدیریلگندن سۉنگ، ۱۳۷۱نچی ییل باشیده، مزارشریف گه باردی. او ییرده بیر گروه تورک تیلیده سۉزلشووچی مدنیت اربابلری بیلن بیرگهلیکده « اندیشه » مستقل ژورنالی گه اساس سالدی و تورک تیلیده سۉزلشووچی مدنیت و ادبیات وکیل لریدن عبارت کتته گروهنی اۉز ایچیگه آلگن، امیر علیشیر نوایی مدنی انجمنینی قیته تیکلشبیلن شغللندی.مذکور ادبی انجمن دستلهب، ۱۳۶۹نچی ییلده دکتر نجیب الله(۱۳۶۵-۱۳۷۱)حکمرانلیگی دوریده اعلان قیلینگن مدنی ایرکینلیک سیاستی اساسیده، تورلی اِتنیک گروهلرگه عاید باشقه انجمنلر سېنگری، کابلده” محکوم ملیت لر”گه دولتتامانیدن بېریلگن ینگی سیاسی امکانیت لر اساسیده تشکیل اِیتیلگن ایدی. رهبریت و اونینگ اعضالری نینگ شمالگه قاچیشی طفیلی، انجمن تیزیمی قۉلهگندن سۉنگ، او مملکت شمالیده مدنی فعالیتی نینگ ایککینچی باسقینچینی باشلهدی. بو وقتده اوشبو انجمن و تشکیلات آرقهلی جناب اسدالله ولوالجی باشچیلیگدهگی ایککی نشریه، بیری”یاغدو” انجمن مرکزی شورا اسمیدن، بیری هم ” توغری یول” مذکور انجمن نینگ بلخ ولایتی شوراسی نامیدن نشر اِیتیلهباشله دی.[22] عین وقتده فاریاب ولایتی شوراسی(امیر علیشیر نوایی فرهنگی انجمنی) تامانیدن” قویاش” فصلنامه هم نشر اِیتیلرایدی.
اوشه پیتده، چېکلنگن اقتصادی امکانیت و جنرال دوستیم باشچیلیگدهگی افغانستان ملی- اسلام حرکتی رسمی لری اعتبارسیرلیکلریگه قرهمهی، نوایی مرکزی انجمنی، کابلدن کېلگن و شمالدهگی مدنیت اربابلری و قلمکشلر تشبثی بیلن، کېنگ قمراولی فعالیت یوریتگن و کاتب محمد یوسف شبرغانی تامانیدن یازیلگن” تاریخ مقیم خانی” خوارزمی نینگ”محبت نامه” کبی بیر قنچه اثرلر، امیر علیشیرنوایی مرکزی انجمنی آرقهلی اوشبو انجمن نینگ مقصدلری و نظاملریگه موافق، اونینگ چېکلنگن امکانیت لریدن فایدهلنگن حالده کېنگ نشر اِیتیلگن. [23]
خوددیاوشه پیتده کېنگ ژورنالیستیک و ثمرهلی مدنی فعالیتی گه قرهمهی، ولوالجی قشاقلیک و قیینچیلیکده یشهگن و قناعت بیلن کېچیردی. بو وقتده تورلی جهادچی تنظیملر و قوراللی گروهلری اۉرته سیده گی تنظیمی و گروهی اوروشلرنینگ کوچهییشگه، اقتصادی تأسیسات لرنینگ ویران بۉلیشی و کابلده گی حکومت و دولت مؤسسه لری نینگ تالان- تاراج قیلینیشی گه قرهمهی، مملکت نینگ شمالی قسمی، مجاهدلرنینگ غلبهسی اوچون یۉل آچگن مارکسیست حکمرانلیک دن قیتگن جنراللر و یوقاری لوازملی حربی افسرلرنینگ قوماندانلیک مرکزی بۉلگن اۉلکهنینگ شمالیقسمی، نسبی خوفسیزلیککه اېگه بۉلگن و برچه اقتصادی تأسیسات لر، دولت اداره لری، ایشلب چیقاریش مؤسسه لری، یونیورسیتیت لر و تعلیم موسسه لری سقلهنیب قالگن و جهادچی تشکیلاتلر تامانیدن ضرر و ویران قیلینیشدن اَسرهلگن ایدی.
مملکت شمالیده حربی کوچگه اېگه بۉلگنلر حاکمیتده قالیب، نیزهنینگ کوچی بیلن خلقنی باشقرگن. افغانستان خلقیدن مهر- محبت، صمیمیت یوقالیب، کمبغل لر، کمبغل بولیب، باله لرینی قوماندانلرگه یا زورلیک بیلن، یا معاشگه ساتیش گه مجبور بۉلدیلر. ایش حقی اوچون کورهشیش دن باشقه هیچ نرسه قالمهدی. افغانستاندهگی اوروش، آدملر حیاتی نینگ ینگی لیک و خبریگه اَیلندی.[24]
” اندیشه” شمالی افغانستانده اېلک خصوصی نشریه
اسدالله ولوالجی شمالی ولایتلردهگی بیرینچی ایرکین و مستقل نشریه نینگ یاکی تاریخلرده”کیچیک تورکستان” یاکی” افغانیه ترُکستانی”نامی بیلن تیلگه آلینگن، نشریه اساسچیسی دیر. اوشبو نشریه ۱۳۷۳ییلده تشکیل اِېتیلگن و هر بیر نېچه آیده( بعضأ آیده بیر مرته) کتته فارمتده نشر ایتیلگن. اوشبو نشریه یا فصلنامه اېگهسی قتهغان خلقیدن بولگن، جهادچی فعالیت تاریخیگه اېگه، قاضی محمد نظیف مستضعف اسملی شخص، اونینگ دوستلریدن بیری و اونینگ باش محرری، اسدالله ولوالجی ایدی.
“اندیشه”نینگ اۉرتهچه صحیفه سی۴۰-۵۰صحیفه ایدی. جلدنینگ بیرینچی صحیفه سیده، نشریه نامی اۉستیده، مولاناجلال الدین محمد بلخی نینگ، مثنویسی دن بیر بیت بار ایدی:
ای برادر توهمان اندیشه ای!
مابقی تو استخوان و ریشه ای!
اوشبو نشریه نینگ رسمی تیلی، فارس تیلی بۉلیب، اونینگ فعالیت دایرهسی سیاسی، تاریخی، سیاسی تحلیل و شرحلر، تاریخی گیوگرافی، اجتماعی تنقید، شعریت و ادبیاتنی اۉز ایچیگه آلگن ایدی. اوشبو نشریه معرفتی حرکتلرگه رهبرلیک قیلیشده و شمالی مطبوعاتده سۉز و یازوو ایرکینلیگی تمثال لشده، همده جنرال دوستم اطرافیدهگی قوماندان لرنینگ ظلم و مجبورلشیدن حمایه قیلیشده، حل قیلووچی رول اۉینهدی و سیاسی ماجرالر و اوروشه یاتگن سیاسی گروهلرنینگ عاموی اخبارات واسطه لری و مدنی هم جمعیتیده کتته اۉزگریشلرنی کېلتیریب چیقردی.
مذکور نشریه نینگ اداری تشکیلاتی یۉق ایدی و اونی تحریرلش، باسیش و نشر اِیتیش ایشلری مزارشریفدهگی شخصلر و نشریات مسؤوللری تامانیدن تیارلنگن و باشلنگندن سۉنگ، او، بیهقی کتاب بازاریدهگی دکانلرده ساتووگه قۉیلر ایدی. یازیش و تدقیقاتگه بۉلگن چیکسیز مهر- محبتی و قیزیقیشی بیلن، اوشبو نشریه نی باشقریش و مقاله لر کتته قسمینی یازیشدن تشقری، اسدالله ولوالجی یوقاریده اَیتیب اۉتیلگن نشریه نینگ مخصوص سانلریگه قۉشیمچه صفتیده، بیرخیل اثرلرینی نشر ایتردی. قۉییدهگی اثرلر” اندیشه” باش محرریتی و سانلریگه قۉشیمچه صفتیده نشر اِیتیلدی:
۱.روسلشتیریش، انگلیس بولیش یا امریکالیک بولیش؟
۲.حقارت، خورلش و مرکب لیکدن خالی ژورنالیزم.
۳. طالبان قه ییردن پیدا بۉلدی و اولر قهییرگه شاشیلیشدی؟ ( مقاله لر تۉپلمی)
۴.قطاع الطریق لر، آدم اۉغیرلاووچی لر و چاپلوس لر.
۵. حقیقی تورکمی یاکی یالغانچی تورکمی؟
۶. وزیر محمد گل مومند و اونینگ یوتوقلری.
۷.ساویت اتفاقی حربی کوچلری افغانستاندن آلیب چیقریلگنمی؟
۸.اعلیحضرت محمد ظاهرشاه دن، استاذ برهان الدین ربانیگچه!
۹. احمدشاه مسعود و جنرال دوستیم اۉرته سیدهگی کېلیشماوچیلیک لرنینگ باشلهنیشی و دوامی.
مذکور اثرلردن تشقری یوقاریده اَیتیب اۉتیلگن ییللرده اونینگ” تون ایشیگی آلدیدهگی چیراق” و “مُهر و قرآن” ناملی ایکیته شعری تۉپلمی نشر اِیتیلگن. یوقاریده اَیتیب اۉتیلگن لرگه اساسلهنیب، ولوالجی نینگ ادبی حیاتی و یازووچی لیک فعالیتیدهگی اینگ- ثمرهلی دوری، ییتمیشینچی ییللر، یعنی مملکتدهگی فقرالر، اوروش لرنینگ ناتینچ دَوری بۉلگن دیب اَیتیش ممکن.
اوشبو کېسکین و واقعه لرگه بای دَورده، او، اۉز دوری نینگ اینگ حجّت لشتیریلگن واقعهلری و حسابات لرینی و تاریخی تدقیقات لرینی تۉلیق جسارت و متانت بیلن، قۉرقمسدن، معلومات نامه لرگه اساسلهنیب یازگن و نشر اِیتگن. مهاجرت ییل لریده(۱۳۷۷-۱۳۸۰)، (میلادی ۱۹۹۸ییل ۲۰۰۱ییللر) شمال قولهگنیدن و جنرال دوستیم قاچیب کېتگنیدن و طالبان حرکتی حکمرانلیگی اۉرنهتیلگندن سۉنگ، اسدالله ولوالجی پاکستانگه قاچیب اۉتدی. او، اوشه ییلدن، خلق ارا هم جمعیت باشلچیلیگی دهگی اۉتیش دَور حکومتی تشکیل اِیتیلگونگه قدر، سورگونده قالدی.
اوشه پیتده، طالبان نینگ فاریاب، جوزجان، بلخ، وباشقه شمالی ولایت لریدهگی قیرغین دن سۉنگ کۉپلهب تورک و فارس تیلیده سۉزلاشووچی ضیالی لر، اولرنینگ اکثریتی اوقیتوچیلر، یونیورسیتیت اوستادلری و دولت خذمتچیلری بۉلگن. بو دَورده اۉز آنه شهری و عایله سیدن اوزاقده، پیشاور نینگ” صدر بازاری”حدودیده، قماقخانه دن ایسکی دوستی، اوشه پیّتده بی-بی- سی فارس بۉلیمیده مُخبر بۉلیب ایشلهگن، جناب پرتو نادری (علی سینا) بیلن کرایه آلینگن خانهده، قشاقلیک و قیینچیلیکده یشردی.
سورگون نینگ بیرینچی ییلیده او، ” مملکت شمالیده نیمه بۉله یاتگن ایدی؟” تاریخی اثرینی یازدی. اوشبو اثرنینگ بیرینچی نشری، مقاله مولفی اهتمامی بیلن نشر اِیتیلگن. قشاقلیککه قرهمهی، او یازیش و تدقیق قیلیشنی دوام اِیتتیردی. سورگون ییللرده او افغانستاندهگی سیاسی اۉزگریشلر حقیده اۉز یازوو لرینی تۉزدی و اولرنی بیر نېچه کتابلرده نشر اِیتدی.
اونینگ تاریخی- سیاسی تدقیقاتلری نینگ ینه بیر قسمی خلق دموکراتیک حزبی حکمرانلیگی دوریدهگی اۉزگریشلر و بو حکمرانلیک نتیجه سیده یۉزهگه کېلگن اوروشلرنی اۉرگنیش دیر، بیر نېچیته کتاب ناملریده نشر اِیتیلگن ولوالجی یازوولری نینگ بو قسمی اساسأ اونینگ اۉز خاطره لری و تصّورلریگه اساسلهنگن. اونینگ بو ساحه ده اینگ- مشهور اثرلری:
۱.روس لر افغانستان گه قیسی تاریخی کانال آرقهلی کیریشگن؟
۲.جنرال دوستیم نینگ کېتیشی و دُکتر نجیب الله نینگ قولهشی.
۳.شمالی افغانستانده نیمه لر بۉله یاتگن ایدی؟
اوشبو تاریخی اثرلرده، ولوالجی اوشه دَور واقعهلرینی انیق و خالصانه بیان قیلیشگه و مذکور دَوردهگی مرکّب واقعه لرنینگ انیق تعریفینی تقدیم اِیتیشگه حرکت قیلگن. اونینگ اوشبو اثرلری بوگون و اېرتنگی تاریخچیلر اوچون، اوشبو دَور نینگ سیاسی واقعه لرینی اۉرگنیش و تدقیق قیلیشده یاروغلیک بخش اِیتیشی ممکن.
