یازووچی: تۉلقین
۲۹میزان، اۉزبېک تیلی ملي کونی بو ییل افغانستان و قطار باشقه مملکتلرده تورلی مدني و ادبي دستورلر بیلن کېنگ نشانلندی. اوشبو تدبیرلر نینگ کۉلمی اۉتگن ییللرگه قره‌گنده انچه کېنگه‌یگنی کوزه‌تیلدی. کابل، فاریاب، درزاب، خواجه سبزپوش، جوزجان ولایتی نینگ آقچه اولسواللیگی همده سرپل‌نینگ تومنلریدن بیریده اۉتکزیلگن تدبیرلر، شونینگدېک، ایران، لندن، منچستر، هالند و امریکانینگ پنسیلوانیا ایالتیده‌گی دستورلر اۉزبېک تیلی اونینگ سۉزلشووچیلری اوچون شونچه‌که علاقه واسطه‌سی اېمس، بلکه اولرنینگ اۉزلیگی، تاریخي خاطره‌سی و مدني بایلیگی‌نینگ مهم قِسمی اېکنینی کۉرسه‌ته‌دی.
اما بو محفللرنینگ اهمیتی فقط اۉتکزیلگن مراسملر سانی بیلن چېکلنمه‌یدی. اېنگ مهم جهت مدنی فعاللر، یاشلر، یازووچیلر، بیلیم یورت اۉقیتووچیلری و اۉزبېک تیلی اخلاصمندلری‌نینگ اوشبو محفللرنی تشکیل اېتیشده‌گی فعال اشتراکیدیر. بو حالت افغانستان‌ده اۉزبېک تیلینی اسره‌ش و رواجلنتیریش کۉپراق رسمي تشکیلاتلرگه اېمس، بلکه خلق‌نینگ اۉز تشبثیگه ته‌یه‌نه‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. مدني جماعتچیلیک اۉز آنه تیلینی سقلش و رواجلنتیریش اوچون تشبث کۉرسه‌تماقده.
رمزي نشانلشدن تیل کېله‌جگی حقیده صحبتلرگچه
کۉپلب مدني تدبیرلرده تیل کونینی فقط صحبتلر، شعرخوانلیک و رمزي دستورلر بیلن چېکلب قۉییش خوفی موجود. بیراق بو ییلگی تدبیرلر عنعنوي یاندشوودن بیر قدم آلدینگه اۉتدی. اۉزبېک تیلی و ادبیاتینی نشانلش بیلن بیر قطارده، اونینگ افغانستانده‌گی موقعی، تیلنی ترغیب قیلیش، رواجلنتیریش و کېنگه‌یتیریش ضرورتی همده یاش اولادنینگ تیل کېله‌جگیده‌گی اۉرنی حقیده فکر المشیلدی.
بو یاندشوو مهم‌دیر. چونکه تیل‌نینگ یشاووچنلیگینی ییلیگه بیر کون نشانلش بیلن تأمینلب بۉلمه‌یدی. تیل اویده، مکتبده، بیلیم یورتده، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده، ادبیاتده، اجتماعي ترماقلرده و جماعت حیاتیده فعال قۉللنیلگنده‌‌گینه یشه‌یدی و رواجلنه‌دی. شو نقطهٔ نظردن، ۲۹-میزان، ییل یکونی اېمس، بلکه اۉزبېک تیلی‌نینگ بوگونگی حالتینی بهالش و اونینگ کېله‌جگی اوچون عملي رېجه‌لر ایشلب چیقیش امکانیتی بۉلیشی ممکن.
مدنیت ـ تیل نینگ، تیل اېسه مدنیت نینگ قۉریقچیسی
اَیریم محفللرده ملي کییملر، اۉزبېک طعاملری و قدیمي اوی-روزگار بویوملری‌نینگ نمایش اېتیلیشی هم علیحده اهمیتگه اېگه. بولر شونچه‌که اېسکی بویوملر یاکه اۉتمیشدن قالگن یادگارلیکلر اېمس، بلکه افغانستان اۉزبېکلری‌نینگ مدني خاطره‌سی‌نینگ بیر قِسمیدیر.
تیل و مدنیتنی بیر-بیریدن اجره‌تیب بۉلمه‌یدی. کۉپلب سۉزلر، عباره‌لر، طعاملر ناملری، کییم-کېچکلر، عنعنوي بویوملر و تورموش طرزی تیل آرقه‌لی اۉز عکسینی تاپه‌دی. عنعنوي بویوم یاکه ملي طعام نمایش اېتیلگنده، اصلیده تیل اۉزیده سقلب کېله‌یاتگن بوتون بیر مدني عالم هم نمایش اېتیله‌دی.
شو سببلی بونده‌ی مدني میراث نمونه‌لرینی نمایش اېتیش اولاددن اولادگه تاریخي و مدني خاطره‌نی یېتکزیش‌نینگ بیر شکلی صفتیده بهالنیشی ممکن. اینیقسه، اجتماعي اۉزگریشلر، مهاجرت و گلوبل مدنیتلرنینگ کېنگه‌ییشی کۉپلب محلي عنعنه‌لرنی اونوت بۉلیش خوفی آستیده قالدیره‌یاتگن بیر پیتده، بو ینه‌ده مهم‌دیر.
کتاب ـ تیل نینگ اوزاق یششی اوچون اېنگ مهم واسطه‌لردن بیری
کابلده‌گی محفلده ینگی نشر اېتیلگن بېش کتاب‌نینگ تقدیماتی بو ییلگی دستورلرنینگ ینه بیر مهم قِسمی بۉلدی. کتاب‌نینگ اهمیتی فقط مدني فعالیت بیلن چېکلنمه‌یدی. تیل علم-فن و مدنیت ساحه‌سیده برقرار موقعگه اېگه بۉلیشی اوچون اۉشه تیلده ادبي و علمي اثرلر یره‌تیش دوام اېتیشی کېره‌ک.
ادبیات، ترجمه، علمي تدقیقاتلر، باله‌لر کتابلری و تعلیمي اثرلر اۉزبېک تیلینی کونده‌لیک ملاقات دایره‌سیدن چیقریب، اونی فکر و بیلیم یره‌تیش تیلیگه ایلنتیریشی ممکن. شو سببلی اۉزبېک تیلیده ایجاد قیله‌یاتگن یازووچیلر، ترجمانلر و نشریاتلرنی قۉللب-قوّتلش مدني فعاللرنینگ اساسي اوستوار وظیفه‌لریدن بیری بۉلیشی کېره‌ک.
اینیقسه، باله‌لر و اۉسمیرلر اوچون اثرلر یره‌تیش نهایتده مهم‌دیر. اگر ینگی اولاد آنه تیلیده حکایه‌لر، شعرلر، تعلیمي کتابلر و مدني اثرلرنی اۉقیش امکانیتیگه اېگه بۉلسه، اونینگ تیل و مدنیت بیلن علاقه‌سی ینه‌ده مستحکملنه‌دی.
عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری ـ تیل کېله‌جگی بېلگیلنه‌دیگن میدان
عنعنوي تدبیرلر بیلن بیر قطارده، اجتماعي ترماقلر هم بو ییل ۲۹-میزاننی نشانلش‌نینگ مهم میدانلریدن بیریگه ایلندی. زوم و ایکس پلاتفورم‌لریده سیاستچیلر، مدنی شخصیتلر، یازووچیلر و بیلیم یورتی‌نینگ اۉقیتووچیلری اشتراکیده تورلی دستورلر تشکیل اېتیلدی. بو اېسه تیل بیلن باغلیق فعالیت اېندیلیکده فقط مدني سالون و عنعنوي ییغینلر بیلن چېکلنیب قالمه‌گنینی کۉرسه‌ته‌دی.
بوگونگی دنیاده عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری تیللر اۉرته‌سیده‌گی رقابت‌نینگ اېنگ مهم میدانلریدن بیریدیر. عامه‌وي اخبارات واسطه‌لریده یېترلی درجه‌ده قۉللنیلمه‌یدیگن تیل استه-سېکین جماعتچیلیک میدانیدن، اینیقسه، یاشلر حیاتیدن چېکینیشی ممکن. شو سببلی اۉزبېک تیلیده متن ایشلب چیقره‌یاتگن عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری‌نینگ فعالیتی استراتیژیک اهمیتگه اېگه.
افغانستان انترنشنل، آمو، بی‌بی‌سی اۉزبېک خدمتی، سلام‌وطندار، اۉزبېک تی‌وی، اۉزبېک پیدیا، طنین تی‌وی، اطلاعات روز و ۸ صبح کبی عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری ۲۹-میزان، مناسبتی بیلن موضوعنی یاریتیش و اونینگ اهمیتینی کېنگ جماعتچیلیککه یېتکزیشده مهم رۉل اۉینه‌دی. بو میدیا فعاللیگی اۉزبېک تیلی مسأله‌سینی مدني تدبیرلر دایره‌سیدن چیقریب، کېنگراق جماعتچیلیک و میدیا مکانیگه آلیب چیقدی.
افغانستان انترنشنل تلویزیونی‌نینگ اۉزبېک تیلیده هفته‌سیگه بیر مرته، یریم ساعتلیک دستورلرنی یۉلگه قۉییشی هم میدیا نقطهٔ نظریدن مهم قدم بۉلیشی ممکن. بونده‌ی دستورلرنینگ منتظم دوام اېتیشی اۉزبېک تیلیده‌گی متننی کۉپه‌یتیریش، اۉزبېک تیلیده سۉزلاوچی ژورنالیست و باشلاوچیلرنی تیارلش همده اۉزبېک تیلیده‌گی میدیا محصولاتلریگه بۉلگن احتیاجینی قاندیریشگه خدمت قیلیشی ممکن.
بیراق بو تشبث نینگ حقیقي اهمیتی انه شونده‌ی دستورلر منتظم دوام اېتتیریلیب، رمزي یاکه موسمي تشبثدن برقرار میدیا سیاستیگه ایلنگن تقدیرده‌‌گینه ینه‌ده یقّال نمایان بۉله‌دی.
دایسپورا و اۉزبېک تیلی‌نینگ جیغرافیه چېگره‌لری‌نینگ کېنگه‌ییشی
۲۹ میزانگه بغیشلنگن محفللرنینگ ایران، هالند و پنسلوانیاده هم اۉتکزیلگنی ینه بیر مهم اۉزگریشنی کۉرسه‌ته‌دی: افغانستان اۉزبېکلری‌نینگ تیلی اېندیلیکده فقط افغانستان حدودی دایره‌سیده رواجلنمه‌یپتی.
مهاجرت کۉپلب حاللرده بحرانلر و اجتماعي-سیاسي قیینچیلیکلرنینگ نتیجه‌سی بۉلسه-ده، او عینِ پیتده مدني ترماقلرنینگ شکللنیشیگه هم امکان یره‌تیشی ممکن. تورلی مملکتلرده یشه‌یاتگن افغانستان اۉزبېکلری اۉز آنه تیلینی سقلش و ترغیب قیلیشده تاباره فعالراق رۉل اۉینشی ممکن.
خارجده اۉتکزیله‌یاتگن تدبیرلر، شونینگدېک، افغانستان اۉزبېکلری‌نینگ مدنیتینی باشقه جمعیتلرگه تنیشتیریش اوچون هم امکانیت یره‌ته‌دی. بو معناده تیل افغانستان و خلق‌ارا جمعیت اۉرته‌سیده‌گی کۉپریککه ایلنیشی، افغانستان نینگ مدني خیلمه-خیللیگینی خلق‌ارا مقیاسده نمایش اېتیشی ممکن.
۲۹-میزانگه بغیشلنگن تدبیرلر سویس تورکيه و باشقه مملکتلرده هم اۉتکزیلیشی رېجه‌لشتیریلماقده. اگر بو جریان دوام اېتسه، اۉزبېک تیلی ملي کونی نه‌فقط افغانستان‌ده، بلکه بوتون دنیاده‌گی افغانستان اۉزبېکلری آره‌سیده مهم مدني تدبیرگه ایلنیشی ممکن.
اساسي معما — فقط نشانلش‌نینگ اۉزی یېترلی اېمس
برچه ایجابي نتیجه‌لرگه قره‌مه‌ی، اساسي سواللردن بیری همان آچیق قالماقده: ۲۹-میزان توگه‌گنیدن کېین نیمه بۉله‌دی؟
تیل کونینی ییلیگه بیر مرته نشانلش، البته، جماعتچیلیک اعتبارینی جلب قیلیش اوچون مهم. اما بونینگ اۉزی تیل بیلن باغلیق برچه معمالرنی حل قیله آلمه‌یدی. اۉزبېک تیلی برقرار رواجلنیشی اوچون اوزاق مدتلی دستورلرگه احتیاج بار. بولر تعلیم، کتاب نشری، میدیا، ترجمه، علمي تدقیقاتلر همده باله‌لر و اۉسمیرلر اوچون محصولاتلر یره‌تیشنی اۉز ایچیگه آلیشی کېره‌ک.
اېنگ مهم احتیاجلردن بیری اۉزبېک تیلیده‌گی تعلیمي و رقملی منبعلرنی یره‌تیش و رواجلنتیریشدیر. یسمه آنگ و ینگی تکنالوژي‌لر دوریده رقملی منبعلری کېنگ بۉلگن تیللرنینگ کېله‌جکده رواجلنیش امکانیتلری هم یوقاری بۉله‌دی. شو سببلی رقملی آرشیفلر، لغتلر، آنلاین کتبخانه‌لر، تعلیمي منبعلر همده اۉزبېک تیلیده‌گی اودیو و ویدیو موادلرنی یره‌تیش کېله‌جک اولادلر اوچون مهم میراث بۉلیشی ممکن.
شونینگدېک، مدنی فعاللر، یازووچیلر، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری، بیلیم یورت استادلری و اجتماعي فعاللر اۉرته‌سیده منتظم همکارلیکنی یۉلگه قۉییش ضرور. اگر هر بیر گروه علیحده فعالیت یوریتسه، موجود امکانیتلرنینگ بیر قِسمی ترقاق حالده قالیب کېته‌دی. عکسینچه، عمومي ترماق و همکارلیک تیزیمینی یره‌تیش مدني فعالیتنی یخلیت و برقرار حرکتگه ایلنتیریشی ممکن.
۲۹-میزان، کېله‌جککه نظر تشلش اوچون امکانیت
بو ییلگی تدبیرلرده کوزه‌تیلگن حالتلر ۲۹میزان، عادي «تقویم کونی»دن تاباره تأثیرچن مدني حادثه‌گه ایلنیب باره‌یاتگنینی کۉرسه‌ته‌دی. یاشلر و یازووچیلر‌نینگ فعال اشتراکی، افغانستان ایچیده و تشقریسیده تدبیرلرنینگ اۉتکزیلیشی، مدني میراث نمونه‌لری‌نینگ نمایش اېتیلیشی، کتابلرنینگ تقدیماتی، عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری‌نینگ اشتراکی و اجتماعي ترماقلرده‌گی دستورلر بولرنینگ برچه‌سی افغانستان اۉزبېک جمعیتی‌نینگ مدني فعاللیگیدن دلالت بېره‌دی.
اما بو حرکت‌نینگ حقیقي قیمتی ۲۹-میزان اطرافیده شکللنگن انرژی و تشبث ییل دوامیده هم دوام اېتگن تقدیرده‌‌گینه ینه‌ده آشه‌دی.
اۉزبېک تیلی‌نینگ یشب قالیشی اوچون فقط بیره‌م و مراسملرنینگ اۉزی یېترلی اېمس. بونینگ اوچون اۉزبېک تیلینی اۉرگنه‌دیگن باله‌لر، اویده آنه تیلیده سۉزلشه‌دیگن عایله‌لر، شو تیلده ایجاد قیله‌دیگن یازووچیلر، اونی بیلیم و علاقه تیلیگه ایلنتیره‌دیگن ترجمانلر، اۉزبېک تیلیده دستور تیارله‌یدیگن عامه‌وي اخبارات واسطه‌لری، تیلنی اۉرگنه‌دیگن بیلیم یورتلر و فعال رقملی مکان ضرور.
شو نقطهٔ نظردن، ۲۹ میزان‌نینگ اساسي خلاصه‌سی شوکی، تیلنی اسره‌ش — فقط اۉتمیشنی اسره‌ش اېمس، بلکه کېله‌جککه سرمایه کیریتیشدیر.
اۉزبېک تیلیده یازیلگن هر بیر کتاب، آنه تیلینی اۉرگنه‌یاتگن هر بیر باله، شو تیلده یره‌تیله‌یاتگن هر بیر میدیا محصولاتی و اۉزبېک مدنیتینی ینگی اولادگه تنیشتیره‌یاتگن هر بیر تدبیر اصلیده اوشبو تیل‌نینگ کېله‌جگینی برپا اېتیشگه خدمت قیله‌دی.
شونده‌ی اېکن، ۲۹ میزان اۉزبېک تیلینی نشانلش کونی بۉلیش بیلن بیرگه، اونینگ تاریخي میراثی، بوگونگی حالتی و کېله‌جک استقباللری اۉرته‌سیده‌گی باغلاوچی نقطه‌گه ایلنیشی ممکن. بیراق بو حرکت‌نینگ کېله‌جگی ۲۹-میزان یوزه‌گه کېلگن اشتیاق و تشبثلرنی ییل دوامیده تعلیم، متن یره‌تیش، ادبیات، میدیا و مدنیتنی ینگی اولادگه یېتکزیش بۉییچه اوزلوکسیز و عملي دستورلرگه ایلنتیریشگه باغلیق.
