صائمه فتحی
چهارشنبه کونی، 28 نوامبر نینگ یریم کېچهسیده، ختلان ولایتینینگ نورک چېگره حدودیدهگی عادتي ساکنلیک کوچلی پارتلش آوازی بیلن بوزیلدی. کوچلی پارتلش بیر نېچه ثانیهگه آسماننی یاریتدی و چینلیک ایشچیلر جایلشگن وقتینچهلیک اردوگاه توتون و آلاو ایچیدهگی منظرهگه ایلنتیردی. آرهدن بیر نېچه دقیقه اۉتیب، خوفسیزلیک مسووللری حادثه نینگ هجومکار دران تامانیدن صادر اېتیلگنینی تصدیقلهدیلر. دستلبکی تېکشیرولرگه کۉره، دران افغانستان توپراغیدن باشقریلگن و تۉغریدن-تۉغری ایشچیلر تورگن جاینی نشانگه آلگن.
یریم قوریلگن بنالرنینگ ویرانهلری آرهسیدن قوتقرووچیلر اوچ نفر هلاک بۉلگن ایشچینی چیقریب آلدیلر و بیر نېچته یرهدارلرنی شفاخانهلرگه یېتکزدیلر. بو حادثه افغانستان توپراغیدن توریب تاجیکستان ایچیدهگی اقتصادي اۉبژېکتلرگه ضربه بېریش اوچون ینگی دران تکنالوژيسیدن فایدهلنیلگن بیرینچی قید اېتیلگن حالت بۉلدی. بو اېسه درحال چینلیکلر اوچون جدّي خوفسیزلیک خواطرلرینی اویغاتدی.
اما واقعه شو بیلن یکونلنمهدی. اوچ کون اۉتیب، 1- دسامبر شنبه کونی تانگگی ایلک ساعتلرده بو سفر بدخشان تاغلی مختار ولایتی نینگ (GBAO) شادک حدودی یېر اوستی هجومیگه نشان بۉلدی. نامعلوم هجومچیلر مینامیات و راکتلردن فایدهلنیب، تاجیکستان تامانیدهگی بیر نېچته نقطهلرنی اۉققه توتدیلر. هجوم چقّان، قیسقه و ویرانکار بۉلیب، چېگره قۉشینلری یېتیب کېلگونیگه قدَر توگهگن اېدی. بو هجوم حقیده موجود معلوماتلر دران حادثهسیگه قرهگنده انچه کم، اما نتیجه انیق: ینه ایکّی نفر چینلیک ایشچی هلاک بۉلدی و خواطرلر ینگی باسقیچگه کیریب باردی.
بیر هفتهدن کم وقت ایچیده ایکّی هجوم نینگ صادر بۉلیشی همده بو حادثهلر چین اۉزینینگ ییریک آستقورمه و قوریلیش لایحهلرینی عملگه آشیرهیاتگن حدودلرده یوز بېرگنی بیر حقیقتنی مثلی کۉریلمهگن درجهده روشن قیلیب قۉیدی: تاجیکستان نینگ افغانستان بیلن بۉلگن اوزون، تاغلی و نهایتده حمایهسیز چېگرهلری بۉیلب خوفسیزلیک اوّلگی تخمینلرگه قرهگنده انچه مۉرت اېکن.
منطقه دولتلری ایچیده ترتیبسیزلیک؛ افغانستاندن اویوشتیریلگن پهپاد هجوملری و چېگرهدن آشگن هجوملر
تاجیکستانده رۉی بېرگن ایکّی هلاکتلی هجومدن سۉنگ، منطقه دولتلریده خواطر تۉلقینی پیدا بۉلدی. بیرینچی رسمي مناسبت دوشنبهدن اعلان قیلیندی. تاجیکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی کم اوچرهیدیگن بیاناتیده شوندهی دېدی: «سۉنگگی هجوم اۉقاتر قوراللر و نارنجک بیلن جهازلنگن بیر دران یاردمیده عملگه آشیریلگن.» بو عباره ایلک بار شونی تصدیقلردی: زمانهوي حربي تکنالوژيلر او هم بۉلسه افغانستان توپراغیدن، مرکزي آسیادهگی تینچ اۉبژېکتلرگه بېواسطه قرشی قۉللنماقده. تاجیکستان انیق بیر گروه نامینی تیلگه آلمهگن حالده، واقعه «افغانستانده جایلشگن جنایتچی گروهلر ایشی» دېب اتهدی. بو گروهلر ییللر دوامیده بدخشان نینگ تاغلی چېگره حدودلریده ایلنیب یورگنی معلوم، اما شو پیتگچه بوندهی درجهدهگی مرکّب هجوم اولر نینگ فعالیتیده کوزهتیلمهگن اېدی.
گرچه هجومنی اۉز ذمّهسیگه آلگن گروه بۉلمهسه-ده، تحلیللرده بیر نېچته قوراللی اۉیینچیلرنینگ اسمی درحال تکرارلنه باشلهدی: «داعش خراسان»، رادیکال اویغورلر، «تاجیکستان انصارالله گروهی» و «اۉزبېکستان اسلامي حرکتی». بو ترقاق، اما فعال ترماقلر ییللر دوامیده افغانستان و مرکزي آسیا چېگرهلری بۉیلب موجود بۉلیب کېلهدی و قۉشنی دولتلر حدودیده عملیاتلر اۉتکزیش قابلیتیگه اېگهلیگی بارهسیده بیر نېچه بار آگاهلنتیریشلر بېریلگن.رچین اېسه تاجیکستان، پاکستان و افغانستانده ییریک اقتصادي سرمایهلرگه اېگه بۉلگن دولت صفتیده بیرینچی هجومدن سۉنگ دوشنبهنی و کابل بیلن بیر پیت نینگ اۉزیده علاقه قیلیب، «وطنداشلری نینگ خوفسیزلیگینی تأمینلش اوچون زودلیک بیلن چارهلر کۉریشنی» طلب قیلدی. پېکین بو هجوملرنی «منطقه نینگ حیاتي لایحهلری اوچون جدّي خوف» دېب اتهب، چین کمپنیلری و خادملرینینگ مذکور دولتلردهگی فعالیتی «بېواسطه خوفسیزلیک درجهسیگه باغلیق بۉلیشینی» تأکیدلهدی.
باشقه تاماندن، طالبان احتیاطکارانه مناسبت بیلدیریب، هجوملر «افغانستان توپراغیدن» عملگه آشیریلگنینی تن آلدی، اما مسوولیتنی اۉز ذمّهسیگه آلمهدی. خوفسیزلیک اېکسپېرتلری نینگ ایتیشیچه، بو موضع نهفقط قوراللی گروهلردن اۉزینی اوزاقراق کۉرسهتیشگه اورینیش، بلکه اصلیده طالبان هنوز مملکت حدودی و چېگرهلری اوستیدن تۉلیق نظارت اۉرنهته آلمهگنی نینگ عملي تن آلینیشی هم دیر. طالبان حاضرگه قدَر نه تاجیکستاندهگی، نه پاکستاندهگی بو هجوملرنینگ اجراچیلرینی تنیشتیرگن.
اما بو هجوملر نینگ عاقبتلری فقط خوفسیزلیک آگاهلنتیریشلری بیلن چېکلنیب قالمهدی. چېگرهدن آشیب اۉتگن بو هجوملر منطقه نینگ ییریک اۉیینچیلری نینگ اعتبارینی ینه افغانستانگه قرهتدی. نورکدهگی دران هجومیدن سۉنگ تاجیکستان رسمي روشده ماسکوهدن خوفسیزلیک بۉییچه یاردم سۉرهدی. بو اېسه شونی کۉرستهدیکی: روسيه نینگ اېنگ یقین اتفاقچیلری هم افغانستاندن کېلیب چیقهیاتگن تهدیدلرگه مستقل روشده قرشی توریش امکانیگه اېگه اېمسلیکلرینی انگلب یېتگن.
روسيه خوفسیزلیک کېنگشی کاتبی سرگئی شویگو ایکّی آی اوّل « راسیسکایا گازیتا»ده چاپ اېتیلگن مقالهسیده شوندهی یازگن اېدی: روسيه رآوردلریگه کۉره، افغانستانده تخمیناً ییگیرمهگه یقین خلقارا ترورچی گروهلر جایلشگن بۉلیب، اولر نینگ عمومي سانی 23 مینگدن آرتیق جنگریدن عبارت. افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی بو گروهلرنینگ اکثریتی بیلن اوروش آلیب بارگن و اولرگه قرشی عملیاتلر اۉتکزگن. اما طالبان اېسه «داعش»دن تشقری کۉپلب بو گروهلر بیلن اوزاق ییللیک مفکوروي و استراتژیک علاقهلرگه اېگه.
مرکزي آسیا دولتلری هم بیر نېچه بار آگاهلنتیریب کېلگن اېدیکی، افغانستان چېگرهلری بۉیلب ترانسمیللي جنگریلرنینگ موجودلیگی کېنگراق خوفسیزلیک بحرانیگه آلیب کېلیشی ممکن. اېندی اېسه افغانستان حدودیدن عملگه آشیریلگن چېگرهدن آشگن هجوملر بو آگاهلنتیریشلرنی حقیقتگه ایلنتیردی. بو حادثه منطقوي خوفسیزلیک ترتیبی ایزدن چیقهیاتگنینی و بوندهی هجوملر اېندی استثنا اېمس، بلکه خوفلی بیر اندازهگه ایلنگنینی کۉرسهتماقده.
بو جریانلر نینگ ییغیندیسی شونی انگلهتهدی: افغانستان چېگرهلریدهگی خوفسیزلیک مسألهسی اېندی محلي بحران درجهسیدن چیقیب، چین، روسيه و مرکزي آسیا دولتلری نینگ عمومي تشویشیگه ایلنگن.
منطقه دولتلرینینگ خواطرلریدن تشقری، بو واقعهلرنینگ ینه بیر جهتی شوندهکی، اولر فقط کېنگراق اندازهنینگ بیر نمونهلری حسابلنهدی. سۉنگگی ییللرده چین نینگ منطقهدهگی اقتصادي اشتراکی آرتیشی بیلن بو اندازه دایرهسیده چینلیک یشاوچیلر و مهندسلرگه قرشی بېواسطه هجوملر سېزیلرلی درجهده کۉپهیگن. بو جریان نهفقط افغانستانده، بلکه پاکستان و حاضرگی کونده تاجیکستانده هم تکرارلنگن؛ بو دولتلرده چین نینگ مهم لایحهلری عملگه آشیریلماقده و عیناً شو فعال اشتراک رادیکال گروهلر اوچون ختایلیک خادملر و مهندسلرنی منطقوي خوفسیزلیک حساب-کتابلریده مهم نشانگه ایلنتیرگن.
چینلیکلرنینگ اۉلدیریلیشی و افغانستاننینگ جنایت صحنهسیده نامی
1401 ییل 22 قوس کونی توشدن کېین کابل نینگ شهر نو حدودیدهگی بیر مهمانخانه، بیر نېچه چینلیک یشاوچیلرنینگ قالهدیگن جایی، هجومگه اوچرهدی. قوراللی هجومچیلر مهمانخانه بناسیگه کیریب، اساسي قِسملرینی نشانگه آلدیلر. بیر نېچه دقیقه اۉتیب، طالبان کوچلری جایگه یېتیب کېلیب، مهمانلرنی زینهپایهلر و تام آرقهلی قوتقردیلر. سیندیریلگن آینهلر، دېوارلردهگی اۉق ایزلری و تېز یاردم موترلری نینگ قتناوی هجوم نینگ آلدیندن پُخته رېجهلشتیریلگنینی و چینلیک یشاوچیلرنینگ اساسي نشان اېکنینی کۉرسهتدی. کابلدهگی تېز طبي یاردم شفاخانهسی هجومده 3 کیشی هلاک بۉلگنینی، 18 کیشی اېسه جراحتلنگنینی اعلان قیلدی.
اۉتگن ییلنینگ 2 دلو چهارشنبه کونی کېچقورون، افغانستان نینگ شِمالی-شرقیدهگی تخار ولایتیده، خۉاجه بهاوالدین اولسواللیگیده بیر چینلیک یشاوچی نامعلوم قوراللی شخصلر تامانیدن اۉلدیریلدی. حادثه دشت-قلعه اولسواللیگی چېگرهسیگه یقین جایده رۉی بېرگن بۉلیب، منطقوي خوفسیزلیک مسألهلرینی ینه بیر بار دالضرب قیلدی. محلي طالبان وکیللری چینلیک فقرانینگ اۉلدیریلگنینی تصدیقلهدیلر. تخار طالبان پولیس قوماندانلیگی مطبوعات سۉزلاوچیسی هلاک بۉلگن شخصنی «لی» دېب اتهدی و او کېچه کېچهسی ترجمانی بیلن بیرگه، چین دفتری وکیللری و محلي خوفسیزلیک کوچلری بیلن کېلیشمهگن حالده نامعلوم منزلگه سفر قیلیش نیتیده بۉلگنینی معلوم قیلدی. طالبان نینگ ایتیشیچه، لی خۉاجه بهاوالدین اولسواللیگیگه قرهشلی کَتکجر یۉلی آرقهلی اۉتگن پیتده قوراللی شخصلر نینگ اۉقیگه اوچرهگن.
جاري ییل نینگ 8 حمل کونی تانگده، خیبرپختونخوا ایالتیدهگی بشام تاغلی یۉللریده پاکستانده چینلیک وطنداشلرگه قرشی اېنگ هلاکتلی هجوملردن بیری صادر بۉلدی. اسلام آباددن داسو برق توغانی ستشن لایحهسیگه یۉل آلگن چینلیک مهندسلر کاروانی بشام یۉلیده اۉزینی پارتلهتگن هجومگه اوچرهدی. پارتلاوچی قوریلمه بیلن تۉلدیریلگن اتوموبیلگه اۉتیرگن جنایتچی مهندسلر تشیلگن موترگه یقینلشیب، اۉزی پارتلهدی. پارتلش شونچهلیک کوچلی بۉلدیکی، چینلیکلرنینگ موتری یۉلدن چیقیب، واديگه ییقیلدی؛ بو حادثه قوتقرووچیلر و تېرگاو جماعهلری اوچون جسدلرنی انیقلشنی جدّي قیینچیلیککه ایلنتیردی.
اوشبو هجومده بېش چینلیک مهندس و اولر نینگ پاکستانلیک هیداوچیسی هلاک بۉلدی. اسلام آبادده اۉتکزیلگن مطبوعات انجمنیده اردو مطبوعات سۉزلاوچیسی احمد شریف چودری شوندهی دېدی: «اوشبو هجوم نینگ رېجهلشتیریلیشی و باشقرووی افغانستانده عملگه آشیریلگن» و «اۉزینی پارتلهتگن جنایتچی افغان فقراسی بۉلگن.» اونینگ سۉزلریگه کۉره، اوشبو عملیاتنی رېجهلشتیریش و قۉللب-قوّتلش ترماغی چېگره آرتیدن فعالیت یوریتگن و هجوم «بېواسطه افغانستان توپراغی بیلن باغلیق» بۉلگن.
چین و طالبلر
منطقهده چینلیک یشاووچلرنینگ اۉلدیریلیشی طالبان و چین اۉرتهسیدهگی مناسبتلرنی اۉزگرتیردی. طالبان حاکمیتگه کېلیشیدن آلدین، افغانستاندهگی واقعهلرگه دوچ کېلگنده چین نینگ اساسي خواطری مملکتدهگی اویغور عصیانچیلری فعالیتی و اولرنینگ موجودلیگی بۉلگن؛ بو خواطر کۉپ اۉن ییللیک تاریخگه اېگه بۉلیب، بوگون طالبان نینگ حاکمیتگه کېلیشی آرتیدن ینه دالضرب مسأله صفتیده یوزهگه چیقدی.
طالبان و بعضی چینلیک اویغور مسلمان عصیانچیلری گروهلری اۉرتهسیده چوقور مفکوروي باغلیقلیک موجود. طالبان نینگ بیرینچی حکمرانلیک دوریده (1996–2001 ییللر)، افغانستان اویغور جنگریلرنینگ اېنگ مهم فعالیت و تشکیلي مرکزلریدن بیریگه ایلنگن اېدی. طالبان اۉشه دورده رادیکال اویغورلرگه قرهب همفکر و برادرلیک مناسبتینی بیلدیرگن؛ چونکه هر ایکّله آقیم اۉزلرینی «بیر مسلمان امتی» نینگ بیر قِسمی دېب حسابلهیدی و «نا اسلامي» دولتلرگه قرشی جهادده قتنهشهیاتگنینی کۉرگن.
طالبان اۉشه ییللرده نهفقط بو گروهگه قورال و اۉق-داریلر یېتکزیب بېریش یۉلینی آچیب بېرگن، بلکه کابل اطرافیده مخصوص اۉقوو لاگېرلرینی تشکیل قیلگن اېدی. بو اردوگاهلرده اویغور کوچلری چین خلق آزادلیک اوردوسیگه (PLA) قرشی «جهاد» اوچون تیارلنگن. اوشبو همکارلیک شونچهلیک یقین بۉلگنکی، بعضی حاللرده طالبان اۉز کوچلرینی اویغور اجرهلیب چیققن گروهلر بیلن بیرگه اوروشگه یوبارردی بو اېسه پېکینده چین ملي خوفسیزلیگیگه بېواسطه تهدید صفتیده قبول قیلینر اېدی.
چین دعوا قیلهدیکی، 1990–2001 ییللر دوامیده اویغور بۉلیملری چین حدودیده 200 دن آرتیق ترورچیلیک هجوملرینی عملگه آشیرگن؛ رسمي حساب کتابلرگه کۉره، بو هجوملر 162 کیشی نینگ هلاک بۉلیشی و 440 کیشی نینگ جراحتلنیشی بیلن یکونلنگن. اوشبو عملیاتلرنینگ بیر قِسمی، اینیقسه 2008 ییل پېکین المپیادسی عرفهسیده کوچهیگن. جملهدن، کاشغر حدودیدهگی یریم حربي کوچلرگه قرشی هجوم نتیجهسیده 17 افسر هلاک بۉلگن و بو واقعه بوتون دنیا اعتبارینی اویغورلر خوفسیزلیگی تهدیدی مسألهسیگه قرهتگن.
امریکا و طالبان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلر باشلندی، شو بیلن بیرگه چین هم میدانگه کیریب کېلدی. 2019 ییلده، دوحه مذاکرهلری دوام اېتهیاتگن بیر پیتده، طالبان نینگ تۉقّیز نفر یوقاری مرتبهلی اعضاسی چین نینگ مخصوص وکیلی بیلن اوچرهشیش اوچون پېکینگه سفر قیلیشدی. طالبان نینگ چین گه ایکّینچی سفری شو ییل نینگ جون آییده عملگه آشیریلدی؛ اوچرهشوو نینگ اساسي موضوعسی «طالبان نینگ اویغورلر بیلن باغلیق ترورچیلیک فعالیتلرینی نظارت قیلیشدهگی احتمالي رۉلی» بۉلدی. پېکین بو باسقیچده آچیق سیگنال بېردی: اگر طالبان اویغور تهدیدلرینی باستیریش اوچون همکارلیک قیلسه، چین اوشبو گروهگه سیاسي و دیپلوماتیک قۉللب-قوّتلشنی کۉپراق تقدیم اېتیشگه تیار.
اما 2021 ییلده طالبان حاکمیتگه قَیتگندن تۉرت ییل اۉتیب، وضعیت باشقه یۉلگه بوریلدی. اویغورلر بیلن باغلیق تهدیدلر درجهسی کمهیمهگن، عکسینچه، افغانستان نینگ پاکستان و تاجیکستان بیلن چېگرهلریده فرامرزی عصیانچیلر فعالیتی آشگن و چین فقرالرینینگ اۉلدیریلیشی طالبان نینگ بو گروهلر اوستیدن نظارتی حلی هم چېکلنگن و یېترلی اېمسلیگینی کۉرسهتهدی. شو حالت ختاینی طالبانگه تۉلیق سیاسي قۉللب-قوّتلشنی بېرمسلیککه مجبور قیلماقده و پکین حلی هم کابل بیلن احتیاطکارانه و شبههلی مناسبتده بۉلماقده.
اوضاع طالبلر کنترولیدن چیققن می؟
سۉنگی پیتلردهگی بیاناتلر، جملهدن، سابق پاکستان نینگ افغانستان بۉییچه مخصوص نمایندهسی آصف درانينینگ فکرلری، منطقه پایتختلریده کوچهییب بارهیاتگن خواطرنی عکس اېتتیرماقده. او ایکّی هفته اوّل آچیقچهسیگه شوندهی دېدی: افغانستاندهگی وضعیتنی طالبان نظارت قیلالمهیپتی و منطقه دولتلری خوفسیزلیک بحرانی نینگ ترقهلیشینی آلدینی آلیش اوچون ارهلشیشگه مجبوردیر. پاکستان رسميلرینینگ تحلیلیگه کۉره، طالبان توزیلمهسی ایچیده اوچ اساسي قنات قندهار، کابل و خوست/حقانی ترماغی اۉرتهسیدهگی بۉلینیش مثلی کۉریلمهگن درجهده چوقورلشگن.
اوشبو نزاعلر اېندی فقط سیاسي تارتیشوو درجهسیده قالمهی، طالباننینگ حاکمیتنی عملگه آشیریش، خوفسیزلیک قرارلرینی قبول قیلیش و حتا رهبر هبتالله نینگ بویروقلرینی بجریش اسلوبیگه هم تأثیر قیلماقده. بعضی میدان قوماندانلری و محلي ترماقلر عملده هبتالله نینگ بویروغیگه بۉیسونمهی، اونینگ سیاستینی اعتبارسیز قالدیرماقده.
طالبان حاکمیتگه کېلگنیدن سۉنگ، بعضی طالبان بۉلیملری مستقل یاکه یریم مستقل طرزده چېگرهدن آشگن هجوملرده اشتراک اېتگن؛ بو هجوملر افغانستان توپراغیدن باشلنگنی بیلن، کابل یاکه قندهارده طالبان نهفقط بونی بیلمهگن، بلکه کۉپلب حاللرده هجوم اجراچیلرینی نظارت قیلیش یاکه تعقیب قیلیشگه قادر اېمس. بو وضعیت طالبان نینگ چېگره اوستیدن نظارتینی قیینلشتیرگن و اولرنینگ «تۉلیق برقرارلیک» و «خوفسیزلیک» حقیدهگی دعواسینی شبهه آستیگه قۉیگن.
