سارا عنان
طالبان حاکمیتگه قَیتگن کوندن بېری تۉرت ییل و بیر نېچه آی اۉتدی. شو دور ایچیده افغانستان دنیادهگی یگانه مملکت بۉلیب قالدی بو یېرده قیزلرگه یېتّینچی صنفدن کېین مکتب و بیلیم یورتلریگه باریش منع قیلینگن. تمنا و فرشته ایکّلهسی هم عاليگاهگه کیریش عرفهسیده اېدیلر، اما اۉقیش حقوقیدن محروم بۉلیشدی. اولرنینگ سۉزلری نهفقط شخصي ارمان و اضطرابلرینینگ افادهسی، بلکه بوتون افغانستان قیزلری و عیاللرینینگ فاجعهسینی عکس اېتتیرهدی.
قیزلرنینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی نهفقط اولرنینگ شخصي کېلهجگینی قارانغو قیلهدی، بلکه بوتون جمعیت تقدیریگه هم ویرانکار تأثیر کۉرسهتهدی. اوشبو گزارشده قیزلرنینگ تعلیمدن چېتلهتیلیشی مسألهسینینگ تورلی جهتلری کۉریب چیقیلهدی بو تعقیقنینگ تاریخي ایلدیزلریدن تارتیب، اونینگ روحی و اجتماعي عاقبتلریگچه همده موجود اۉرنینی باسووچی تعلیم یۉللریگچه.
طالبلر میراثی
افغانستان خلقی هنوز ۱۹۹۰-ییللریدهگی یرهلرنی اونوتگنی یۉق. اۉشه دورده هم طالبان قیزلرگه مکتبگه باریشنی منع اېتگن و عیاللرنی جمعیت حیاتیدن بوتونلهی چېتلشتیرگن اېدی. نتیجهده بیر میلیوندن آرتیق قیز سوادسیز قالدی. بوگونگی آنهلر اولادی اۉشه دورده آلگن روحي و جسماني جراحتلرینی هنوز یورهکلریده کۉتریب یوریشهدی.
بیراق ۲۰۰۱ییلده طالبان حاکمیتینینگ قولهشی و افغانستانده ینگی امکانیتلرنینگ یرهتیلیشی بیلن، مکتبلر و بیلیم یورتلری اېشیگی ینه قیزلر اوچون آچیلدی. وقت اۉتیشی بیلن قیزلرنینگ تعلیم مؤسسهلریدهگی اشتراکی سېزیلرلی درجهده آرتدی. ۲۰۲۱-ییلگه کېلیب، مکتبگه قتنهیاتگن قیزلر سانی اوچ یریم میلیوندن آشگن اېدی.
اما ۲۰۲۱-ییل اگستیده طالباننینگ قَیتیب کېلیشی بو برچه سعی-حرکتلر و آرزولرنی پوجگه چیقردی. بو گروه افغانستانده حاکمیتنی اېگهلهگنیدن اتیگی ایکّی آی اۉتیب، طالبان رهبری تامانیدن آلتینچی صنفدن یوقاری قیزلرنینگ اۉقیشینی تعقیقلاوچی فرمان چیقریلدی. دستلب «وقتینچه» دېب اتهلگن بو فرمان هنوزگچه اۉز کوچیده قالماقده. ۲۰۲۲-ییل دسمبریده اېسه بیلیم یورتلری اېشیگی هم قیزلر اوچون یاپیلدی.
تمنا، بو فرماننینگ قربانلریدن بیری. «فقط عیال بۉلگنیم اوچون طبيعي و اساسي حقوقیم بۉلگن تعلیم آلیش امکانیتیدن محروم قالگنیم مېنی خارلیک و اضطرابگه سالهدی. طالبان کابلنی اېگهلهگن پیتده مېن کانکور امتحانیگه تیارگرلیک کۉرهیاتگن اېدیم. اۉشه پیتده اۉیلهمهگن اېدیمکی، اولر شونچهلیک جاهل و آرقهده قالگن بۉلیشهدیکی، قیزلر تعلیمینینگ اهمیتینی توشونمهیدیلر. اما آرهدن کۉپ اۉتمهی، بو گروهنینگ اصل یوزی آچیلدی، اۉشه ۹۰-ییللردهگی طالبان، هېچ قندهی اۉزگریشسیز. اېندی اېسه تۉرت ییل اۉتدی، لېکن بیز هنوز مکتب و بیلیم یورتلرنینگ قَیته آچیلیشینی کوتیهپمیز.»
تمنا، تعلیمدن محروم بۉلگن ینه بیر قیز، ایشانچ بیلن ایتهدیکی، طالبان نینگ بو سیاستی اولرنینگ رهبرلری توتگن متعصب مفکوردن ایلدیز آلگن؛ بو مفکوره قیزلر تعلیمینی اۉز حاکمیتلری و توزوملرینینگ دواميلیگیگه جدّي خوف دېب بیلهدی. او، طالباننینگ عیاللر و قیزلرگه نسبتاً سیاستلری عایلهلر و جمعیتنی نظارت آستیده اوشلب توریشگه قرهتیلگن کېنگراق استراتیژينینگ بیر قِسمی دیر ېب تاکیدلهیدی. اونینگ سۉزلریگه کۉره، طالبان نینگ باستیریش سیاستی فقط قیزلرنینگ اۉقیشینی تعقیقلش بیلن چېکلنمهیدی، اولرنینگ دایرهسی عیاللرنینگ اویدن تشقریده ایشلشینی منع اېتیشدن تارتیب، مجبوري حجاب و حرکت اېرکینلیگی نینگ چېکلنیشیگچه بارهدی.
فرشته اېسه، طالبان حاکمیتگه کېلیشیدن اوّل داکتر بۉلیشنی آرزو قیلگن اېدی. او، «بېش ییل اوّل مېن جوده آرزووچن اېدیم، لېکن حاضر حیاتیمنی تون و کونلیک قفسده اۉتهیاتگندېک حس قیلهمن دېدی. کتابلرگه تۉله دستکول بیلن کورسلرگه باریب، سېویملی مضمونلرنی اۉقیگن کونلریمنی اېسلهیمن. بوگون اېسه بیلیم یورتی اېشیکلری قیزلر اوچون یاپیلگنینی کۉریب، اویده قالیش اضطرابیمنی ینه-ده کوچهیتیرهدی.» فرشتهنینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، اگر بو وضعیت دوام اېتسه، قیزلر نهفقط سوادسیز قالهدیلر، بلکه تېنگ حقوقلی انسان صفتیدهگی اۉز شخصیتلرینی هم یۉقاتهدیلر.
توشکونلیک، مجبوري نکاح و اۉز جانیگه قصد قیلیش
تمنانینگ فکریچه، رسمي تعلیمدن محروم بۉلیش بو فقط اۉقیش و یازیش امکانیتینی یۉقاتیش اېمس، بلکه بوندن هم آغیرراق نرسه بوتون مملکتدهگی قیزلر و عیاللر روحیتیده چوقور جراحت قالدیرووچی فاجعهدیر. اونینگ ایتیشیچه، تعلیمدن محروم بۉلگن قیزلرنینگ کتّه قِسمی بوگون روحي توشکونلیک و افسردهلیککه چهلینگن.
او، «اوی، وطن و یورت هر بیر کیشی اوچون پناه بۉلیشی کېرهک، اما بوگون افغانستان قیزلری و عیاللری اوچون اولر قماقخانهگه اۉخشهب قالگن. بوگون قیزلر درسخانهلرده بیلیم و کۉنیکمه اۉرگنیش اۉرنیگه، اۉز حیاتلرینینگ اېنگ قیمتلی ساعتلرینی اویدهگی بۉغووچی محیطده اۉتکزیشگه مجبور. اویده قالیش و تعلیمدن محروم بۉلیشنینگ عاقبتی فقط سوادسیزلیک بیلن توگهمهیدی،ر بو مجبوري نکاحلرنینگ کۉپهییشیگه، عایلهوي زۉروانلیکنینگ آرتیشیگه، حتا اَیریم قیزلرنینگ اۉز جانیگه قصد قیلیشیگچه آلیب کېلماقده. شو سببلی، مادّي امکانیتی بار عایلهلر و قیزلر مملکتنی ترک اېتیشگه اورینماقده. قالگنلر اېسه بوگون فقط بیرته آرزوگه اېگه افغانستاندن چیقیب کېتیش امکانیگه اېریشیش.»
فرشته، «مېنینگ آرمان و اضطرابیم فقط اۉقیشدن و بیلیم یورتیگه بارمسلیکدن اېمس، بلکه دۉستلریمدن، صنفدهگی شاوقین-سوراندن و صحبتلردن اوزاقلشگنیمدن دیر دیدی» او مکتبدهگی درس توگش قۉنغیراغینینگ آوازینی اېسلهگنده، بو خاطره اونگه آغریق و ساغینچ آلیب کېلهدی. قیزلر نینگ تعلیمدن محروم قیلینیشی کېنگراق اجتماعي عاقبتلرگه هم سبب بۉلگن. فرشته، «طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگندن کېین، بیزنینگ قیشلاقده عایلهلر، اینیقسه آتهلر قیزلرینی اېرته تورموشگه بېریشگه اوندهشماقده دېب ایتهدی. چونکه اولر اېندی اۉقیش امکانیتی یۉق، دېب اۉیلهیدیلر. اما حلی هم شوندهی قیزلر بارکی، اولر اېر اویینینگ دېوارلری آرهسیده قملیب یششنی ایستهمهیدی. اولر اۉقیشنی، اۉز کېلهجکلرینی اۉز قۉللری بیلن قوریشنی خواهلشهدی. مېن بېش ییل اوّل بیر کونی داکتر بۉلیشنی آرزو قیلگن اېدیم. بوگون هم بو آرزودن واز کېچمهگنمن. قندهی بۉلمهسین، آرزولریم یۉلیده ثابت قالهمن.»
فرشته بو ایشانچ و اۉزیگه بۉلگن قطعیتنی شوندهی بیر شرایطده نمایان اېتماقدهکی، بو یېرده قیزلر اوچون اۉقیش هم، حقیقتنی ایتیش هم آسان اېمس. اما او، هر قندهی وضعیتده هم انساننینگ اۉزیدن باشقه هېچ کیم اونگه یاردم بېره آلمسلیگینی ایشانهدی.
«اگر بیز قیز بۉلیب، طالبان حکمرانلیگیدهگی افغانستانده یشهیاتگن بۉلسک، بو گۉیا نفس آلماقچیمیز، لېکن آغزیمیزده دایما بیر باغیچ بار دېگندېک. بیز، قیزلر، اۉزیمیزنی بو آغیر وضعیتدن قوتقریشیمیز کېرهک. بو حالتدن چیقیش اوچون جسارت و توکل کېرهک و بیزده بو ایکّیسی بۉلیشی شرط.»
امید نورلری و مقابل یۉللر
تمنا و فرشته رسمي تعلیمدن محروم بۉلیشگن بۉلسهلر-ده، حاضرده آنلاین اۉقوو کورسلرینی دوام اېتتیریشماقده. اولرنینگ ایکّلهسی هم بیر فکرده. چېت تیللرنی اۉرگنیش کبی آنلاین تعلیم دستورلری قیزلرنی اۉقیش و اۉرگنیش جریانیدن اوزیلمهی توتیب تورهدیگن جوده مهم امکانیت دیر. بو دستورلر قیزلرنینگ روحیتینی کۉترهدی، اولرنی یخشیراق شرایط و یارقین کېلهجک سری امیدده سهقلهیدی.
تمنا، بیز نینگ کېلهجگیمیز بوگونگی حرکت و مناسبتیمیزگه باغلیق دېب ایشانهدی. «بیز طالباننینگ متعصب سیاستی قرشیسیده جیم تورمسلیگیمیز کېرهک»، دېیدی او. او، آنلاین تعلیمنی دوام اېتتیرهیاتگنینی ایتهدی و بونی جاهللیک همده نادانلیککه قرشی توریشنینگ بیر شکلی دېب بیلهدی. اونینگ فکریچه، بو کیچیک قدم نینگ اۉزی هم برقرارلیک و یخشیراق کېلهجک اوچون کفالت دیر.
تمنا و فرشته مملکتنینگ کېلهجگی همده طالبان حقیدهگی قرهشده همفکرلر. اولرنینگ فکریچه، طالبان بیر کونی کېتهدی، خودّی آغیر و قۉرقینچلی قیش قار و بۉرانلری بهار قویاشی بیلن اېریب، یېرنی آزیقلنتیرگنی کبی. اۉشه کون کېلگونچه اېسه، عیناً شو قیزلر و عیاللر عقل و متانت بیلن اۉز کورهشلرینی دوام اېتتیریشلری کېرهک.
اېسلتمه: مذکور گزارشدهگی کیشیلرنینگ آتی اولرنینگ مصونیتی اوچون مستعار بېریلدی.
