شمسالله (مستعار) نینگ تورموش اۉرتاغی توغروق آغریغیدن قتّيق عذاب چېکهیاتگن اېدی، بیراق سرپل ولایتی نینگ بلخاب اولسواللیگیده عیاللر کسللیکلری و توغروق بۉییچه متخصص شفاکار یۉق اېدی. او تانگ آتگونچه کوتیشگه مجبور بۉلدی، سۉنگ موتر یاللب، خاتینینی سرپل دولت شفاخانهسیگه آلیب باردی. سفر توش پیتیگچه دوام اېتدی، اما توغروق نینگ کېچیکیشی و کوچلی قان کېتیشی عاقبتیده آنه هم، چقهلاق هم حیاتدن کۉز یومدی. بو واقعه افغانستانده عیال متخصص شفاکارلر و دایهلر یېتیشمسلیگی سببلی آنهلر همده چقهلاقلر اۉلیمی آرتیب بارهیاتگنی نینگ اچّیق مثاللریدن بیری دیر. اوشبو بحران طالبان حکمرانلیگی دوریده ینه-ده چوقورلشگن. شمسالله نینگ سۉزلریگه کۉره، بلخاب اولسواللیگیده بیرارته هم عیال توغروق و ژینیکولوژی متخصصی فعالیت یوریتمهیدی. شو سببلی عایلهلر توغروق پیتیده حاملهدار عیاللرنی ولایت مرکزیگه آلیب باریشگه مجبور بۉلماقده. بیراق تاغلی، ناتېکیس و اسفالتلنمهگن یۉللر طفیلی طبي مرکزلرگه یېتیب باریش وقتی انچه چۉزیلهدی.
او شوندهی دېیدی: «خاتینیم اېرتهلب ساعت تۉرتگچه اوی اطرافیده آغریقدن ایلاندېک بورهلیب یاتدی. احوالی جوده آغیر اېدی. کېین قان کېتیشی هم باشلندی. رنگی سرغهییب کېتگن، یوزیده قان قالمهگندېک تویولردی. مېن اېسه اونگه یاردم بېریش اوچون هېچ نرسه قیله آلمهسدیم.» بیراق شمسالله و اونینگ خاتینی شفاخانهگه یېتیب بارگونچه، عیاللر کسللیکلری و توغروق بۉلیمی نینگ متخصص شفاکارلری ایش جایینی ترک اېتگن اېدی. نتیجهده اونینگ خاتینی تقدیری تجربهسی کم، ینگی ایش باشلهگن دایهلر قۉلیگه تاپشیریلدی.
اونینگ ایتیشیچه: «بیز یېتیب کېلیشیمیزدن آلدین متخصص شفاکار کېتیب قالگن اېکن، لېکن بونی مېنگه هېچ کیم ایتمهدی. عملیات وقتیده خاتینیم نینگ قان باسیمی کۉتریلیب کېتدی، اما هېچ کیم اونی نظارت قیلمهدی. آخر-عاقبت ایکّلهسی هم وفات اېتدی. خاتینیم نینگ احوالی آغیر اېکنینی بیلردیم، لېکن یاردم بېرهدیگن هېچ کیم یۉق اېدی. مېن تشقریده هر لحظه فرزندیم و خاتینیمنی کۉریش امیدیده کوتیب توردیم، اما مېنگه اولر نینگ جسدی نصیب بۉلدی.»
سرپل دولت شفاخانهسیگه آغیر یوکلمه
سرپل ولایتیدهگی 200 اۉرینلی دولت شفاخانهسی نینگ ایکّی منبعسی «اطلاعات روز» گزېتهسیگه معلوم قیلیشیچه، اوشبو شفاخانه نینگ اکوشېرلیک و ژینیکولوژی بۉلیمیده اتیگی ایکّی نفر متخصص شفاکار همده اوچ نفر عمومي عملیات شفاکاری فعالیت یوریتماقده. بیراق بو سان حاملهدار عیاللر نینگ احتیاجلرینی قاندیریش اوچون یېترلی اېمس. منبعلر نینگ ایتیشیچه، شفاکارلر تنقیصلیگیدن تشقری، حاملهدار عیاللرگه خدمت کۉرسهتیش اوچون ضرور بۉلگن طبي جهاز و اسکونهلر هم یېتیشمهیدی. اولر نینگ سۉزلریگه کۉره، هر کونی 40–50 نفر حاملهدار عیال توغروق اوچون سرپل دولت شفاخانهسیگه مراجعت قیلهدی. اولردن تخمیناً آلتی-سکّیز نفری جراحلیک عملیاتی اۉتکزیشگه محتاج بۉلهدی. بوندهی یوقاری مراجعتلر سانی چېکلنگن طبیات خادملریگه کتّه باسیم یوکلهیدی و نتیجهده آنهلر همده بالهلر اۉلیمی نینگ کۉپهییشیگه سبب بۉلماقده. منبعلر ینه بیر ییل دوامیده اوشبو شفاخانه نینگ اکوشېرلیک و ژینیکولوژی بۉلیمیده قریب اوچ مینگته طبيعي توغروق همده مینگگه یقین جراحلیک عملیاتی، جملهدن سېزریېن عملیاتلری قید اېتیلگنینی بیلدیردی. طبیات خادملریدن بیری «اطلاعات روز»گه بېرگن مصاحبهده آنهلر و چقهلاقلر اۉلیمینی کمهیتیریش اوچون متخصص شفاکارلر، دایهلر و نرسلر سانینی کۉپهیتیریش ضرورلیگینی تأکیدلهدی. اونینگ ایتیشیچه، متخصص شفاکارلر یېتیشمسلیگی و زمانهوي امکانیتلرنینگ یۉقلیگی سبب هر آی کمیده اوچ نفر آنه همده بېش-یېتّی نفر چقهلاق حیاتدن کۉز یومهدی. او شوندهی دېدی: «ایشا نینگ، بیرار آی یۉقکی، کمیده تۉرت-بېش عیال و کمیده بېش نفر چقهلاق یېترلیچه طبي یاردم کۉرسهتیلمهگنی سببلی وفات اېتمسین. اولسواللیکلرده اېسه عموماً تۉغری طبي خدمت موجود اېمس. ولایت مرکزیدهگی شفاخانهگه تومنلردن کۉپلب آغیر بېمارلر آلیب کېلینهدی. تومنلر اوزاق بۉلگنی اوچون کۉپ حاللرده شفاخانهگه یېتیب کېلگونچه یا آنه وفات اېتهدی، یا چقهلاق.» مذکور طبیات خادیمی سرپل دولت شفاخانهسی نینگ اکوشېرلیک و ژینیکولوژی بۉلیمیگه کمیده 14 نفر متخصص شفاکار ایشگه قبول قیلینیشی ضرورلیگینی تأکیدلب، فقط شوندهگینه آنهلر و چقهلاقلر اۉلیمی نینگ آلدینی آلیش ممکنلیگینی قید اېتدی.
طبي خدمتلرگه ایشانچسیزلیک
شوندهی شرایطده اَیریم حاملهدار عیاللر دوالنیش و توغروق اوچون سرپلدن مزار شریف شهریدهگی شفاخانهلرگه یوباریلماقده و فرزندلرینی اۉشه یېرده دنیاگه کېلتیریشنی افضل کۉرماقده. سرپل اهالیسیدن بیری بۉلگن کاظم «اطلاعات روز» گزېتهسیگه ایتیشیچه، اۉتگن ییلی سرپل دولت شفاخانهسیده ملَکهلی متخصصلر یېتیشمهگنی سببلی اونینگ چقهلاغی توغیلیش وقتیده وفات اېتگن. شو باعث او بو سفر ینه شوندهی خوفنی قبول قیلیشنی ایستهمهگن و تورموش اۉرتاغینی توغروق اوچون مزار شریفگه آلیب بارگن.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، اوّلگی توغروقده خاتینی حلی طبيعي توغروق آغریقلرینی سېزمهگن بۉلسه-ده، مجبوري روشده سېزریېن عملیاتیگه آلینهدی. شفاکارلر و دایهلر تجربهسیزلیگی عاقبتیده اېسه چقهلاق حیاتدن کۉز یومهدی.
کاظم «اطلاعات روز»گه شوندهی دېدی: «اگر سرپل شفاخانهسیده حقیقتاً هم تجربهلی شفاکارلر بۉلگنیده، بالهنی طبيعي یۉل بیلن توغیلیشی اوچون ینه بیر نېچه کون کوتیشردی. اولر (شفاکارلر و دایهلر) اۉیلب کۉرمسدن خاتینیمنی عملیات قیلیشدی. کېین اېسه چقهلاق آنه قارنیده ناتۉغری حالتده اېکنینی کۉریب قۉرقیب کېتیشدی و عملیات وقتیده خطاگه یۉل قۉییشدی. نتیجهده قیزهلاغیمیز اولر نینگ قۉلیده وفات اېتدی.»
کاظم نینگ تأکیدلشیچه، او چقهلاغینی یۉقاتیش بیلن باغلیق اچّیق تجربه ینه تکرارلنیشینی ایستهمهیدی. شو سببلی او آلتی کوندن بویان مزار شریف دولت شفاخانهسیده قالیب، فرزندی نینگ دنیاگه کېلیشینی کوتماقده.
عینِ پیتده افغانستانده آنهلر و چقهلاقلر اۉلیمی کۉرستکیچلری آرتیب بارهیاتگن بیر وقتده، تخمیناً بیر آی اوّل جهان ساغلیقنی سقلش تشکیلاتی هر ساعتده بیر نفر آنه آلدینی آلیش ممکن بۉلگن ساغلیق معمالری سبب حیاتدن کۉز یومهیاتگنینی معلوم قیلگن اېدی.
تشکیلات حساباتیگه کۉره، هر 100 مینگ توغروقدن 521 نفر آنه توغروق جریانیده وفات اېتهدی.
حساباتده قید اېتیلیشیچه، اوشبو اۉلیملر نینگ بیر قِسمی دوالش و آلدینی آلیش ممکن بۉلگن کسللیکلر همده اسارتلر بیلن باغلیق. بیراق شفاکارلر، دایهلر و نرسلر تنقیصلیگی سببلی کۉپلب آنهلر و چقهلاقلر حیاتدن کۉز یومماقده.
بو حالت طالبان حکومتی قیزلر نینگ آلتینچی صنفدن یوقاری تعلیم آلیشینی تعقیقلهگن، شونینگدېک قیزلر و عیاللر نینگ طبیات یۉنهلیشلریده، جملهدن دایهلیک و نرسلیک ساحهلریده تحصیل آلیشیگه هم رخصت بېرمهیاتگن بیر پیتده کوزهتیلماقده.
افغانستان اهالیسی سانی آرتیب بارهیاتگن و عیال طبیات خادملریگه احتیاج هر قچانگیدن هم کوچلی سېزیلهیاتگن شرایطده، طالبان حکومتی حاضرگچه قیزلر و عیاللر نینگ، هېچ بۉلمهگنده طبیات ساحهلریده، تعلیم آلیشی اوچون امکان یرهتیش بارهسیده هېچ قندهی یومشاقلیک کۉرسهتمهگن. ساغلیقنی سقلش ساحهسیدهگی متخصصلر فکریچه، بو سیاست کېلگوسی ییللرده عیال متخصصلر تنقیصلیگینی ینهده کوچهیتیریب، آنهلر و چقهلاقلر اۉلیمی بیلن باغلیق بحراننی چوقورلشتیریشی ممکن.
