یازوچی: دوکتور عزیزالله ارال
تېموریلر آلتین دوری بیلیم و مدنیتینینگ ایکّی یېتکچی وکیلی – نظامالدین میرعلیشیرنوایی و نورالدین عبدالرحمن جامی اۉزلرینینگ اولکن علمی و ادبی میراثی بیلن جهان علم-فنی و مدنیتینینگ گللب-یشنهشیگه اولکن حصه قۉشدیلر.
آلتی عصر اۉتیبدی کی اولر یرهتگن بیتکرار عالی جناب ادبی قابلیتلر اۉزلرینینگ عمومی انسانی فکرلری، عجایب اخلاقی قرهشلری، چوقور تفکری و شعری نازک تصویرلری بیلن اۉقوچیلرنینگ حساس دیدینی تۉیدیریب، منطقه خلقینی تینچ یششگه رغبتلنتیریب کېلماقده. لېکن اولر بعضی قارانغو فکرلاوچیلر تامانیدن تورلی دورلرده بیر قطار تهمتلرگه هم اوچرهگنلری منبعلرده کۉزگه تشلنهدی.
اۉزبېک بویوک متفکر شاعری علیشیرنوایی، اولوغ تاجیک شاعری عبدالرحمن جامی بیلن جوده یقین دوستانه مناسبتده بۉلگن و جامینی صاحب قلم صفتیده کتّه حرمت قیلگن. جامینینگ هم نواییگه نسبتن حرمتی چېکسیز بۉلگن. حتی نوایینینگ تورکی ایجادیاتیگه غرضلی یاندهشوده بۉلگن عنصرلرنینگ شوم نیتلریگه قرشی چیقیب، نوایینی تورکیده ایجاد قیلیشگه قتّیق توریب حمایه قیلیب کېلگن. روایتلرگه بناعن جامی، نوایینی تورکیده یازیشگه تشویق و ترغیب قیلرکن، اونینک اۉزی هم اۉزبېکچه – فارسچه (فارسی-تورکی) «شیر-شکر» (قند-ناوت) کۉرینیشده ایکّی غزل یازگن. اولردن بیری شوندهی بیتلر بیلن باشلنهدی:
ای لبت پر خنده و چشم سیاهت مست خواب،
ایکّی زلفینگ آرهسیده آی یوزینگ دور آفتاب.
نشهِ مَی میدهد روی ترا غرق عرق،
باده ایچسنگ توکیلور ایکّی قیزیل یوزدین گلاب.
هر کی بیند روی خوبت پاک گردد از گناه،
سېنگه باققن بنده گه محشر کونی یوقتور عذاب.
بوالهوس در بزم وصلت محرم و من نا امید،
طالعیم شوم دور ولی بختیم زبون حالیم خراب.
بنده شد جامی غلامش گرچه افلاطون بود،
اسرهغیل یا سقلهغیل یا سات یا بېرگیل جواب.
جامی هراتده یشاب ایجاد اېتگن، نوایینینگ یقین دوستی بۉلگن و باش وزیر نوایینینگ مالی و معنوی حمایهسی آستیده حیات کېچیرگن. نوایی بیلن اۉشه دورنینگ چیغتای تورکیسیده یازمه روشده هم علاقهده بۉلیب توریشگن. اما جامی اۉزی تورکیده ایجاد اېتمهگن، گرچه سرای رسمی تیلی تورک تیلی بۉلسه -ده، فارس و عرب تیللریده ایجاد اېتیشگه هیچ قندهی تۉسقینلیک بۉلمهگن. تورکی خلقلرنینگ بغری کېنگلیلگی تېموریلر دوریدن آلدین هم و اوندن کېیین هم دوام اېتیب کېلماقده.
نوایی اۉز «خمسه»سینینگ سۉنگی داستانی «سد اسکندری»نی یازیب توگتگچ قلمداشی – یعنی همکار شاعر و یازوچی عبدالرحمن جامی حضوریگه آلیب بارهدی. جامی بو اثرنی کۉرگچ بغایت خرسند بۉلیب، نواییگه تحسینلر ایتهدی. نوایینینگ قابلیتیدن حیرتلنگن جامی اونینگ اثرلریگه علیحده قدر قۉیردی. او اۉزینینگ «خردنامه اسکندری» اثریده نوایینینگ تورکی خمسهسینی تېنگسیز بیر اثر صفتیده بهالب، اگر بو اثر فارس تیلیده بۉلگنده اېدی – نظامی و امیر خسرونینگ رنگ و رویی اوچردی، دېیه نوایینی «استاد سخن» یعنی «امیر الکلام» خطاب قیلیب شوندهی یازهدی:
به تورکی زبان نقشی آمد عجب،
که جادو دمان را بود مُهر لب.
به میزان آن نظم معجز نظام،
نظامی کی بودی و خسرو کدام.
زهی طبع تو اوستاد سخن،
ز مفتاح کلکت گشاد سخن.
جامی نوایینی «استاد سخن» دېیه خطاب اېتیشی و نوایی جامینی مرشد دېیه تیلگه آلیشی – بو ایکّی بویوک سیما بیر- بیرینینگ ایجادی همکاری، رهنما و تینچی بۉلیب کېلیشگن. نوایینینگ جامیگه نسبتن حرمت و ارادتی شو درجه یوقاری بۉلگن کی، او «خمسه»نینگ اوچ داستانی: «حیرة الابرار»، «فرهاد شیرین» و «سبعۀ سیٌار» نینگ ایریم قسملرینی عبدالرحمن جامینینگ تعریف – توصیفیگه بغیشلگن.
نوایی « حیرة الابرار» اثریده جامی نی شونده تعریفلهیدی:
جامی، نظامی، حافظ، سعدی سینگری دهالردن کېین فارس ادبیاتینینگ شهرتینی ینه بیر کرره عالمگه یایگن ایجادکار اېدی. جامی 1414-ییلده خراساننینگ جام ولایتیده توغیلیب، 1493-ییلده هراتده وفات قیلگن. او «فاتحة الشباب»، «واسطةالعقد»، «خاتمةالحیات» دېب اتلگن و انسان عمرینینگ اوچ فصلیگه اشاره قیلوچی اوچ شعری دېواننینگ مؤلفیدیر. نوایی بو حقده «محبوب القلوب» اثریده شوندهی یازهدی: «هر صنف نظمده بېنظیر اېردیلر و نېچهکی تعریفلری شعرده مهارتدین تشقریدور، و لېکن هر اسلوب شعرده جهانگیر اېردیلر».
شونینگدیک جامی هم نوایینی عاقل و عادل وزیر، علم اهلینینگ حامیسی، مدنیت و صنعت فداکاری صفتیده چوقور احترام اېتر و اونینگ تورکی و فارسی تیللریده گی بینظیر اثرلرینینگ عاشق دلباختهسی اېدی. او «بهارستان» اثریده نواییگه بۉلگن ارادتی، ادبی فکر- ملاحظه، حرمت و آلقیشلرینی معنوی دوست و یقین همکار اېکنلیگینی اظهار اېتگن.
ایرانلیک ادبیا شناس علی اصغر حکمتنینگ یاریشیچه: جامی جوده کۉپ نظم و نثر اثرلرینی نوایینینگ ایستگی و تشوقی بۉییچه یرهتگن. اثرلرینینگ اکثریتیده نواییدن حرمت بیلن آت توتیلگن. جملهدن نوایی تاپشیریغی گه بنا «نفحات الانس» کتابینی ترتیب بېرهدی اما تورکی مشایخلر کتابگه کیریتیلمهگنی باعث اونی نوایی «نسایم المحبت” نامی آستیده تکرار اۉزی یازیب چیقهدی.
خلص بو ایکّی بویوک علامه ایکّی خلق – اۉزبېک و تاجیکنینگ دوستلیک آیینهسی صفتیده نور ترهتیب کېلیشدی و اولرنینگ تاریخ گه مهرلنگن اوچمس ایزلری فرزندلری تامانیدن دوام اېتدیریلیب کېلینماقده.
