گزارگشر: مهدی فروتن
رنجرلر، هاموې تانکلری، موترسیکللر و یوزلب طالبان حربي کوچلری هرات شهری نینگ تورلی حدودلریده، جملهدن جبریل شهرچهسیده جایلشتیریلگن بۉلیب، اولر عیاللر و قیزلر نینگ طالبانگه قرشی ناراضیلیک نمایشلریگه تۉسقینلیک قیلیشگه اورینماقده. بوندن تشقری، سۉنگگی کونلرده هرات شهری نینگ تورلی قِسملریده طالبان کوچلری نینگ نظارت-اۉتکزیش پونکتلری هم کوچهیتیریلگن. اوشبو کوچلر نینگ اَیریملری حربي فورم هم کيمهگن. بیراق، شونگه قرهمهی، آغیر خوفسیزلیک محیطی و باسیملرگه قرهمهسدن، بیر گروه هرات اهالیسی «دیکتاتورگه اۉلیم!» و «عیال، حیات، آزادلیک!» شعارلرینی ینگرهتیب، طالبان نینگ هراتدهگی ولایت حاکمی ادارهسی جایلشگن ولایت حاکملیگی بناسی دروازهسیگچه باردیلر. طالبلرنینگ هراتدهگی حاکمی نور احمد اسلامجار طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده بیلن یقین علاقهلرگه اېگه. شو سببلی او طالبان نینگ قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن بویان هم هرات ولایتی حاکمی لوازمیده فعالیت یوریتیب کېلماقده.
طالبان جبریل شهرچهسیده عیاللر و قیزلر نینگ کيینیش اسلوبی بهانهسیده حبسگه آلینیشی آرتیدن یوزهگه کېلگن ناراضیلیک نمایشلری نینگ آلدینی آلیشگه اورینگچ و بو حالت طالبانگه قرشی اعتراضلر نینگ کوچهییشیگه سبب بۉلگچ، نور احمد اسلامجار بیر تاماندن جبریل شهرچهسیدهگی طالبان حربي کوچلری سانینی آشیردی، ایکّینچی تاماندن اېسه محلي نفوذلی شخصلر، آقسقاللر، دیني علمالر و محله وکیللری بیلن اوچرهشیب، اولرنی طالبانگه قرشی ناراضیلیکلر نینگ آلدینی آلیشگه چقیردی همده بو بارهده آگاهلنتیردی. اسلامجار هراتده طالبان حاکمی صفتیده فعالیت یوریتهیاتگن دورده «امر به معروف و نهي از منکر» ادارهسی محتسبلری نینگ وکالتلری ینهده کېنگهیگن. هرات اهالیسی فکریچه، اوشبو اداره محتسبلری تامانیدن عملگه آشیریلهیاتگن تېکشیروولر، شونینگدېک، عیاللر نینگ کییمی و حجابی مسألهسیدهگی قطعي نظارت همده تعقیبلر افغانستان نینگ باشقه ولایتلریگه نسبتاً انچه کوچلی. محلي اهالی بو حرکتلر نینگ برچهسی نور احمد اسلامجار نینگ راضیلیگی و قۉللب-قوّتلشی بیلن عملگه آشیریلهیاتگنینی تأکیدلهماقده.
عیاللر و قیزلرنینگ حبسگه آلینگنی تصدیقلندی
طالبلرنینگ هراتدهگی حاکمی نور احمد اسلامجار طلوع نیوزگه بېرگن صحبتیدده طالبان کوچلری اَیریم قیزلرنی حجاب قاعدهلریگه رعایه قیلمهگنی، یعنی بورقه و نقاب بیلن بیرگه چادر نماز کيمهگنی اوچون حبسگه آلگنینی تصدیقلهدی. او شوندهی دېدی: «حجاب حقیدهگی فرمان بیر نېچه آیلیک محاکمهلر و ییللر دوام اېتگن کوتیشلردن سۉنگ، ضرورت طفیلی عملگه آشیریلدی. بیز قیزلر نینگ حجابی اَیریم عامللر تأثیریده، خواه بیلیب، خواه بیلمهی، کوندن-کونگه ضعیفلشیب بارهیاتگنینی کۉریب تورردیک. شو نینگ اوچون شریعت نقطهی نظریدن معماسی بار دېب حسابلنگن اَیریم کیشیلرنی آگاهلنتیریش و اولرگه یۉل-یۉریق کۉرسهتیش مقصدیده شهر کۉچهلریدن آلیب کېتیشگه مجبور بۉلدیک. باشقه قیزلریمیز اېسه کسللیکلرینی دوالهتیش یاکه باشقه ضرورتلر اوچون تشقریگه چیققنلریده چهدار نماز و تۉلیق اسلامي حجاب بیلن، عزت و حرمت سهقلنگن حالده یوریشلری کېرهک.»
او ایلک بار حربي فعالیت و حبسگه آلیش تجربهسیگه اېگه بۉلگن اَیریم عیال خادملر هرات شهریده بورقه یاکه نقابلی چادر نماز کيمهگن عیاللر و قیزلرنی اوشلش اوچون جلب قیلینگنینی هم تن آلدی.
اسلامجار بو بارهده شوندهی دېدی: «بو گروه (طالبان نینگ عیال محتسبلری) اېرکک محتسبلر بیلن بیرگه یورهدی. اگر شریعت معیارلریگه ضد حرکت قیلهیاتگن عیالنی کۉرسه، اونی عیال خادملر خوفسیز جایگه آلیب بارهدی و اونگه جزا چارهلری قۉللنهدی. قیزلر نینگ آز قِسمیگینه جزالندی. اولر عیاللر تامانیدن جزالندی، شونینگدېک، اولر نینگ آتهلری هم جزالندی.» طالبان حاکمی نینگ اوشبو مصاحبهسی اودیو یازووی اجتماعي ترماقلرده ترقهلگنیدن سۉنگ، فقرالر، جملهدن عیاللر و قیزلر تامانیدن کېسکین ناراضیلیک بیلن کوتیب آلیندی. کۉپلب فایدهلنووچیلر هراتدهگی طالبان حاکمیگه قرشی کېسکین تنقیدي ایضاحلر قالدیردیلر.
عیاللر نینگ قۉرقوو و واهمه محیطی حقیدهگی حکایهلری
هراتده حجاب مسألهسی و عیاللر همده قیزلرنینگ حبسگه آلینیشی بیلن باغلیق سۉنگگی واقعهلرگه مناسبت صفتیده «دیفا» ناملی تشکیلات افغانستانلیک مشهور پاپ قۉشیقچیسی آریانا سعید اشتراکیده بیر نېچه هراتلیک عیاللر بیلن آنلاین ملاقات تشکیل قیلدی. اوشبو آنلاین ییغیلیشده قتنهشگن قیزلر طالبان محتسبلری سانی نینگ کۉپهییشی عیاللر و قیزلر آرهسیده کوچلی قۉرقوو و واهمه محیطینی یوزهگه کېلتیرگنینی، حتا کۉپچیلیک نینگ اوییدن چیقیشگه جرعت اېته آلمهیاتگنینی تأکیدلهدیلر. قتنشچیلردن بیری شوندهی دېدی: «نېگه مېن اۉزی نینگ اېنگ عادي حقوقلریدن محروم قیلینگن قیز بۉلیشیم کېرهک؟ اوییم اېشیگیدن تشقریگه چیققنیمده، هر تامانگه قرهب یوریشگه مجبورمن، چونکه ایستهلگن پیت مېنی حبسگه آلیشلری ممکن. چادرینگ بۉلسین، نقابینگ بۉلسین یاکه باشقه نرسهنگ بۉلسین، اولر (طالبان) اوچون بو نینگ اهمیتی یۉق.» ینه بیر قیز طالبانگه قرشی ناراضیلیکلرینی دوام اېتتیریش نیتیده اېکنینی و بوگون اولر باشدن کېچیرهیاتگن چېکلاولر کېینگی اولاد قیزلریگه هم یوک بۉلیب قالیشینی ایستهمسلیگینی ایتدی. او شوندهی دېدی: «کۉپچیلیک بیز کېینگی بۉلیب حبسگه آلینهدیگنلر بۉلیشیمیز ممکنلیگینی ایتدی. اما بو نینگ هېچ قندهی معماسی یۉق. اگر مېنینگ قربان بۉلیشیم کېلهجک اولاد نینگ اېرکین یششیگه خدمت قیلسه، مېن بوندهی قربانلیککه تیارمن.» ییغیلیشده قتنهشگن ینه بیر قیز نینگ ایتیشیچه، طالبان نینگ امر به معروف محتسبلری بیر قیزنی پیپاق کيمهگنی اوچون حبسگه آلماقچی بۉلگن، بیراق باشقه قیزلر نینگ قطعي التماسلریدن سۉنگ بوندن واز کېچگن. اونینگ سۉزلریگه کۉره: «اۉشه قیز طالبان اعضاسی نینگ آیاقلری آلدیده اېگیلیب، التجا قیلگن و اوندن قیزنی آلیب کېتمسلیکنی سۉرهگن اېدی.» 46یاشلی ناهید رسولي جمعه کونی توشلیک اوچون نان ساتیب آلیش مقصدیده نانوایخانهگه بارگنیده قۉشنیلری اونی زودلیک بیلن اوییگه قَیتیشگه چقیرگنینی ایتدی. اولر نینگ تأکیدلشیچه، اگر طالبان اونی اۉشه کونی کۉچهده کۉرسه، حبسگه آلیشی ممکن اېدی. ناهید رسولي شوندهی دېدی: «قۉشنیلریم مېنگه طالبان نینگ اۉق اوزیش حقوقی بارلیگینی و اوییدن تشقریگه چیققن هر قندهی عیال یاکه قیزگه قرهته اۉق اوزیشلری ممکنلیگینی ایتیشدی. مېن جوده قۉرقیب کېتدیم. اوییمیزدهگی اېرککلر اېرتهلب ایشگه چیقیب کېتهدی و کېچقورون کېچ قَیتهدی. شو سببلی دوکان و نانوایخانهدن عادي خریدلرنی مېن قیلهمن. جوده قۉرقیب کېتگنیم اوچون تېزده اویگه قَیتدیم.» 19جوزادن (سهشنبه کونیدن) بویان، خصوصاً جبریل شهرچهسیدهگی ناراضیلیک نمایشلری باستیریلگنیدن کېین، هرات شهریده عیاللر و قیزلرنینگ جماعت جایلریدهگی اشتراکی سېزیلرلی درجهده کمهیگن. کۉپلب عیاللر و قیزلر طالباندن قۉرقیب اویلریدن چیقمهیپتی و دایمي خواطر همده واهمه آستیده یشهماقده.
مجبوري حجابنی قۉللب-قوّتلش ییغیلیشی
طالبان کۉپلب عیاللر و قیزلرنینگ اوییدن چیقیشیگه رخصت بېرمهیاتگن بیر پیتده، اۉنلب قیزلرنی تۉپلب، اوشبو گروه نینگ حجاب بارهسیدهگی قطعي سیاستینی قۉللب-قوّتلش مقصدیده ییغیلیش اۉتکزدی. ییغیلیش اشتراکچیلری «حجاب عیال نینگ وقاری و افتخارینی افادهلهیدی»، «عیال حجابده خودّی صدف ایچیدهگی گوهردېک دیر» کبی شعارلر یازیلگن پلاکاتلرنی کۉتریب توردیلر.
قیزلردن بیری شوندهی دېدی: «حجابگه رعایه قیلگن انسان هر خیل بلالردن اوزاق بۉلهدی. مثلاً، گناهدن ییراق یورهدی و گناهگه سبب بۉلمهیدی. حجاب قیلمهگن کیشی اېسه هم اۉزینی گناهکار قیلهدی، هم اونگه قرهگن انسان نینگ گناه قیلیشیگه سبب بۉلهدی.»
ینه بیر قیز اېسه شوندهی دېدی: «بو پاک چادر بیزگه حضرتی فاطمهدن میراث بۉلیب قالگن. او حضرت فاطمهدن قالگن یادگارلیکدیر. تیریک اېکنمیز، بو چادر باشیمیزده بۉلهدی و اونی هېچ قچان یېچمهیمیز.» طالبان اوشبو قیزلرنی مجبوري حجاب سیاستینی، یعنی برقع یاکه نقاب بیلن بیرگه چادر نماز کيیشنی قۉللب-قوّتلش مقصدیده، اۉزلریگه یقین عامهوي اخبارات واسطهلریگه اینتېرویو بېریشگه اوندهدی. بو حالت طالبان عدلیه وزیرلیگی هر قندهی ییغیلیش، نمایش و یوریشلرنی تعقیقلهگن بیر وقتده یوز بېرماقده. شونگه قرهمهی، سۉنگگی بېش ییل دوامیده طالبان و اونینگ سیاستینی قۉللب-قوّتلاوچی کۉپلب ییغیلیش و یوریشلر بیر نېچه بار تشکیل اېتیلگن.
هراتدهگی ناراضیلیکلر تاریخی
جمهوریت توزومی قولهگنیدن کېین، هرات عیاللری و قیزلری «ایشلش حقوقی» و «آزادلیک» شعارلرینی کۉترگن ایلک گروهلردن بیری بۉلدی. یوزلب عیاللر هرات ولایتی حاکملیگی بناسی آلدیده تۉپلنیب، طالبانگه قرشی شعارلر ایتدیلر. گرچه طالبان قریب بېش ییل اوّل اوشبو نمایشنی قورال ایشلهتیش آرقهلی باستیرگن بۉلسه-ده، کېینگی ییللرده هم عیاللر و قیزلر محنت قیلیش، تعلیم آلیش و اېرکینلیکلری نینگ چېکلنیشیگه قرشی بیر نېچه مراتهبه ناراضیلیک اکسیهلرینی اویوشتیریب، ولایت حاکملیگی بناسیگچه یېتیب بارگنلر. اوچ میلیوندن آرتیق اهالیگه اېگه بۉلگن هرات ولایتی، شونینگدېک، و صناعتچیلر نینگ کېنگ اشتراکی سببلی افغانستان نینگ اېنگ مهم ولایتلریدن بیری حسابلنهدی. شو باعث طالبان هراتده اۉزلریگه قرشی ناراضیلیکلر نینگ کېنگهییشینی ایستهمهیدی.
جمهوریت توزومی نینگ سۉنگگی کونلریده هراتده طالبانگه قرشی قوراللی قرشیلیک شکللنگن اېدی. هرات اهالیسی طالبان نینگ شهرگه کیریب کېلیشیگه قرشی توریب، اوشبو گروه نینگ هراتنی اېگهللش جریانینی معلوم مدتگه کېچیکتیریشگه موفق بۉلگن. حاضرده طالبان حکومتی هرات شهریده حربي کوچلر و «امر به معروف و نهي از منکر» محتسبلری سانینی کۉپهیتیریش آرقهلی هر قندهی ناراضیلیکلر نینگ کوچهییشیگه یۉل قۉیمسلیککه اورینماقده. موجود وضعیتگه قرهگنده، هراتده عیاللر و قیزلرگه نسبتاً قۉللنهیاتگن چېکلاولر همده باسیملرنینگ یقین کېلهجکده کمهییشی احتمالی پست کۉرینماقده.
