اگر بیر افغانستان وطنداشی، رحمانالله لکنوال اسملی ترورچی، ایکّی نفر امریکا ملي گارد اعضالریگه هجوم قیلسه و اولرنی یرهلنتیرسه (اولردن بیری کېینچهلیک وفات اېتگن)، امریکا قۉشمه ایالتلری جمهور رییسی درحال افغانستان قاچقینلرینینگ عریضهلرینی کۉریب چیقیشنی تۉختهتیشینی و افغانستان وطنداشلرینینگ امریکاگه مهاجرتینی منبع قیلیشنی اعلان قیلدی. دونالد ترامپ اصلیده بیرته افغانستان فقراسینینگ زۉروانلیگی طفیلی بوتون افغانستان وطنداشلرینی جزالشگه قرار قیلگن. بو اېسه افغانستان وطنداشلری (قاچقینلر و قاچقین بۉلمهگنلر) آرهسیده شوندهی سوالنی توغدیردی: «بیز نینگ گناهیمیز نیمه؟
بو سوال منطقن تۉغری. نېگه لکنوالنینگ وحشیانه حرکتی اوچون بوتون افغانستان وطنداشی جزالنیشی کېرهک؟ کۉپگینه مملکتلر، جملهدن امریکا قانونلریده هم شوندهی دېییلگن اېمسمی. جنایت شخصي عمل بۉلیب، اگر باشقه شخصلر جنایتچی بیلن عایله یاکه ملي علاقهگه اېگه بۉلسهلر و جنایتده اشتراک اېتمهگن بۉلسهلر، اولر شو شخصنینگ شخصي حرکتی اوچون جزالنیشمهیدی؟
اما بو «منطقن سوال»، یعنی «بیز نینگ گناهیمیز نیمه؟» دېگن سوال، فقط قانوني محکمهلرده حقیقي اعتبار تاپیشی و حکم آلدیده محاکمه قیلینیشی ممکن. عامهوي فکر محکمهسیده، گروه نینگ غضبلنگن حکمیده و جمعیت اعضالری نینگ تصوریده، بو منطقن سوالگه یېترلیچه وقت اجرهتیلمهیدی. جمعیت تصورلری تېز شکللنهدی و بو تېز شکللنیش جریانیده مسألهنینگ کۉپلب تفصیلاتلری اعتباردن چېتده قالهدی. مثال اوچون، رحمانالله لکنوالنینگ ملي گارد اعضالریگه هجوم قیلگنی حقیده خبر ترقهلگنیده و «او افغانستان وطنداشی» دېییلگنده، هېچ کیم افغانستانده قیرق میلیون آدم یششینی، بو قیرق میلیون آدم نینگ هر خیل فکر و اعتقادگه اېگه اېکنلیگینی، و لکنوال فقط شو قیرق میلیون کیشیدن بیر نفری اېکنلیگینی اۉیلهمهیدی. شوندهی قیلیب، صادر بۉلهدیگن نرسه قوییدهگیچه:
افغانستان آرقهده قالگن، میلیونلب رادیکال مسلمانلر یشهیدیگن، فقط اوروش، زۉروانلیک، ترور، قۉرقینچ، نفرت، جهالت و ویرانهلیک حکمران بۉلگن مملکت. اوشبو تصویر دایما ینگیلنیب، مستحکملنهدی و هر دایم اونی تصدیقلاوچی مثاللر تاپیلهدی.
باشقهلر افغانستان حقیده تصور قیلگنده، کۉپلب تفصیلاتلر اعتباردن چېتده قالهدی یاکه عموماً انابتگه آلینمهیدی. نېگه؟ چونکه هېچ کیم اۉزینی بغیشلب، چوقور تدقیقات قیلمهیدی، مملکتگه باریب، واقعلیکنی اۉرگنمهیدی. شو باعث، بو تصویرنی اۉزگرتیریش نینگ اساسي وظیفهسی افغانستان خلقیگه اۉزی توشهدی: اۉز حقیقي تورموشی، مدنیتی، خیلمه-خیللیگی و ایجابي طرفلرینی دنیاگه یېتکزیش. دنیا خلقلریدن کوتیش عدالتسیز. اولر بیزنی و ایچکی تورلی قرهشلریمیز، عرف-عادت و مدنیتیمیزنی یخشیراق توشونیش اوچون اۉرگنیش مجبوريتینی سېزمهیدی. اولر اۉز حیاتلری بیلن بند، و اولر اوچون افغانستان حقیده کېنگ قمراولی تدقیقات قیلیشگه احتیاج یۉق. شونچهکه اېشیتیشهدی. اوروش بار، قیرغین بار، عیاللر باسیم آستیده، دیني انتقاد کوچلی، اقتصادي آرقهده قالگن. شو معلومات اساسیده اولر افغانستاننی «یامان مملکت» دېب قبول قیلیشهدی. و هر قندهی یامان یاکه جنایتچیلیک حرکتی قیلگن افغانستان، شو یوسینده ینهده مستحکملهیدی.
حقیقتاً هم، بو منطقن قیین سوال. دنیا خلقلری اۉز حیاتلری بیلن بند، کوندهلیک معمالر، ایش، عایله و باشقه تشویشلر بیلن تۉلیب-تاشگن. شو سببدن، اولر افغانستان یاکه باشقه مملکتلر حقیده چوقور اۉرگنیش و عدالتلی بها بېریش اوچون وقت اجرهتمهیدی.
هه، بو فکرنی ایتیشدن آدملر هېچ قچان چرچهمهیدی: خلقارا مناسبتلر عدالتسیز، ایکّیتهلیک ستندردلرگه تۉله و قدرتلی دولتلر کوچسیزلرگه حکمرانلیک قیلهدی، دېب تأکیدلهیدیلر. شو نقطهی نظردن، دایمي روشده افغانستان هم شو عدالتسیز خلقارا ترتیب نینگ قربانیدیر، دېییشهدی. لېکن شو فکرلر و بحثلر بیزنینگ کوندهلیک معمالریمیزنی حل قیلمهیدی. اولر نه اوروشنی تۉختهتهدی، نه اقتصادي معمالرنی حل قیلهدی، نه عیاللر نینگ تعقیبیگه چېک قۉیهدی، نه جمعیتدهگی ستېرېاتیپلرنی اۉزگرتیرهدی. باشقهچه ایتگنده، دایمي تنقید و شکایت – عدالتیز خلقارا تیزیم حقیده گپیریش، حقیقتنی کۉرسهتیش بیلن بیرگه، حقیقي عملي یېچیملر یرهتمهیدی. شو سببلی، فقط تنقید قیلیش و «بیز قربانمیز» دېب ایتیش بیلن، افغانستان خلقی اۉز ایچکی معمالرینی حل قیله آلمهیدی؛ بو ایشلر اوچون عملگه آشیریلهدیگن کانکرېت حرکتلر و ایچکی تشبثلر ضرور.
حقیقت شوکی، موجود خلق ارا ترتیبده «یوتقزووچیلر» قطاریده جایلشگن بیر مملکت اوچون بو یوتقزووچی حالت هېچ قندهی امتیاز بېرمهیدی. ترتیب عدالتلی بۉلسین یاکه نا عدالتلی، انیق نرسه شوکی: اگر بیر مملکت نینگ اساسي صادراتی تروریزم و مخدر ماده بۉلسه، اساسي وارداتی اېسه منطقوي رادیکال اسلامي گروهلر بۉلسه، او «یوتقزووچیلر» و آبروسی پست مملکتلر قطاریدن چیقیش اوچون دېیرلی امکانیتگه اېگه اېمس. نتیجهلرینی هم کۉرماقده و کۉرهدی. افغانستاندهگی قبیلهويچیلیک، کېسکین دیني انتقاد، خارجگه قرشی کیفیت و سوادسیزلیک هم بو سلبي تصویرنی یخشیلهمهیدی. شو بیلن بیرگه، افغانستان دایمي روشده شوندهی قالیشی شرط اېمس. او اۉز تصویرینی دنیاده اۉزگرتیریشی، وقتی-وقتی بیلن باشقهلر آنگیده شکللنگن ستېرېاتیپلر اوستیدن نظارتنی قَیته تیکلشی ممکن. لېکن بو ایش مشقتلی و دواملی محنت طلب قیلهدی. خلاصه قیلیب ایتگنده: معمالر موجود و مرکّب، لېکن افغانستان اۉز ایچکی حرکتلری و تشبثلری آرقهلی سلبي تصویرنی استه-سېکین اۉزگرتیره آلهدی.
