یازوچی: رستم جباروف | اۉگیروچی: بالتهبای
علیشېر نوايی نامی عصرلردن بېری خلقیمیزنینگ بیرلیگی، بویوکلیگی، فخر و افتخاری تمثالی بۉلیب کېلماقده. شو پیتگه قدَر نېچه -نېچه اولادلر بو بویوک ذاتنینگ میراثیدن بهرهمند بۉلیب اۉسدی. تا دنیا بار اېکن، انسانیت بار اېکن، اۉزبېک ملتی یشرکن، نوايی نامی هم او بیلن تېنگمه-تېنگ یشهشی مقرر.
نوايی نامیدن اوزاق و یقین اۉتمیشده تورلی مقصدلرده فایدهلیلگنی، اونینگ شخصی، میراثی، قرهشلری تورلیچه تلقین اېتیلگنینی هم بیلهمیز. یقین اۉتمیشده علیشېر نوايی شخصیتیده شوروی مفکورهسیگه ماس و خاص ایدهآل انسان یرهتیشگه اورینیشلر هم بۉلدی. نوايی ایجادیدن کمونیستیک غایهلرگه خاص جهتلرنی ایزلشدی، اونینگ ترجمهی حالینی هم اۉشه دورگه ماسلب «قیتهدن یازیشدی»، شو اساسده کتابلر یازیلدی، صحنه اثرلری، فلملر یرهتیلدی. بوندن تشقری، نوايی اثرلری، غزللرینی اۉزلریچه شرحلب، اوندن معنا-مضمون چیقرهدیگنلر هم کۉپ. بیراق، کیم قندهی تلقین قیلیشیدن قطع نظر، نوايینینگ بویوکلیگی ذرّهچه اۉزگرمهیدی.
بیز عینِ پیتگچه نوايی حقیده کۉپچیلیک آنگیده شکللنیب قالگن خطا تصور و توشونچهلرگه مناسبت بیلدیریشنی لازم تاپدیک. خطا و کمچیلیکلرگه یۉل قۉییلهدیگن بۉلسه، آلدیندن اوّلا حضرت روحیدن، شونینگدېک، برچه مشتاقلردن عذر سۉرهب قالهمیز.
۱«نوایي دیني علمالرگه قرشی بۉلگن»
اېسیمیزده، سابق توزوم دوریده خلق آغزهکی ایجادیدن هم، اۉتمیشدهگی بویوک شاعرلرنینگ میراثیدن هم دهريانه، اتېیستیک فکرلر قیدیریشگه مایللیک کوچلی بۉلگن. نواییدن هم دهري یسهشگه اورینیشلر بۉلگن. درسلیکلرده هم امکانی باریچه دیني اربابلر قارهلنگن شعرلر، نظمي و نثري پرچهلر بېریشگه حرکت قیلینردی. مکتبده ادبیات خرېستوماتیهسیدن نوايینینگ منه بو مطلعلی غزلینی یاد آلدیریشگنی اېسیمده:
مېنی عشقدین منع اېتر ساده شیخ،
دېمه ساده شیخ، ایت کیم لاده شیخ،
می اوستیدهگی قیلچه قیلمان حساب،
اگر سوو اوزه سالسه سجاده شیخ.
اۉقیتووچیمیز بو بَیتلرنی «نوايی شیخلرنینگ، دین اربابلرینینگ نادان، جاهللیگینی تنقید قیلهیپتی. شیخ اگر سوو اوستیده جای نماز تۉشب نماز اۉقیسه، مېن اوندن کۉره شراب، یعنی ارَق نینگ اوستیده سوزیب یورگن قیلنی افضل بیلهمن» دېب «شرحلهگنی» اېسیمده.
تأسفکی، او پیتلرده بو بَیتلر تصوفي معنانی انگلهتیشینی، نوايی شیخ دېگنده عاقل علمالرنی اېمس، دیننینگ ماهیتیدن بېخبر کیمسهلرنی کۉزده توتگنینی بیلمسدیک. می دېگنی آدمنی عقل و هوشیدن اییرهدیگن 40 گرهدوسلیک اَرَق اېمس، یرهتگنگه بۉلگن عشق نینگ، معرفتنینگ تمثالی اېکنینی کېینراق بیلگنمیز.
زاهد سېنگه حُرو مېنگه میخانه کېرهک،
جنت سېنگه بۉلسین، مېنگه میخانه کېرهک.
بو مصرعلر هم خودّی شوندهی تلقین قیلینردیکی، بوتون باشلی اولاد نواينی دینگه، علمالرگه، اسلامگه قرشی بۉلگن شاعر صفتیده تصور قیلیب قالگندی. اما اصلیده نوايی اۉته تقوادار انسان بۉلگنینی، شو باعث نظامالدین، یعنی دیننینگ قوّتی، نظامی، ترتیبی دېگن عنوان آلگنی، هر بیر اثرینی الله گه حمد، پیغمبریمیزگه نعت ایتیش بیلن باشلهگنینی کېینراق بیلدیک.
۲«نوايی اۉزبېک بۉلمهگن»
کۉپینچه چېت اېللیک عالِملر، متخصصلر بیلن گپلشیب قالگنیمده «نوايی بیرار جایده اۉزینینگ ملتی حقیده گپیرمهگن، نیمهگه اساسلنیب اونی اۉزبېک دېیسیزلر؟» قبیلیدهگی سواللرنی بېریشگن. بو حقده هر دایم هم یازیشگه جرعت قیلهوېرمهیمیز. اصلیده…
اوّلا دنیادهگی ایستهلگن ملت نامی اۉز تاریخیگه، تدریجیگه اېگه. اۉزبېک خلقی هم مینگ ییللر دوامیده ملت صفتیده شکللنیب کېلدی. نوايی یشهگن دورده اېسه اۉزبېک ملتی حلی تۉله معناده شکللنیب اولگورمهگندی. نوايی یشهگن دورده اۉزبېک تیلی، قزاق تیلی، قیرغیز یا آذربایجان تیلی دېگن توشونچهلر یۉق اېدی. اما اۉزبېک اېتنانیمی او پیتده تورکي قوملردن بیری صفتیده معلوم اېدی. حالبوکه، حضرت نوايی اۉز اثرلریده اۉزبېک نامینی بیر نېچه بار ایشلهتهدی.
خلق تاج و خلعتی کیم، مېن تماشا قیلغهلی،
اۉزبېگیم باشیده قلپاق، اېگنیده شیرداغی بس.
شو مصرع نینگ اۉزیاق هر قندهی بحث و مناظرهگه نقطه قۉیمهیدیمی؟ بو اۉرینده اۉزبېکنینگ باش کییمی و اېگنیدهگی چاپانگه اشاره قیلینهیاتگنی کۉرینیب توریبدی. ملي باش کییمیمیز دۉپّی سمرقند، قشقهدریا تامانلرده قلپاق دېب ایتیلیشینی یخشی بیلهمیز.
قالهوېرسه، بوگونگی اۉزبېک تیلینی اۉز اثرلریده تورکي تیل دېب اولوغلگن. «فرهاد و شیرین» داستانیده او بیرگینه خلق اېمس، برچه تورکي خلقلرنی اۉزینیکی دېب بیلیشینی ایتگندی:
اگر بیر قوم، گر یوز، یۉقسه مینگ دور،
معین تورک اولوسی خود مېنینگ دور.
حضرت نوايی برچه تورکي خلقلر و قوملرگه «سیز مېنیکیسیز» دېب قوچاق آچگن اېکن، بو خلقلر هم نواينی سېویشگه، ارداقلشگه حقلی. اما نوايی بېش یریم عصر آلدین اولوغلگن تورکي تیل بوگونگی آنه تیلیمیز، اۉزبېک تیلینینگ اۉزهگی اېکنینی هېچ کیم انکار اېتالمهیدی. نوايی تولد تاپگن افغانستان زمینیده بوگون هم اۉزبېکلر اۉز نفوسیگه کۉره اوچینچی ییریک قوم سنهلهدی. شو فکرلرنینگ اۉزیاق نواينی اۉزبېک خلقیدن اوزاقلشتیریشنی ایستهگن کیمسهلر اوچون یېترلی جواب بۉله آلهدی.
۳«گُلی نوايینینگ سېوگیلیسی بۉلگن»
علیشېر نوايی حقیده خلق افسانهلریده اونینگ گُلی اسملی سېوگیلیسی بۉلگنی ایتیلهدی. تاریخي منبعلرده فقط نوايینینگ عایله قورمهی اۉتگنی معلومات صفتیده کېلتیریلهدی خلاص. سیزو بیز یخشی بیلگن مشهور فلمگه کۉره، نوايینینگ سېوگیلیسی گُلینی وزیر مجدالدین اتهیین سلطان حرَمیگه آلیب کیرهدی. بو بیلن مقصدیگه اېریشه آلمهگچ، وزیر قیزگه زهر ایچیرهدی… راستن هم گُلی تاریخي شخصمی؟
اصلیده نوايینینگ اۉز اثرلریده بو اسم اوچرهمهیدی. لېکن حضرت نوايی کیمنیزدیر قتّيق سېوگنی، اۉزینینگ اۉتلی شعرلرینی اونگه اتهگنی انیق. خۉش، نوايینینگ عمرباقي مصرعلریگه لایق بۉلگن اۉشه بخت و سعادت صاحبهسی کیم اېکن؟
تنیقلی نواییشناس عالِم، استاذ عبدالقادر هییتمېتاونینگ یازیشیچه، «…او (یعنی نوايی) کیملیگی بیز اوچون نامعلوم بۉلیب کېلهیاتگن بیر قیزنی سېوگن. قیز هم اونگه یامان مناسبتده بۉلمهگن، التفاتلر کۉرسهتگن. افسوسکی، قیز اېرته وفات اېتگن. قیزنینگ وفاتی نوايیدن آلیسده رۉی بېرگن. شو فاجعهدن کېینگینه نوايی اۉزینینگ اونگه بۉلگن محبتی چېکسیز و بېقیاس اېکنینی بیلیب قالگن. بو محبت اۉتی اونینگ قلبیده عمرینینگ آخریگچه سۉنمهگن. شو سببلی شاعر اۉزینینگ بیرینچی محبتیگه صادق قالگن، اویلنمهی اۉتگن».
منه بو بَیت هم نوايینینگ بیر پیتلر سېویملی محبوبهسی بۉلگنیدن درَک بېرهدی:
بار اېدی، اول هم کی، بیر چاغ بیزگه یارې بار اېدی،
کُللی ار یار اۉلمسه، فیل جمله بارې یار اېدی…
اونینگ اسمینی بیز بیلمهیمیز. بیلالمهیمیز. چونکه نوايینینگ اۉزی هم اونینگ اسمی باشقهلر تیلیده ینگرهشینی ایستهمهگن، سېویکلی یارینینگ اسمینی هم باشقهلردن رشک قیلیب قیزغهنگن.
مېن بۉلهی آواره تا، عشقیمدین ایلب گفتوگۉ،
آتی آنینگ هر کیشی آغزیده مذکور اۉلمسون.
درحقیقت، نوايی اثرلری بیلن تنیش بۉلگن اۉقووچی بو شعرلر شونچهکه لیریک قهرمان تیلیدن بیتیلمهگنینی یخشی انگلهیدی. قالهوېرسه، شاعر عمرینینگ سۉنگگی ییللریده بیتیلگن «لسانالطیر» داستانیده:
بیر نېچه کون عمردین تاپسم امان،
شرحی عشقیم نظم اېتهی بیر داستان،
دېیه، اگر عمر وفا قیلسه، اۉز محبتینی شرحلب بیر داستان بیتماقچی اېکنینی یازهدی. افسوسکی، کۉپ اۉتمهی بویوک شاعر وفات اېتهدی. نوايینینگ «شرحی عشقی» هم بیز اوچون سِر بۉلیب قالدی.
۴«نوايی فقط الهي عشقنی کویلهگن»
سابق توزوم دوریده نوايینینگ ایجادیدن فقط معیشي، دنیاوي مضمون ایزلنگن بۉلسه، بوگونگی کونده حضرتنینگ برچه اثرلریگه الهي توس بېرهدیگنلر کۉپهیدی. البته، نوايینینگ کۉپلب اثرلری تصوف روحیده بیتیلگن. حضرتنینگ اۉزی هم تصوفنینگ نقشبنديه طریقتیده بۉلگنی حقیده معلوماتلر بار.
نوايی دېوانلریده بېواسطه اللهگه بۉلگن محبت – عشقی الهي ترنم اېتیلگن غزللر جوده کۉپ. مثلاً، «نوادرالشباب» دېوانیدهگی منه بو بَیتنی آلهیلیک:
زِهی حسنونگ ظهوریدین توشوب هر کیمگه بیر سودا،
بو سودالر بیله کونین بازاریده یوز غوغا.
بو یېرده سۉز چیندن یرهتگننینگ حسن و جمالی، اونینگ عشقیده هر کیمنینگ دلیگه سودا توشگنی، انه شو سودالر ایکّی عالم بازاریده یوز غوغاگه باعث اېکنی حقیده بارهدی. اما هر بیر بَیتدن تصوفي معنا ایزلش هم او قدَر تۉغری اېمس. چونکه نوايی اثرلریده صاف انساني گۉزللیک، انساني سېوگی مناسبتلری کویلنگن شعرلر هم اوچرهیدی.
آلمهنی سوندی نگاریم، «آل» دېدی،
«آلمه بیرله بو کۉنگولنی آل» دېدی.
سۉردوم اېرسه آلمهسینینگ رنگینی
«نې سۉررسېن، آلمه رنگی آل» دېدی.
خۉش، شونچهکه ییگیت و قیز اۉرتهسیدهگی شۉخ مناظرهنی اېسلهتووچی اوشبو تویوقده هم بیرار «مجازي» معنا بارمیکین؟ یاکه بۉلمهسه «قاشی یاسین مو دېیین، کۉزی قرسین مو دېیین»، «نې عجبکیم سرونازیم اۉن سککیز یاشیندهدور»، «قاشینگ نې بلا قرا بۉلوبتور» سینگری مصرعلریدن هم تصوفي معنا، الهي عشق اشارهلرینی ایزلش تۉغریمیکین؟
۵«حسین بایقرا نوایینی سرایدن قووگن»
آلتمیش-یېتمیش ییل ایلگری یرهتیلگن، حاضرگی قدَر تماشابینلر اعتباریگه حواله اېتیب کېلینهیاتگن ایکران و صحنه اثرلریده شاه و شاعر اۉرتهسیدهگی قرهمه-قرشیلیک اۉته درجهده بۉرتتیریب کۉرسهتیلگن. شو سببلی بیر پیتلر سیاسي مقصدلرنی کۉزلب، ایکّی دۉست آرهسیده یرهتیلگن صنعي تۉسیقلر بوگونگه قدَر اَیریم سادّه آدملر تصوریده مُهرلنیب قالگن.
سرایدهگی فتنهلر، اَیریم عملدارلرنینگ، وزیرلرنینگ قوتقوسی طفیلی حسین بایقرا اۉز دۉستینی بیر مدت سرایدن اوزاقلشتیرگنی، اونی استرابادگه حاکمی اېتیب تعیینلهگنی راست. بیراق تشقی تأثیرلر، سرای اهلینینگ قوتقولری ایکّی دۉست آرهسیگه کوچلی نفاق اوروغینی اېکه آلمهگن. عکس حالده علیشېر نوايی کۉپلب اثرلریده اۉز قدردان دۉستی اوچون علیحده بابلر اجرهتمهگن، اونینگ فضیلتلرینی صدقِ دلدن اعتراف اېتمهگن بۉلردی.
شهزاده مومن میرزانینگ خایینلرچه اۉلدیریلیشی، بو مشعوم قتلگه حسین بایقرا مست حالتیده مُهر باسیشی تېموريلر سلالهسی انقراضینی ینهده تېزلشتیرگنینی هېچ کیم انکار اېتمهیدی. اما مومن میرزانینگ اۉلیمی شاه و شاعرنی بیر-بیریده تماماً اییرگنی یالغان.
مومن میرزانینگ اۉلیمی قنچهلر قیغولی بۉلمهسین، نوايی بو ناخوشلیکنی تقدیر تقاضاسی صفتیده قبول قیلدی. بیزگه تنیش اثرلرده بۉلگنی کبی حضرت بو فاجعهده سلطاننی عیبلب، اونینگ پُشیمانلیکده ادا بۉلهیازگن قلبیگه نشتر اورمهدی. عکسینچه، بو ایش حقنینگ ارادهسی اېکنینی ایتیب، سلطانگه دلده بېردی.
بوندن تشقری حضرت نوايینینگ سۉنگگی دَملری هم عیناً حسین بایقرانینگ یانیده کېچگنی، حتا بویوک شاعر اۉز دۉستینی آلیس سفردن قَیتهیاتگنیده خسته حالیگه قرهمهسدن کوتیب آلیشگه چیققنی، شهر تشقریسیده اونی احترام ایله قرشی آلگنی و شو یېرده تقدیر تقاضاسی بیلن حققه امانتینی تاپشیرگنی ایشانچلی منبعلرده ذکر اېتیلهدی.
۶«نوايی خدیچه بېگیمنی سېوگن»
اَیریم ادبیاتشناس استاذلریمیز نوايینینگ خدیچه بېگیمگه کۉنگیل قۉیگنی، اما حسین بایقرا اونگه اویلنگچ، بو سِرنی بیر عمر قلبیده یشیریب کېلگنی، اۉزی هم شو سببلی اویلنمهی اۉتگنی حقیده اۉز فکرلرینی بیلدیریشدی.
اۉز-اۉزیدن سوال توغیلهدی. اۉز وقتیده «آچیلمهگن» بو سِر آرهدن عصرلر اۉتیب قندهی آچیلدی اېکن؟ بیرینچی بار نوايی حسین بایقرانی حددن زیاد حرمت قیلگن. اثرلریده دۉستیگه اتهب علیحده بابلر اجرهتگن. اگر سلطان نوايینینگ محبتیگه ضامن بۉلگنیده، بوندهی مِهر و اخلاص یوزهگه کېلرمیدی؟
تۉغری، نوايی خدیچه بېگیمگه کتّه حرمت بیلن قرهگن. اونی «بیلقیسی احد» دېیه اولوغلاوچی بَیتلرنی بیتگن.
اوجی دولت ایچره بۉلسون دایما بیلقیسی احد،
کیم زُهل قصریده هر تون پاسبانې، بېش اېمس.
اگر نوايینینگ قلبیده باشقهچه حسلر بۉلگنیده، اونینگ اطرافیدهگی مخالفلر اېرتهمی-کېچمی بوندن خبر تاپگن، سلطان بیلن شاعر آرهسینی ساووتیش اوچون همه نرسهگه تیار غنیملر بو حالتدن «اونوملی» فایدهلنگن بۉلیشردی. نتیجهده سلطان و شاعر بیر-بیریدن تمامیله اوزاقلشیب کېتگن بۉلردی.
خدیچه بېگیمنی یقیندن بیلگنلر، خصوصاً، اونینگ صحبتیده بۉلگن بابر میرزا هم ملکهنی جوده سېرگپ، قهری قتّيق، عقلی پست دېیه تعریفلهگن. سلطاننینگ فرزندلری اۉرتهسیده نفاق توشیشیگه هم خدیچهبېگیم سببچی بۉلگن. ملکه شَیبانيخاننینگ منصور بخشی اسملی ملازمی قۉلیده شرَفسیز اۉلیم تاپگنی هم تاریخدن یخشی معلوم.
اۉز دورینینگ اېنگ نازک طبع ذکّا، مدنیتلی کیشیسی بۉلگن نوايی شوندهی عیالگه کۉنگیل باغلشی ممکن میدی؟
۷«نوايی «ییگیتلرگه» اتب شعر یازگن»
یقینده اجتماعي ترماقلرده حضرت نوايینینگ بیر غزلی کتّه محاکمهگه سبب بۉلدی. مذکور غزل شوندهی مطلع بیلن باشلنردی:
ییگیتلیگیمده اېدیم مبتلا ییگیتلرگه،
قریب هم اۉزنی تیلرمېن فدا ییگیتلرگه…
بیر قرهشده «نخاتکه شو بَیتلر نوايگه تېگیشلی بۉلسه؟» دېگن سوال توغیلهدی. اصلیده اوشبو بَیتنی اۉقیب، درحال خَیالیمیزده بېمعنی فکرلر پیدا بۉلیشی نوايینی تنیمسلیگیمیز، نوايینی توشونمسلیگیمیزنی بیلدیرهدی.
بیر قرهشده بو حقده یازیشنینگ اۉزی هم شکّاکلیکدېک تویولر. لېکن حضرت حقیده ناتۉغری تصورلرنینگ آلدینی آلیش اوچون البته بو حقده یازیش شرط دېب اۉیلهیمیز. بو خطا تصور اوّلا نوايیدن، شونینگدېک اېسکی اۉزبېک تیلی، قدیمگی تورکي تیل، سۉزلرنینگ سېمانتیکهسیدن بېخبرلیک نتیجهسی دیر. سۉزلر دور، عصرلر اۉتیشی بیلن اۉزینینگ معناسینی، وظیفهسینی، قمراوینی اۉزگرتیریب بارهدی. بوندن تشقری بیر سۉز معلوم بیر تیلده بیرته معنانی افادهلهسه، باشقه تیلده اونگه یقینراق بۉلگن باشقه بیر معنانی بیلدیرهدی.
«ییگیت» سۉزی ایشلهتیلگنده بوگونگی اۉزبېک تیلیده اۉسپیرین، یاش اېرککنی توشونهمیز. خودّی شو سۉز بوگونگی تورک تیلیده (ییğیت) قطعیتلی، آذربایجان تیلیده (ایگید) مرد، جسور معنالرینی بېرهدی. اۉتمیشده بو سۉز سَل کېنگراق، یعنی جنسیدن قطع نظر، یاش دېگن معناده ایشلهتیلگن. ممتاز ادبیاتده «ییگیت» سۉزی «قری» سۉزینینگ انتونیمی طرزیده ایشلهتیلیب، تضاد صفتیده فایدهلنیلگن.
ربغوزينینگ «قصصالنبیا» اثریده یوسف بیلن زلیخانینگ اوچرهشوو پیتیده بیر صحبت متنی بېریلهدی. عمر بۉیی یوسفنینگ دردیده کوییب یشهگن زلیخا اۉز سېوگیلیسی وصالیگه یېتگنیده یاشی اۉتیب قالگندی. شونده او یوسفگه قرهب «مېن سېنگه ییگیتلیگیمنی فدا قیلدیم، سېنی دېب ییگیتلیگیم اۉتیب کېتدی» دېگن سۉزلرنی ایتهدی. بو اۉرینده ربغوزي خطا قیلگنمی؟ یۉق، ربغوزي ییگیت سۉزیدن اۉز دوریدهگی معناسیده فایدهلنگندی.
نوایینینگ بیر بَیتی اېسینگیزدهدیر:
ییگیتلیغده ییغ علمنینگ مخزنی،
قریغن چاغی صرف قیلغیل انی…
ییگیت سۉزینینگ اصل معناسینی بیلمهگنلر بو اۉرینده سۉز فقط اېرککلر اوستیده بارماقده دېب اۉیلشی ممکن. حالبوکه، علم آلیش اېرکک و عیالگه فرض قیلینگن. بو حدیثی شریفدن حضرت نوايی هم یخشی خبردار بۉلگن. شو باعث «ییگیتلیغ» سۉزی فقط ییگیتلرگه اېمس، یاش قیز-جُوانلرگه نسبتاً هم ایشلهتیلگن.
دېمک، بو سۉزلردن مراد بیرته: نوايینینگ بو و باشقه غزللریده ایشلهتیلگن «ییگیت» سۉزی یاش اېرکک معناسیده ایشلهتیلمهگن. ذاتاً، نوايینینگ قنچهلیک اِیمانلی، پاکیزه انسان بۉلگنی تاریخي منبعلرده کۉپ باره تأکیدلنگن.
البته، یوقاریدهگی فکرلر کیمدهدیر اعتراض یاخود باشقه ملاحظهلر اویغاتیشی طبيعي. شو باعث بو فکرلر شخصي مشاهده اۉرنیده قبول قیلینسه معقول بۉلردی.
