صائمه فتحی
غزنی شهرینینگ مرکزیدن شهرک نوآباد بازاریگچه اۉن دقیقه یۉل، تخمیناً تۉرت کیلومتر. مېن ریکشاده اۉتیردیم و یۉلگه چیقدیک. نوآباد شهریگه یقینلشگنیمیزده، دېوارده کتّه حرفلر بیلن یازیلگن سۉزلر کۉزیمگه تشلندی. «حقیقي آزادلیک اللهنینگ یېری اوستیده اونینگ حکمینی جاري اېتیش دیر.» بو یازوونی کیم یازگنی نامعلوم. بیر نېچه لحظهدن سۉنگ ریکشا مېنی شهرک نوآباد بازاریگه، خلق آرهسیده «هده» دېب اتلهدیگن جایگه یېتکزدی. بو شهرچه غزنینینگ شِمال-غربي قِسمیده، آلتینچی ناحیه منطقهسیده جایلشگن. غرب تاماندن ناور اولسواللیگینینگ بلند تاغلریدن ساووق شمال اېسهدی. او شمال چنگ-تۉزاننی کۉتریب، نوآبادنینگ ساکن، چنگلی کۉچهلریگچه آلیب کېلهدی.
نوآباد کۉچهلری تار و چنگ تۉزانلی. قهیېرگه قرهمه، لایدن قوریلگن، یاغاچ دېرَزهلی اویلر کۉرینهدی. بعضی جایلرده اېسه ینگی، بیر نېچه قبتلی بنالر قد کۉترگن، اولرنینگ بلندلیگی اېسکی لای اویلر آرهسیده کېسکین اجتماعي تفاوت نینگ تمثالیگه ایلنگن.
شهرک نوآباد، غزنینینگ کۉپچیلیک باشقه شهرچهلری سینگری دریا یاکه آقر سوو یاقهسیده جایلشمهگن. او قوروق، بېپوشت یېرده چۉزیلگن بۉلیب، سووی اساسن یېر آستی منبعلریدن آلینهدی. دېیرلی هر بیر حویلیده قودوق بار. قشاقلیک بو یېرده هر بیر یوزده، هر بیر کۉزده سېزیلهدی. کابلدهگی اتفاق شهرچهسی بیلن نوآباد اۉرتهسیده غلطی اۉخشهشلیک بار بو یېرده هم، او یېرده هم بیر خیل منظره. ایشلهیاتگن بالهلر، چنگ باسگن تار کۉچهلرده چۉکیب اۉتیرگن تیلنچیلر، و حیات نینگ آغیرلیگی آستیده اېزیلگن آدملر.
مېن بو شهرچهده سۉنگگی مرته افغانستان اسلام جمهوریتی قولهشیدن بیر ییل اوّل، قیش فصلیده بۉلگن اېدیم. اۉشه پیتده بو یېرده بیر نېچه قهوهخانهلر بار اېدی. شو جایلرده غزنی شهرینینگ مشهور شاعرلری و فرهنگ اهلی گۉزل دستورلر اۉتکزیشر اېدی.
شهرکدهگی تعلیم مرکزلری هم اۉشه پیتده جوده فعال اېدی، اولر کانکور (عاليگاهلرگه کیریش امتحانی) نتیجهلریده موفقیتلی چیقیشردی. هر ییلی اېنگ یخشی اۉنته اۉقووچی آرهسیده کمیده بیرتهسی شو شهرکه نینگ مکتب یاکه اۉقوو مرکزلریدن بۉلردی. بولرنینگ برچهسی تینچ، جنجلسیز حیاتنینگ ایکّی عادي نمونهسی اېدی. اما بوگون اولرنینگ هېچ بیری قالمهگن.
طالبان حکومتینینگ عدلیه وزیرلیگی بیر نېچه هفته اوّل غزنی شهریدهگی نوآباد تورر-جای شهرچهسینینگ بیرمینگ۸۴۳ جیریب یېر میدانینی «امارت ملکی» دېب اعلان قیلدی. وزیرلیک بیاناتیده شوندهی دېییلگن: «مرکزي زوندهگی امارت یېرلرینینگ باسیب آلینیشی بیلن باغلیق مسألهلرنی کۉرووچی مخصوص محکمه، غزنی مرکزیده جایلشگن نوآباد ناملی بیرمینگ۸۴۳ جیریب یېر بۉییچه حجتلرنی اۉرگنیب چیقیب، اوشبو یېرلرنینگ برچهسی امارتگه تېگیشلی، دېگن قرارگه کېلدی.» اما بو قرار نوآباد شهرچهسیده یشاوچی بیرمینگ۲۰۰دن آرتیق عایله اوچون، اولرنینگ اکثریتینی تشکیل اېتووچی هزارهلر اوچون، فقط بیرته معناگه اېگه. «سیزنینگ اویینگیز اېندی سیزنیکی اېمس.» طالبان بو قرار بیلن بو محلهنینگ اهالیسی اوچون اوی-جایسیز قالیش یۉلیده بیرینچی قدمنی تشلهدی. اما سوال شوندهکی نوآباد اهالیسی بو مجبوري کۉچیریش و اویسیزلیک باسیمیگه برداشه بېره آلهدیمی؟
قشاق شهرچه
نوآبادنینگ تانگی ایشچی اېرککلرنینگ یۉتل آوازیدن باشلنهدی. قویاش حلی تاغ آرتیدن چیقمهگن بۉلسه-ده، نوآباد بازاری نینگ مرکزیده اۉنلب اېرککلر ایش کییمیده تۉپلنیشگن. بو جاینی «سر فلکه» دېب اتشهدی. کیمگه ایشچی کېرهک بۉلسه، شو یېرگه کېلهدی. یقینلشگنیمده، همه مېنگه قرهب یورهدی. مېن ایتهمن: «مېن ایشچی ایزلهیاتگنیم یۉق، فقط بیر نېچه سوالیم بار.» اۉرته یاشلی بیر اېرکک صحبتگه راضی بۉلهدی. «احوال یخشی اېمس. ایش یۉق. اېرانلیک مهاجرلر قَیتیب کېلگنیدن بېری همه نرسه قیمتلب کېتدی. هر تانگ شو یېرگه کېلهمن. بعضی کونلر ایش چیقهدی، بعضیده یۉق. اگر ایش تاپیلمهسه، دلهگه مېوه تېریشگه بارهمن. او یېرده کونیگه 200 افغانی بېریشهدی.» بو یېرده تورگن ایشچیلرنینگ حکایهسی بیر خیل. اوزاق دوام اېتهیاتگن ایشسیزلیک، پست حق، نرخ-نوانینگ بلندلیگی، ایش نینگ بېقرارلیگی و حیاتلرینی تگ-توگی بیلن تیترهتهیاتگن اۉنلب باشقه معمالر.
تخمیناً ساعت۹:۰۰اطرافیده مېن نو آباددهگی تیل اۉرگنیش مرکزلریدن بیریگه کیردیم. برچه صنفخانهلر یاپیق و بۉم-بۉش اېدی، بیرته هم اۉقووچی یۉق. ادارهده بیر نېچه کیشی اۉتیرگن اېدی. ایچکریگه کیردیم. صحبت دوامیده سۉرهدیم: «نېگه اېندی نوآباددهگی اۉقوو مرکزلریده اوّلگیدهی گوجوملیک یۉق؟» مرکز مسووللریدن بیری، سگرتینی دېرَزهدن تشقریگه اولاقتیرگچ، شوندهی دېدی: «بیر ییل آلدین طالبان بیزگه۱۳ یاشدن کتّه قیزلرنی اۉقیتمسلیکنی بویوردی. بیز و قیزلر بیرآز قرشیلیک کۉرستماقچی بۉلگنیمیزده، اۉشه کونلرده بیر نېچه قیزنی اۉقوو مرکزینینگ آلدیدن حبسگه آلیب، بۉلیمگه آلیب کېتیشدی. شوندن کېین بیز اۉقووچیلریمیزنینگ تۉقسان فایزینی یۉقاتدیک. چونکه مکتبلر یاپیلگچ، کۉپچیلیک قیزلر عیناً شو اۉقوو مرکزلریگه کېلیشردی. اېندی اېسه اۉغیل بالهلر هم جوده کم. سببی اقتصادي احوال یامان. اۉغیل بالهلر کتّه بۉلیشی بیلن اق ایشلشگه مجبور. کیمدیر تیکووچی شاگردی، کیمدیر اوسته یاردمچیسی یاکه باشقه کسبلرده ایشلهیدی. بدولتلر اېسه فرزندلرینی کابلگه یوباریشهدی، او یېرده هم تعلیم صفتی، هم اېرکینلیک کۉپراق. نوآباده اېسه اۉغیل بالهلر ساچینی خواهلهگنچه آلدیرالمهیدی، حتا که دریشی کيیش هم جنایت حسابلنهدی. حاضر بیزنینگ بو یېرده خرجتلریمیز درآمددن کۉپ.»
کېچه نوآبادگه یېتیب بارگچ، مېن شو منطقهدهگی بیر خیریه تشکیلاتیگه پیام یوباریب، اهالی اقتصادي احوالی حقیده سۉرهدیم. اولر جواب خبریده شوندهی یازیشدی. «بیز نوآبادده۲۴۰دن آرتیق عایلهنی یاردم دستوریمیز چهارچوبهسیگه آلگنمیز. بو عایلهلر آرهسیده شهیدلر عایلهلری، معلوللر، یېتیملر و زودلیک بیلن یاردمگه محتاج کیشیلر بار. یاردم ترقهتیش کونلری رۉیخطیمیزده بۉلمهگن عایلهلر هم کېلیشهدی. اۉشه پیتلرده یۉللر گوجوم بۉلیب کېتهدی. اولر التجا قیلیشهدی، ییغلشهدی. بیز اولرنینگ اویلریگه باریب، احوالینی کۉرگنیمیزده، یورهگیمیز اېزیلهدی. بو شهرچه محتاج آدملر و یاردمگه زار عایلهلر بیلن تۉلیب-تاشگن.»
بو حکایه شونچهلیک قیسقه اېمس. نوآباد شهرچهسی طالبان تامانیدن جاري اېتیلگن چېکلاو تۉلقینلری آرهسیده یۉقالگن. تخمیناً ایکّی یریم ییل اوّل بو شهرچهده هر قندهی اوی قوریش و ترمیملش منع اېتیلگن. اوشبو منع یوزلب نواباد اهالیسی ایشینی یۉقاتیشیگه سبب بۉلگن. شو دور مابینیده شهرچهده هېچ کیم اۉز اویینی حتا لایدن ایشلنگن دېوار بیلن مستحکملشگه جرعت قیلمهگن. شهرچه اهالیسینینگ بیری، بونی قیلگنلر حبسگه آلینگن و جریمهگه تارتیلگن دېدی. نتیجهده، نوآباد نهفقط اقتصادي قیینچیلیکلر، بلکه انسانلرنینگ اوی-جایگه بۉلگن اساسي اېرکینلیکلری هم چېکلنگن جایگه ایلنگن.
بو شهرچه، اساسن، ایران و پاکستاندن کېلگن یاکه مملکتنینگ اوزاق اولسواللیکلریدن کۉچیب کېلگن کۉپلب مهاجرلرنی قبول قیلگن. بو مهاجرلر اویلرینی اۉزگرتیرماقچی بۉلسهلر، اوّلا، آلتینچی خوفسیزلیک حوزهدن رخصتنامه آلیشلری، کېین اېسه کۉچیب اۉتیشلری کېرهک. اما کۉپلب عایلهلر طالبان نینگ قتّيق و قۉرقیتووچی مناسبتی سببلی خوفسیزلیک زونیگه باریشگه جرعت قیلالمهیدی. چونکه طالبان خادملرینینگ خلق آنگیده قالگن «تاریخي» آبروسی آدمنی قۉرقتهدی. شو سببلی کۉپلر رخصتنامهسیز کۉچیب اۉتیشگه مجبور بۉلهدی، یورهکنی قۉلگه آلیب خوفنی اۉز ذمّهسیگه آلهدی. شهرچه اهالیسینینگ بیرینینگ ایتیشیچه، شو سببلی بیر نېچته آدم حبسگه آلینگن و بیر نېچه کېچه قماقده قالگچ، نقد پول عوضیگه آزاد قیلینگن. برچه بو چېکلاولر اېسه، طالبان تامانیدن «نوآباد شهرچهسی نینگ یېر مسألهسی ماجراسی بیلن باغلیق» دېب قتّيق نظارت قیلینیشی کېرهک.
نوآباد یېری و یریم حقوقی دعوا
سۉنگگی تۉقّیز آی دوامیده مېن نوآباد شهرچهسیدهگی یېر ماجراسینی طالبان بیلن کوزهتهیاتگن متخصص م.فلاح بیلن علاقهده بۉلدیم. اونینگ ایتیشیچه، طالبان و شهرچه وکیللری اۉتکزگن برچه مجلسلر؛ «آخوندی مدرسه درس کبی اېدی. مجلس امیرالمؤمنین فرمانیگه بۉیسونیش و اسلام امیرلیگینی حمایه قیلیش حقیده سۉزلر بیلن باشلنردی و عیناً شو سۉزلر بیلن توگردی. هېچ کیمگه سۉزلش یاکه تنقید قیلیشگه رخصت بېریلمسدی. فقط اولر خواهلاوچیلر سۉزلشگه رخصت آلردی. حقوقي جریان اېسه توشونرسیز کاغذبازلیکلر مجموعهسی اېدی؛ حتا بیر نفر یخشی حنفی مذهبیدهگی ملا هم بو ایشنی توشونه آلمهسدی و بیزگه یاردم بېره آلمهدی. بیز حتا بو جریان قَیسی اساسگه تهیهنیب یوریتیلهیاتگنینی هم توشونمهدیک.» شهرچه نمایندهلر حقوقي باسقیچلر بۉییچه حجتلرنی عامهوي اخبارات واسطهلری بیلن بۉلیشمهیدی. اولرنینگ ایتیشیچه، بونی قیلیش «ماجرانی ینه-ده کېسکینلشتیرهدی».
خلاصه قیلیب ایتگنده، بو جریان نهفقط شفّاف اېمس، بلکه اهالینینگ حق-حقوقلرینی حمایه قیلهدیگن حقیقي حقوقي میکانیزمنی هم تأمینلهمهیدی.
م.فلاح نینگ ایتیشیچه، نوآباد شهرچهسیدهگی حاضرگی ماجرانینگ ایلدیزی اوچ اۉن ییل آلدین باشلنهدی. شو پیتده، بوگونگی نوآباد جایلشگن یېرلر، کېنگ حدود بۉلیب، مغوللر و تاجیکلر قیشلاقلری بیلن لشمک یاکه بیات قیشلاقلری اۉرتهسیده جایلشگن اېدی.
۱۳۷۲ ییل ده لشمک و مغوللر قیشلاقلری اهالیسی اۉرتهسیده یېر بۉییچه حقوقي دعوا یوزهگه کېلگن. اوشبو ماجرا آخر-عاقبت اۉشه دورنینگ غزنی والیسی قاری بابا ومحکمه رئیسی تامانیدن واسطهچیلیک بیلن رسمي و شریعت اساسیده حل قیلینگن. نتیجهده یېرلر لشمک قیشلاغی اهالیسی ملکی دېب اعلان قیلینگن و دایمي روشده اولرنینگ نامیگه رسمي طرزده قید اېتیلگن. شوندهی قیلیب، بوگونگی نوآباددهگی یېر ماجراسی اصلیده اوزاق تاریخي ضدیتلر و سابق حقوقي قرارلر بیلن باغلیق.
ملک اېگهلیگی تصدیقلنگچ، منطقه اهالیسی یېرلرنی خریطهلب، حقوقي اساسده ساتیش ایشلرینی عملگه آشیرگن. شو یۉل بیلن نوآباد شهرچهسینینگ اساسي هستهسی شکللنگن. یېرلر اصل اېگهلریدن قانوني طرزده خرید قیلینگن و آدملر تامانیدن قوریلگن. بو جریانده هېچ قندهی اېگهللش یاکه باسیب آلیش موجود اېمس. ملک حجتلری اصل اېگهلردن ترقهتیلگن و اۉشه دوردهگی عدلیه ادارهلری همده محکمهلرده رسمي طرزده قید اېتیلگن. م. فلاح نینگ ایتیشیچه؛ «سۉنگگی قرار نواباد شهرچهسی وکیللری تامانیدن رد اېتیلگن و اولر شکایت بیلن قندهارگه، طالبان رهبرینینگ ادارهسیگه، نوبت آلیشگن.» شوندهی قیلیب، شهرچهنینگ اساسي اهالیسی اۉز حقوقلرینی حمایه قیلیشگه حرکت قیلماقده، اما طالبان نینگ قراری بو جریاننی مرکّبلشتیرماقده.
طالباننینگ حاکمیتگه کېلیشی؛ قانونيلیکنینگ یۉق قیلینیشی
طالبان نواباد یېرینی «امیرلیک یېری» دېب اعلان قیلیشدی، حالبوکه بو یېر ۱۹۷۰ ییللرده ایکّی قیشلاق اۉرتهسیدهگی دعوا بۉلگن. اوشبو گروه آلدینگی حکومتلرنینگ بو یېر اوستیدن ملک حقوقینی تصدیقلاوچی هېچ قندهی حقیقي حجت تقدیم اېتمهگن. افغانستانلیک یازووچی دکتر محمد امین احمدی اۉز مصاحبهسیده شوندهی دېگن: طالبان ایکّی توردهگی ملکنی تن آلهدی، بیری «امیرلیک ملکی»، ایکّینچیسی شخصي ملک. شو اساسده، طالباننینگ اېنگ عنعنوي شکلدهگی حکمرانلیگیده، او تامانیدن اېگهللنگن برچه افغانستان حدودی «امیرلیک» حسابلنهدی، یعنی توپراق، سوو، کانلر، ترانزیت و سودا حکومتگه تېگیشلی. آدملر شخصي ملکینی اثباتلش اوچون شریعت حجتینی تقدیم قیلیشی کېرهک، عکس حالده ملک «امیرلیک» حسابلنهدی. جمهوریت دوریده اېسه اوچ توردهگی ملک موجود اېدی: دولت ملکی، شخصي ملک و جماعت ملکی. اۉشه دورده دولت هم ملکینی تصدیقلش اوچون حقیقي حجت تقدیم قیلیشی شرط اېدی. اما طالبان حجت اۉرنیگه زۉر ایشلهتهدی و نواباد کبی بیر نېچه شهرچهلرنی باشقه ولایتلرده هم «امیرلیک» دېب اعلان قیلگن. شونینگدېک، اولر رسمي حکومت ملکلری آرهسیدن جماعت ملکینی یۉق قیلگن و حتا یۉللرنی هم «امیرلیک» حسابلهیدیلر. آدملردن اېسه شخصي ملکینی تصدیقلش اوچون کېرهکلی حجت طلب قیلینماقده.
شهرچهده ظلم و بۉغیلیش
نواباد شهرچهسی حاضرده تۉلیق بۉغیلیش و ظلم آستیده یشهماقده. شو شهرچهده مدنفی جمعیت ثمرهلی فعالیت یوریتمهیدی، و نواباد نینگ آقسقاللری طالباننینگ غضبی کوچهیهدی دېگن سبب بیلن آوازلرینی کۉترمهیدیلر. سۉنگگی تۉرت ییل تجربهسی شونی کۉرسهتدیکی، طالبان قانون نی بېکار قیلیش، پارلماننی ترقهتیش، عامهوي اخبارات واسطهلرینی باستیریش، محکمه حاکمیتی نینگ مستقللیگینی یۉق قیلیش و سابق محکمه خادملرینی چېتگه سوریش آرقهلی دولت توزیلمهسینی اۉز گروهی نینگ ایستکلرینی عملگه آشیریش واسطهسیگه ایلنتیردی. اوشبو توزیلمه نه ایچکی درجهده قانونيلیککه اېگه، نه خلقارا میدانده تن آلینگن. سۉنگگی تۉرت ییل دوامیده بو گروه اهالی نینگ ترکیبینی اۉزگرتیریش، مالی طلب و مجبورلشلر، شونینگدېک اېتنیک و دینی آزچیلیکلرگه باسیم اۉتکزیشنی عملگه آشیردی.
خلقارا تشکیلاتلر، جملهدن انسان حقوقلری نظارتچیسی، ایلگری طالبان تامانیدن شیعهلر و هزارهلرنی مجبورن کۉچیریشگه عاید آگاهلنتیریش بېرگن. اوشبو تشکیلاتنینگ بیر گزارشیده هلمند، بلکه، دایکوندی، بامیان و ارزگان منطقهلریدن یوزلب هزاره عایلهلر هَیدهلگنی قید اېتیلگن. بعضی حاللرده طالبان رسمي قرار چیقرمسدن، فقط «بۉشهتیش بویروغی»نی اعلان قیلیشی بیلن آدملرنی اویلرینی ترک اېتیشگه مجبور قیلگن.
م. فلاح نوآباد شهرچهسی، غزنی اهالیسی نینگ تقدیری حقیده اوچ احتمالنی سنهیدی: مجبوري کۉچیریش، مجبوري ساتیب آلیش یاکه ییللیک اجاره تۉلاوی. او شونی ایتهدیکی، جهان همجمعیتی، مدنی نهادلر، عامهوي اخبارات واسطهلری و سیاسي کوچلر بو حرکتگه قرهب جیم تورمسلیگی کېرهک. اونینگ سۉزلریگه کۉره، هر اوچ حالتده هم شهرچه اهالیسینی اویلری و یېرلرینی یۉقاتیش خوفی کوتماقده. شخصي مبلغ بیلن یېر ساتیب آلگن و ییللر دوامیده محنت بیلن اوی برپا قیلگن آدملر حاضرده اۉز ملک حقوقلری و انساني قدر-قیمتیدن محروم قیلیشگه قرهتیلگن سیاسي تهدید آستیده قالگن.
قندهار بویروغینی کوتیش
نوآباد شهرچهسی اهالیسی حاضرده طالبان بیلن یریم-حقوقي جریانلرده شهرچهنی وکیللری صفتیده قتنهشهیاتگن بېش کیشیگه تهیهنیب، قندهار بویروغینی کوتیب کونلرینی کچیرماقده. م. فلاح شوندهی دېیدی: «مېنینگ کۉرهیاتگن اقتصادي وضعیتیمگه قرهگنده، نواباد اهالیسی نه مجبوري کۉچیریشگه، نه اېسه اۉتگن ییللرده ساتیب آلگن یېرلرینی قَیته ساتیب آلیش یاکه اجارهگه آلیشگه قادر. بو آدملر کونلرینی جوده قیین شرایطده کچیرماقده.» نوآبادده سۉنگگی ساعتلریمده، شهرچه نینگ بیر اهالیسیدن، فاطمهدن سۉرهدیم: «طالبان حکمرانلیگی آستیده تۉرت ییل یشش تجربهنگیزگه کۉره، طالبان نوآباد بیلن نیمه قیلهدی دېب اۉیلهیسیز؟» او جواب بېردی: «طالبان بیز نوآباد اهالیسینی یاقتیرمهیدی و بیزگه نسبتاً کمسیتهدی. مکتبلرنی یاپیشدی. حیاتنی اچّیق قیلدیلر. محرّم آییده بیزگه اۉق اوزیشدی و بیر نېچتهمیزنی اۉلدیریشدی. حاضر اېسه اولرگه ینه بیر بهانه تاپیلدی و بیزگه اېنگ یامان ظلمنی قیلماقده.»
