بحرېین ده اۉتکزیلگن آسیا اۉیینلری نینگ فوتسال بۉییچه فینال اوچرهشوویده افغانستان نینگ ۱۷ یاشگچه بۉلگن ملي فوتسال جماعهسی ایراننی ایکّی – بیر حسابیده مغلوب اېتیب، قهرمانلیکنی قۉلگه کیریتگنیده، افغانستان خلقی چوقور فخر و قووانچ حس قیلدی. افغانستان، تاریخی نینگ کتّه قِسمینی، اینیقسه سۉنگگی یریم عصرنی، دایما «یوتقزیش» بیلن اۉتکزگن مملکتدیر. شو سببدن، هر قندهی «غلبه» حتا کتّه بۉلمهگن بۉلسه هم، دایمي مغلوبیتلردن چرچهگن خلقنی هیجانگه سالهدی و اولرگه ملي فخر تویغوسینی بخش اېتهدی.
اما اگر بو قووانچ و ملي فخر تویغوسی اوزاق دوام اېتیشینی ایستهسک، بو فقط وقتی-وقتی بیلن سپورت ساحهسیده قۉلگه کیریتیلگن غلبهلرگه اېمس، اوندن کۉپراق نرسهگه احتیاج بار. افغانستان جماعهلری و سپورتچیلری تامانیدن مهم خلقارا مسابقهلرده بعضاً اېریشیلهدیگن غلبهلر شونی کۉرسهتهدیکی، افغان خلقی اۉسیش امکانیتلری اېنگ تار بۉلگن شرایطده هم اۉزینی کۉتریشگه قادردیر.
اما بو غلبهلر، بوتون شیرینلیگی و هیجانیگه قرهمهی بیزگه اچّیق بیر حقیقتنی هم اېسلهتهدی: بو یوتوقلر افغانستاندهگی عمومي حیات جریانیده، احتمال، فقط یکّه نمونهلر و یلتیرهب تورگن بیرته-بیرته «قازیقلر» بۉلیب قالیشی، تکرارلنمسلیگی ممکن.
نېگه؟
بو «نېگه؟» سوالینینگ جوابی باشقه هر قندهی عاملدن کۉره، افغانستان یشاوچیلرینینگ بیر نېچه اولادی دوامیده اۉسیش امکانیتلرینی قفللب، اولرنی عملگه آشیشدن تۉختهتیب قۉیگن سیاسي تیزیم توریده یشیرینگن. افغانستانده سیاسي تیزیم هر دایم مستبد-قبیلهوي تیزیم بۉلیب کېلگن. اونینگ مستبد (دیکتاتورلیک) تامانی یشاوچیلرنینگ اېرکینلیگینی باستیرگن، قبیلهوي تامانی اېسه افغانستان خلقینی بیرینچی، ایکّینچی، اوچینچی و تۉرتینچی درجهلی یشاوچیگه بۉلیب تشلهگن.
بو تېنگلمهنینگ عملي کۉرینیشی دایما شوندهی بۉلگن: اوّلا، برچه افغان خلقی مدنب اېرکینلیکلریدن محروم قیلینگن (عمومي استبداد). کېین اېسه شو عمومي اېرکینلیکسیزلیک دایرهسیده، بیرینچی، ایکّینچی، اوچینچی و تۉرتینچی درجهلی اهالی قبیلهوي طبقهلنیشگه اساسلنگن قۉشیمچه درجهدهگی کمسیتیش و محروملیکنی باشدن کېچیرگنلر (سیاسي تیزیم نینگ قبیلهوي تامانی). اېندی سوال شوندهی: بو موستبد-قبیلهوي تیزیم دایرهسیده ترقیات، رواجلنیش، قووانچ و فراوانلیک کبی نرسهلردن قَی بیری «رخصت اېتیلگن» اېدی؟
بو تیزیمده اَیریم اهالینینگ چېکلنگن درجهده ترقیات، رواجلنیش، قووانچ و مال-ملککه اېگه بۉلیشی نینگ شرطی دایما ایکّی نرسه بۉلگن: بیرینچیدن، بو چېکلنگن امکانیت سیاسي جهتدن موستبد تیزیم نینگ هېچ بیر اوستونی یاکه عنصری اوچون خوف توغدیرمسلیگی کېرهک اېدی. ایکّینچیدن، قبیلهوي نقطهی نظردن، فقرالر نینگ درجهلری بو چېکلنگن امکانیتدن فایدهلنیشده دایما حسابگه آلینیشی لازم اېدی. یعنی، اوّلا حقوق بیرینچی درجهلی فقرالرگه یعنی حکمدارلر منسوب بۉلگن قبیلهگه بېریلهدی، سۉنگره نوبت بیلن پستراق طبقهلرگه.
بوندهی تیزیمده تۉلیق سیاستدن ییراق بۉلگن و اونینگ بیرینچی درجهلی اهالی قتلمی (یعنی حکمران قبیلهگه) منسوبلیگی انیق بۉلگن شخص باشقهلردن اوستون قۉییلهدی. مثلاً، هېچ قندهی مهم یاکه آچیق سیاسي قرهشگه اېگه بۉلمهگن، لېکن حکمران قبیلهدن چیققن جوده استعدادلی بیر سپورتچی اعتراف و اعزازلش اوچون اېنگ مناسب نامزاد حسابلنهدی. بوندهی شخص هم موستبدلیک مېزانیگه، هم قبیلهوي منسوبلیک مېزانیگه کۉره «ایدهآل»دیر. اما اگر جوده مشهور بیر سپورتچی حکمدارلرگه نسبتاً تنقیدي یاکه مخالف فکرلرگه اېگه بۉلسه، حتا او حکمران قبیلهگه منسوب بۉلسه هم، او یخشی نامزاد اېمس چونکه او تیزیم نینگ موستبد تامانیگه ضد کېلهدی.
اوچینچی درجهلی قبیلهدن بۉلگن بیر مشهور سپورتچی-چی؟ بوندهی حالتده مسأله «کۉریب چیقیلیشی کېرهک». چونکه او سیاستدن بوتونلهی ییراق بۉلسه هم، تیزیمگه قرشی چیقمسه هم، قبیلهوي منسوبلیگی جهتیدن برطرف اېتیب بۉلمهیدیگن بیر «معماگه» اېگه.
نېگه؟ چونکه بوندهی کیشی، هر حالده، «یوقاریگه چیقمسلیگی» کېرهک. او اوچینچی درجهلی فقرالر قتلمیگه منسوب بۉلگنی اوچون اتوماتیک طرزده بیر تهدید صفتیده قرهلهدی. البته، بو آخرگی حالتنی اَیریم مثاللر بیلن رد اېتیش ممکن. یعنی سیز افغانستاندهگی شو حکمران سیاسي تیزیم ایچیده یوقاریگه چیققن، شهرت تاپگن و اعتراف اېتیلگن، لېکن بو متنده تیلگه آلینگن «بیرینچی درجهلی» گروهگه منسوب بۉلمهگن کیشیلرگه اشاره قیلیشینگیز ممکن.
مثلاً، سیز بیر اۉزبېک پیلوتنی، بیر هزاره فوتبالچی یاکه کورهشچینی، بیر عرب خطاطنی یاکه بیر تاجیک مشتلشووچینی مثال قیلیب کېلتیریشینگیز ممکن، اولر حکمران قبیلهگه منسوب بۉلمهسهلر هم، اۉز محنتی بیلن اۉسیب، مشهور بۉلگن و بوتون افغانستانده خلق آرهسیده سېویملی شخصگه ایلنگن. اما مسأله بو اېمس. مسأله شوندهکی نېگه بوندهی انسانلر کۉپ اېمس؟ نېگه مشهور قهرمانلریمیز تکرارلنمهیدی؟ نېگه بیز نینگ یکّه یو یگانه، پارلاق غلبهلریمیز عبرتگه ایلنمهیدی و یکّه-یکّه حالتده کۉمِیلهدی، اونوتیلهدی؟ نېگه بو قدَر اوزیلیشلر موجود؟ نېگه هېچ قندهی اوزلوکسیز چیزیق، دواملی میراث و ایلدیز آتگن اۉرنک شکللنمهیدی؟
جواب: چونکه موستبد-قبیلهوي سیاسي تیزیم بونگه یۉل قۉیمهیدی. بو تیزیمنی باشقرهیاتگنلر بیرار نرسه شکللنهیاتگنینی، پیشیب یېتیلهیاتگنینی سېزگن زهاتی اونی بوزهدیلر. اونی بوزهدیلر، چونکه استبداد و قبیلهوي تفکر دایرهسیدن تشقریده شکللنهیاتگن هر قندهی جریاننی اۉزلری اوچون تهدید دېب بیلهدیلر. اونی بوزهدیلر، چونکه اولر فقرالرنی بیرینچی، ایکّینچی، اوچینچی و تۉرتینچی درجهلرگه بۉلیشگه ایشانهدیلر، فقرالر نینگ تېنگ ملي بیرلیگیگه اېمس.
اونی بوزهدیلر، چونکه «باشقهلر» نینگ یلتیرهشی بیر کون کوچگه ایلنیب، افغانستاندهگی موجود ترتیب یعنی اۉشه قبیلهوي استبداد بوزیلیشیدن قۉرقهدیلر. شو سببدن، هر بیر «غلبه» نینگ پارلاق اوچقونی فقط بیر کېچهگه یاروغلیک بخش اېتهدی، کېین اېسه کېلهجکسیز افغان ظلمتی نینگ چېکسیز قارانغیلیگیده سۉنیب، اونوتیلیب کېتهدی.
