داکتر عزیزالله فاریابی
«اۉتکن کونلر» اۉزبېک ادبیاتی نینگ اېنگ بویوک و نادر اثرلریدن بیری ، زمانه وي اۉزبېک رومانچیلیگی نینگ تمل تاشینی.
قۉیگن بیرینچی ییریک روماندیر. عبدالله قادري بو اثرده XIXعصرده گی قۉقان خانلیگی ، تاشکېنت و مرغیلان حیاتینی تصویرلر اېکن ، آته بېک و کوموش نینگ فاجعه لی محبتی آرقه لی بوتون بیر جمعیت نینگ اجتماعي ، سیاسي و معنوي دردلرینی آچیب بېره دی.
رومان فقط ایکّی یاش نینگ سېوگی قصه سی اېمس . او جهالت ، متعصبلیک ، کۉپخاتینلیلیک ، عایله وي زۉرآورلیک ، منصب پرستلیک ، ایچکی نزاعلر و سیاسي پراکنده لیک عاقبتلرینی کۉرسه تگن چوقور اجتماعي- تاریخي اثردیر.
اثر نینگ اساسي موضوعسی
رومان نینگ تشقی موضوعسی ، آته بېک و کوموش اۉرته سیده گی پاک ، صمیمي و فاجعه لی محبتدیر. اما اونینگ توب ماهیتیده ینگیلیک طرفداری بۉلگن انسان بیلن اېسکی و چیریگن اجتماعي ترتیبلر اۉرته سیده گی کوره ش یاته دی .
آته بېک عادي عاشق اېمس . او زمانه سیدن ایلگریلب کېتگن ، سودا-ساتیقنی ینگیلشنی ، خلق تورموشینی یخشیلشنی و عایله قوریشده انسان نینگ اېرکین تنلاوینی حرمت قیلیشنی ایسته گن ترقيپرور ییگیتدیر. او یورت نینگ سیاسي بیرلیگی ، تینچلیگی و رواجلنیشینی آرزو قیله دی .
بیراق آته بېک نینگ قرشیسیده اېسکیلیککه یاپیشیب آلگن کوچلر توره دی . بو کوچلر شخصي منفعتنی خلق تقدیریدن ، عرف-عادتنی انسان بختیدن ، منصب و بایلیکنی اېسه عدالتدن اوستون قۉیه دی .
کوموش و زینب نینگ فاجعه سی هم عادي ایکّی عیال اۉرته سیده گی رشک ماجراسی اېمس . کۉپخاتینلیلیک ، مجبوري نکاح و عیال نینگ اراده سینی مېنسیمسلیک اولرنی بیر-بیریگه رقیب و دشمن قیلیب قۉیه دی . اصلیده ، کوموش هم ، زینب هم عدالتسیز اجتماعي توزوم نینگ قربانلریدیر.
اثر نینگ اېنگ مهم غایه سی
رومان نینگ اېنگ مهم غایه سی قوییده گیچه:
اۉز تاریخیدن سبق آلمه گن جمعیت جهالت ، پراکنده لیک و فاجعه لرنی قَیته باشدن کېچیریشگه محکومدیر.
عبدالله قادري اۉتمیشگه اونی کۉر- کۉرانه اولوغلش اوچون مراجعت قیلمه یدی . ادیب اۉتمیشده گی خطالرنی آچیب ، زمانداشلرینی و کېلهجک اولادلرنی آگاهلنتیریشنی مقصد قیله دی .
قۉقان و تاشکېنت بېکلری اۉرته سیده گی نزاعلر، حاکملر نینگ منصب و بایلیک اوچون کوره شی ، خلق احوالیگه بېفرقلیگی مملکتنی ضعیفلشتیره دی . ایچکی پراکنده لیک ، خیانت و سیاسي کۉرلیک تشقی کوچلر نینگ یورتگه اره لشیشیگه یۉل آچه دی .
یازووچی شونی انگله ته دیکی ، تشقی دشمن کۉپینچه ایچکی بیرلیک یۉقالگن ، عدالت یېمیریلگن و حاکملر خلق منفعتیدن یوز اۉگیرگن پیتده کوچه یه دی .
آته بېک بیلن کوموش نینگ فاجعه سی هم بوتون بیر خلق تقدیری نینگ کیچیک کۉرینیشیدیر. پاک محبت ، گۉزل آرزولر و یاروغ کېلهجک جهالت ، فتنه و متعصبلیک آره سیده هلاک بۉله دی.
اثر نینگ اونوتیلمس جمله سی
رومان نینگ مقّدمه سیده عبدالله قادري شوندهی یازه دی:
“ماضيگه قَیتیب ایش کۉریش خیرلیک ، دېیدیلر.”
بو جمله رومان نینگ معنوي و فلسفي اېشیگیدیر. یازووچی اۉتمیشگه قَیتیشنی تاریخ بیلن فخرلنیش اوچون گینه اېمس ، بلکه اوندن سبق چیقریش اوچون ضرور دېب بیله دی .
قادري اثر موضوعسینی تاریخیمیز نینگ اېنگ کیرلیک و قاره کونلری بۉلگن کېینگی “خان زمانلری” دن تنله گنینی ایته دی . دېمک ، یازووچی تاریخنی بېزه ب کۉرسه تمه یدی ، اونینگ یره لرینی آچیب ، جمعیتنی هوشیارلیککه چقیره دی .
اثر نینگ عمومي مضمونیدن کېلیب چیقه دیگن ینه بیر اونوتیلمس خلاصه شونده یدیر:
عدالت بۉلمه گن جمعیتده یالغیز محبت نینگ اۉزی انساننی قوتقریب قالالمه یدی .
شخصي تنقیدي فکر
مېنینگ نظریمده ، “اۉتکن کونلر” رومانی نینگ اېنگ کتّه کوچی ، شخصي تقدیر بیلن ملت تقدیری نینگ بیر-بیریگه جوده طبيعي باغلنگنیده دیر.
اۉقووچی دستلب آته بېک و کوموش نینگ محبتیگه آشنا بۉله دی . اما واقعه لر رواجلنگن سری اولر نینگ عایله وي فاجعه سی جمعیتده گی سیاسي ، اخلاقي و اجتماعي کسللیکلردن اجره لمه گنینی انگله یدی . آته بېک نینگ عایله سینی ویران قیلگن متعصبلیک ، یالغان و منفعتپره ستلیک بوتون مملکتنی هم تنزلگه آلیب باره دی .
کوموش رومان نینگ اېنگ یارقین و اونوتیلمس قهرمانلریدن بیریدیر. او گۉزل ، مهربان ، عقللی ، وفادار و عار-ناموسلی عیال صفتیده تصویرلنگن . اونینگ اۉلیمی اۉقووچینی فقط قیغوگه سالمه یدی ، بلکه عیاللرگه نسبتاً عملگه آشیریلگن تاریخي عدالتسیزلیک حقیده چوقور اۉیلشگه مجبور اېته دی .
زینب کۉپینچه کوموش نینگ فاجعه وي اۉلیمیگه سببچی بۉلگن سلبي قهرمان صفتیده کۉریله دی . بیراق اونگه فقط جنایتچی صفتیده قره ش تۉلیق عدالتلی اېمس . زینب سېویلمه گن ، قلبن یالغیز قالگن و مجبوري نکاح نینگ ایچکی عذابلرینی باشدن کېچیرگن عیالدیر.
اگر یازووچی زینب نینگ روحي اضطرابلری و ایچکی کوره شینی ینه ده کېنگراق یاریتگنیده ، اونینگ فاجعه سی هم کوموش نینگ فاجعه سی سینگری چوقورراق نمایان بۉلر اېدی . چونکه زینب عیبدار بۉلیشیدن آلدین ، کۉپخاتینلیلیک و عیال نینگ اراده سینی مېنسیمه یدیگن محیط نینگ قربانیدیر.
آته بېک ینگیچه فکرله یدیگن ، ترقيپرور قهرمان بۉلسه-ده ، عایله وي مسأله لرده یېترلیچه قطعیت کۉرسه تمه یدی. او آنه سی نینگ باسیمیگه و ایکّینچی نکاحگه قرشی آخریگچه کوره شه آلمه یدی. نتیجه ده اۉزی قرشی بۉلگن اېسکی عرف-عادت نینگ دوام اېتیشیگه بی اختيار یاردم بېره دی.
بو حالتدن جوده مهم خلاصه چیقریش ممکن: انسان فقط تۉغری فکرلشی بیلن اصلاحاتچی بۉلیب قالمه یدی. او اۉز قره شلرینی حمایه قیلیش اوچون جسارت ، قطعیت و مسوولیت هم کۉرسه تیشی کېره ک.
رومانده گی اَیریم تاریخي تصویرلر، اوزون صحبتلر و تفصیلاتلر بوگونگی اۉقووچیگه بیرآز سېکین تویولیشی ممکن. بیراق عیناً شو تفصیلاتلر آرقه لی قۉقان خانلیگی دوریده گی سیاسي محیط ، خلق نینگ تورموش طرزی ، بازارلر، عایله وي مناسبتلر و ملي عرف-عادتلر جانلی عکس اېتتیریلگن.
اثر نینگ عملي اهمیتی
“اۉتکن کونلر” رومانیده گی سبقلردن بوگونگی حیاتده هم فایده لنیش ممکن.
– تاریخدن سبق آلیش
تاریخ فقط حکمدارلر، اوروشلر و سنه لر رۉیخطی اېمس . هر بیر خلق اۉز تاریخیده گی خطالرنی تن آلیشی ، اولر نینگ سببلرینی اۉرگنیشی و اۉشه فاجعه لر نینگ قَیته تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیگی کېره ک.
– پراکنده لیککه قرشی کوره شیش
قۉقان و تاشکېنت حاکملری اۉرته سیده گی نزاعلر یورتنی ضعیفلشتیره دی. بوگونگی کونده هم ملي ، اېتنیک ، محلي ، سیاسي و گروهي عداوت جمعیت کوچینی ایچیدن یېمیره دی.
بیرلیک یۉقالگن جایده بېگانه لر اره لشه دی ، منفعتپره ستلر کوچه یه دی و عادي خلق ضرر کۉره دی.
– نکاحده اېرکین تنلاونی حرمت قیلیش
مجبوري نکاح ، سېوگیسیز عایله قوریش و انسان نینگ راضیلیگینی مېنسیمسلیک بیرگینه اېر-خاتین نینگ اېمس ، بلکه بیر نېچه عایله نینگ حیاتینی ایزدن چیقریشی ممکن.
نکاح محبت ، اۉزارا حرمت ، ایشانچ ، مسوولیت و اېرکین راضیلیک اساسیده قوریلیشی لازم.
-فکرنی عملي حرکت بیلن حمایه قیلیش
آته بېک نینگ فکرلری تۉغری ، اما او اَیریم حل قیلووچی وضعیتلرده یېترلیچه قطعي بۉلالمه یدی . بو بیزگه یخشی نیت و ایلغار فکر نینگ اۉزی کفایه قیلمسلیگینی کۉرسه ته دی.
حقیقتنی انگله گن انسان اونی حمایه قیلیشگه هم تیار بۉلیشی کېره ک.
– زۉرآورلیک نینگ ایلدیزلرینی انیقلش
زینب نینگ رشکی و جنایتینی فقط اونینگ یامان فعل-اطواری بیلن ایضاحلش یېترلی اېمس. کمسیتیلیش ، یالغیزلیک ، مجبوري نکاح و مِهرسیزلیک انسان قلبیده نفرت و ویرانکار تویغولرنی پیدا قیلیشی ممکن.
زۉرآورلیک نینگ آلدینی آلیش اوچون نه فقط خطا قیلگن شخصنی ، بلکه اونی شو حالتگه آلیب کېلگن محیطنی هم اۉرگنیش لازم.
-خلق منفعتینی شخصي منفعتدن اوستون قۉییش
رومانده گی اَیریم بېکلر و عملدارلر اۉز منصبی و بایلیگی اوچون خلق تینچلیگینی قربان قیله دیلر. بوندهی رهبرلر آخر-عاقبت نه فقط خلقنی ، بلکه دولت نینگ مستقللیگی و کېلهجگینی هم خوف آستیده قالدیره دی.
سونگی سؤز
“اۉتکن کونلر” فقط آته بېک و کوموش نینگ موفقیتسیز محبتی حقیده یازیلگن رومان اېمس. او بیر محبت ، بیر عایله و ایچکی نزاعلرگه باتگن بوتون بیر جمعیت نینگ فاجعه وي قصه سیدیر.
آته بېک ، عقل ، ترقیات و اصلاحات آرزوسی نینگ تمثالی .
کوموش ، پاک محبت ، وفا ، صبر و عیاللیک غروری نینگ تمثالی .
زینب ، عدالتسیز محیطده روحي جراحت آلگن و فاجعه گه یوز توتگن عیال تمثالی .
خانلر و بېکلر اۉرتهسیده گی کوره شلر اېسه بیرلیک اۉرنیگه عداوتنی تنله گن جمعیت نینگ اچّیق قسمتینی افاده له یدی.
عبدالله قادري اۉتمیش آینه سی آرقه لی بیزگه شونی کۉرسه ته دی: سیاسي ظلم ، جهالت ، کۉپخاتینلیلیک ، عایله وي زۉرآورلیک ، منصبپرستلیک و پراکنده لیک اېنگ گۉزل انساني آرزولرنی هم ویران قیلیشی ممکن.
اثر نینگ اېنگ کتّه و منگو خلاصه سی قوییده گیچه افاده لنیشی ممکن:
اۉتمیش کېلهجک یۉلینی یاریته دیگن چیراققه ایلنگنده گینه قدرلی بۉله دی. کېچه گی فاجعه لردن سبق آلمه گن خلق اېسه اۉشه فاجعه لرنی ینگی ناملر آستیده ینه تکرارله یدی.
شو سببلی “اۉتکن کونلر” آره دن قریب بیر عصر اۉتگن بۉلسه هم ، اۉز اهمیتینی یۉقاتگنی یۉق. او اۉزبېک خلقی نینگ تاریخی و ملي اۉزلیگینی عکس اېتتیرووچی بدیعي کۉزگو، محبت و عدالت حقیده یازیلگن بویوک اثر همده کېلهجک اولادلرگه قالدیریلگن جدّي آگاهلنتیریشدیر.
