هادی میران
اگر افغانستان جمهوریتی نینگ قولهشیگه تاریخي نقطهٔ نظردن قرهیدیگن بۉلسک، «قولهش مقرر اېدیمی؟» دېگن سوالگه جواب نه تۉلیق ایجابي، نه تۉلیق سلبي دیر. جمهوریت نینگ۱۴۰۰-ییل ۲۴-اسدده قولهشی تۉستدن یوز بېرگن حادثه اېمس، بلکه ییللر دوامیده بیر-بیری نینگ اوستیگه تۉپلنیب کېلگن سیاسي، خوفسیزلیک، اقتصادي و اجتماعي انقراضلر مجموعهسی نینگ نتیجهسی اېدی. اما بو قولهش باشیدناق جمهوریت نینگ مقرر تقدیری بۉلگن، دېگنی اېمس. شبههسیز، تورلی دورلرده یۉنهلیشنی اۉزگرتیریش، سیاسي کېلیشووگه اېریشیش و قولهش نینگ آلدینی آلیش امکانیتی موجود اېدی. معما شوندهکی، موجود امکانیتلر یا تۉغری انگلنمهدی، یاکه سیاسي، شخصي و گروهي منفعتلر طفیلی بای بېریلدی. اقش نینگ افغانستاننی قَیته تیکلش بۉییچه مخصوص باش تېکشیرووی حساباتیده هم حکومت نینگ قولهشیگه بیر قطار عامللر سبب بۉلگنی قید اېتیلگن. جملهدن، حاکمیت نینگ حددن تشقری مرکزلشووی، اداری فساد نینگ کېنگ ترقهلیشی، لېگیتیملیک انقراضی، اقش و طالبان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلرده حکومت نینگ چېتده قالدیریلیشی، امریکا قۉشینلری نینگ چیقیب کېتیشیگه تیارگرلیک نینگ یېترلی اېمسلیگی، طالبان و حکومت نینگ مُراضاتسیزلیگی همده اشرف غنی اطرافیدهگی تار دایرهدهگی گروه نینگ تأثیری شولر جملهسیدن دیر.
جمهوریت نینگ بیرینچی خطاسی شوندن عبارت اېدیکی، دولت برپا اېتیلدی، اما دولت بیلن جمعیت اۉرتهسیدهگی حقوقي کېلیشووگه یېترلیچه اهمیت بېریلمهدی. ۲۰۰۱-ییلدن کېینگی تیزیم کانستیتوتسیهنی یرهتیش، سیلاولر اۉتکزیش، پارلمان، عامهوي اخبارات واسطهلری، بیلیم یورتلری، مدنی جماعه چیلیک و خوفسیزلیک کوچلرینی شکللنتیریش بارهسیده مهم یوتوقلرگه اېریشدی. بیراق بو انستیتوتلر بوتون مملکت بۉیلب یېترلی درجهده جماعتچیلیک ایشانچینی و سیاسي اېگهلیک حسسینی شکللنتیره آلمهدی. حددن تشقری مرکزلشگن جمهوریت تیزیمی، کابل بیلن ولایتلر اۉرتهسیدهگی مصافه، اداری فساد و حسابدارلیک نینگ ضعیفلیگی کۉپلب فقرالر نینگ دولتنی اۉزلریگه تېگیشلی انستیتوت صفتیده اېمس، بلکه اوزاق، فسادگه باتگن و سیاسي اېلیتهلرگه تېگیشلی توزیلمه صفتیده کۉریشیگه سبب بۉلدی. اکادمیک تدقیقاتلرده هم حاکمیت نینگ کابلده حددن تشقری مرکزلشووی و آدملر نینگ حقیقي سیاسي اشتراکی نینگ ضعیفلیگی جمهوریت نینگ لېگیتیملیک بحرانیگه سبب بۉلگن عامللردن بیری صفتیده تأکیدلنگن.
ایکّینچی معما – سیاسي مشروعیت نینگ دایمي بحرانی اېدی. حکومت مشروعیتی نینگ منبعی بۉلیشی کېرهک بۉلگن سیلاولر باره-باره اۉزلری انقراض منبعیگه ایلندی. ۲۰۱۴-ییلگی و کېینچهلیک ۲۰۱۹-ییلگی سیلاولر کېنگ کۉلملی فریبگرلیک عیبلاولری و سیاسي نزاعلر بیلن کېچدی.۲۰۱۴-ییلده ملي بیرلیک حکومتی نینگ توزیلیشی، شونینگدېک، ۲۰۱۹-ییلدهگی سیلاو بحرانی سیاسي اۉیین قاعدهلری حلی سیلاوده مغلوب بۉلگن تامان نتیجهنی قبول قیلیشی، غالب اېسه اۉزینی نهادیلشگن چېکلاولرگه رعایه قیلیشگه مجبور دېب بیلهدیگن درجهده مستحکملنمهگنینی کۉرسهتدی. نتیجهده سیاسي رقابت انستیتوتلر دایرهسیده حل اېتیلیش اۉرنیگه، قیته-قیته سیاسي رهبرلر اۉرتهسیدهگی کېلیشوولرگه کۉچیب اۉتدی. بو حالت خلقگه آواز و قانون سیاسي اېلیتهلر حاکمیتی قرشیسیده یېترلی درجهده وزن و اهمیتگه اېگه اېمسلیگی حقیده سیگنال بېردی.
اوچینچی معما – حاکمیت نینگ ارگده حددن تشقری مرکزلشووی اېدی. حاکمیت نینگ جمهورلیک ریاستیده مرکزلشووی دستلب کوچلی مرکزي دولت برپا اېتیش مقصدی بیلن معلوم درجهده آقلنیشی ممکن اېدی، بیراق عملده بو حکومت نینگ سیاسي صلاحیتینی چېکلب قۉیدی. قرارلر قبول قیلیش تاباره جمهور رییس اطرافیدهگی تار دایرهگه جمعلنگنی سری حکومت بیلن باشقه سیاسي اېلیتهلر، محلي رهبرلر، فقرالیک جمعیتی و حتا دولت توزیلمهسی نینگ اَیریم قِسملری اۉرتهسیدهگی مصافه هم کېنگهیدی. سیگار هم اشرف غنی حکومتینی اونینگ سۉنگگی ییللریده قرارلر قبول قیلیش تار دایرهدهگی صادق کیشیلرگه باغلنیب قالگن حکومت صفتیده تعریفلهیدی. بو حالت بحرانلی وضعیتلرده حکومت نینگ برقرارلیگینی ینهده ضعیفلشتیردی.
تۉرتینچی و احتمال اېنگ بنیادي معما – اداری فساد و دولت منبعلری نینگ تالان-تاراج قیلینیشی اېدی. اداری فساد فقط اخلاقي یاکه مالیوي معما اېمس، بلکه بېواسطه ملي خوفسیزلیک و دولت نینگ امان قالیشیگه ضربه بېرگن عامل اېدی. اگر عسکر، پولیس، محکمه، دولت خدمتچیسی و عادي فقرا تیزیم تنیش-بیلیشچیلیک، واسطهچیلیک و پول اساسیده ایشلهیدی، دېب حس قیلسه، اونینگ دولتگه بۉلگن ایشانچی پهسهیهدی. سیگار ییللر دوامیده فساد افغانستان حکومتی نینگ مشروعیتینی ضعیفلشتیریشی، دولت انستیتوتلری فعالیتینی ایزدن چیقریشی و حتا خوفسیزلیک کوچلریگه ضرر یېتکزیشی حقیده آگاهلنتیریب کېلگن. شو سببلی، جمهوریت نینگ معماسی فقط اداری فساد نینگ موجود بۉلگنیده اېمس اېدی. اساسي معما اداری فساد حاکمیتنی تقسیملش میکانیزمی نینگ بیر قِسمیگه ایلنیب قالگنیده اېدی. اشرف غنی حکومتی نینگ سۉنگگی مالیه وزیری جنگ میدانلریده حقیقتاً خدمت قیلهیاتگن عسکرلر سانی 50 مینگدن آشمهگنینی، قالگن 250 مینگ نفری اېسه کاغذدهگی، یعنی «خیالي» عسکرلر بۉلگنینی ایتگنیده، فساد نینگ نقدر کېنگ کۉلملی بۉلگنی یقّال نمایان بۉلهدی.
بېشینچی عامل – جمهوریت نینگ امریکا و غرب اتفاقچیلریگه حددن تشقری قرهملیگی اېدی. جمهوریت مالیوي، حربي، هوا کوچلری، استخبارا و لوژستیک جهتیدن تشقی یاردمگه باغلیق بۉلیب قالدی. خارجي کوچلر مملکتده بۉلگن پیتده بو قرهملیک اونچهلیک سېزیلمسدی، اما امریکا چیقیب کېتیش حقیده قطعي قرار قیلگنیده، دولت نینگ ترکیبي ضعیفلیکلری یقّال نمایان بۉلدی. افغانستان خوفسیزلیک کوچلری سان جهتیدن کتّه کۉرینسه-ده، اولر نینگ عملي صلاحیتی نینگ مهم قِسمی اقش حربي-هوا کوچلری، استخباراتکه معلوماتلری، تخنیکلرنی ترمیملش و تخنیکي خدمت کۉرسهتیش، پودرتچیلر همده خارجي لاگیستیکه کۉمهگیگه باغلیق اېدی. قولهشدن کېینگی تحلیللر هم امریکا کۉمهگی و پودرتچیلری نینگ چیقیب کېتیشی، قوماندانلیک، رېجهلشتیریش و روحیت بیلن باغلیق معمالر بیلن بیرگه خوفسیزلیک کوچلری نینگ پرچهلنیشینی تېزلشتیرگنینی کۉرسهتدی.
آلتینچی عامل – تینچلیک جریانیدهگی استراتژیک خطا اېدی. ۲۰۲۰-ییل فبروری آییده افغانستان حکومتی اشتراکیسیز امضالنگن دوهه کېلیشووی عملده جمهوریت نینگ سیاسي موقعینی ضعیفلشتیردی. افغانستان حکومتی اۉزینی افغانستان نینگ کېلهجگی امریکا و طالبان اۉرتهسیده محاکمه قیلینگن، بیراق کابل حکومتی اوشبو مذاکرهلر نینگ اساسي تامانی بۉلمهگن کېلیشوو قرشیسیده کۉردی.
بو حالت طالبانگه مهم سیاسي سیگنال بېردی: امریکا چیقیب کېتیش بۉییچه مذاکره آلیب بارماقده و اساسي مسأله اېندی طالباننی مغلوب اېتیش اېمس، بلکه امریکا نینگ قندهی چیقیب کېتیشی مسألهسی دیر. سیگار هم افغانستان حکومتی نینگ امریکا و طالبان اۉرتهسیدهگی مذاکرهلردن چېتلهتیلیشی حکومت نینگ موقعینی ضعیفلشتیریب، طالبان نینگ روحیتینی کوچهیتیرگنینی تأکیدلهگن.
اما مسوولیت فقط امریکا ذمّهسیده اېمس اېدی. طالبان هم تینچلیک جریانیده ضرور بۉلگن ماسلشووچهنلیکنی نمایان اېتمهدی. طالبان اۉزینی اوروشده غلبه قازانگن تامان، کابل حکومتینی اېسه لېگیتیملیککه اېگه بۉلمهگن حاکمیت دېب بیلگن حالده مذاکره آلیب باردی. شو سببلی اولر جمهوریت دایرهسیگه آسانلیک بیلن قۉشیلیشگه تیار اېمس اېدی. باشقه تاماندن، افغانستان حکومتی هم اوزاق وقت دوامیده اوروشنی یکونلش اوچون ماسلشووچن و برچه تامانلر قبول قیلیشی ممکن بۉلگن سیاسي رېجه تکلیف قیله آلمهدی. نتیجهده ایکّی تامان مذاکرهگه کیریشدی، اما هر بیری وقت اۉز فایدهسیگه ایشلهیپتی، دېب حسابلردی. یېتّینچی عامل – دولت نینگ کېلهجکدهگی شکلی بارهسیده ملي سیاسي کېلیشوو نینگ موجود اېمسلیگی اېدی. بو، احتمال، حربي مسألهدن هم مهمراق عامل اېدی. جمهوریت امان قالیشی اوچون سۉنگگی ییللرده کېنگ قمراولی سیاسي ائتلاف توزیشی ضرور اېدی. اونده حکومت، سیاسي مخالفت، اېتنیک گروهلر یېتکچیلری، فقرالیک جمعیتی و حتا مُراضاتگه تیار بۉلگن قوراللی مخالفت نینگ اَیریم وکیللری هم اۉز اۉرنینی کۉریشی کېرهک اېدی. اما بوندهی کېلیشوو شکللنمهدی. نتیجهده تشقی یاردم نهایهسیگه یېتیب بارهیاتگن بیر پیتده حکومت ایچکریدن هم ضرور سیاسي بیردملیک و همجهتلیککه اېگه اېمس اېدی.
سکّیزینچی عامل – خوفسیزلیک کوچلری نینگ ایچکی بحرانی اېدی. بو کوچلر کۉپلب جبههلرده حقیقتاً هم جنگ قیلدیلر و مینگلب عسکر همده پولیسلر اۉز جانینی فدا قیلدی. شو سببلی «افغانستان اوردوسی جنگ قیلیشنی ایستهمهدی» دېگن سادّه قرهش ناتۉغری. معما بوندن چوقورراق اېدی: عسکرلر رغبتلنتیرووچی و روحلنتیرووچی غایه نینگ یېتیشمسلیگیدن تشقری، کۉپلب حدودلرده تخنیک و قورال-اسلحه تنقیصلیگی، تأمینات معمالری، فساد، قوماندانلر نینگ تېز-تېز المشتیریلیشی، معاشلر نینگ منتظم تۉلهنمسلیگی، هوا یاردمی یۉقلیگی و سیاسي رهبریتگه نسبتاً ایشانچسیزلیککه دوچ کېلگن. خوفسیزلیک کوچلری نینگ پرچهلنیشیگه عاید تدقیقاتلر شونی کۉرسهتهدیکی، اولر نینگ قولهشی بیر نېچه آی یاکه حتا ییللر دوامیده شکللنیب کېلگن و سیاسي، حربي، روحي همده تشکیلي عامللر بیر وقت نینگ اۉزیده تأثیر کۉرسهتگن.
شونگه قرهمهی، نجات یۉلی بارمیدی؟ هه، اما نجات آینهسی جوده تارهییب قالگن اېدی. اینیقسه، ۲۰۲۰-۲۰۱۸ییللر آرهلیغیده سیاسي کېلیشووگه اېریشیش امکانیتی حلی موجود اېدی. اگر افغانستان حکومتی طالبان بیلن مذاکره آلیب باریش اوچون اېرتهراق ملي کانسېنسوس یرهتگنیده، اگر سیلاو و سیاسي اصلاحاتلر جدّي عملگه آشیریلگنیده، اگر حاکمیت ارگدن ینهده اشتراکچی سیاسي توزیلمهگه اۉتکزیلگنیده، اگر سیاسي رهبرلر دولتنی اېگهللش اوچون رقابت قیلیش اۉرنیگه تیزیمنی سقلب قالیش بارهسیده کېلیشووگه اېریشگنیده و اگر امریکا اۉز چیقیب کېتیشینی حقیقي و شرطلی سیاسي جریان بیلن موافقلشتیرگنیده، تۉلیق قولش نینگ آلدینی آلیش احتمالی انچه یوقاری بۉلهردی.
حتا دوحه کېلیشوویدن کېین هم امکانیت بوتونلهی یۉقالمهگن اېدی. حلی هم جمهوریت و طالبان اۉرتهسیده ینگی سیاسي تیزیم حقیده مذاکره آلیب باریش ممکن اېدی. مهم خطالردن بیری شوندهکی، تینچلیک مسألهسی حددن تشقری درجهده «طالبان موجود جمهوریت تیزیمیگه قندهی انتیگراسیون قیلینهدی؟» دېگن سوال بیلن چېکلنیب قالدی. حالبوکه، بوندن هم مهمراق سوال شوندهی اېدی: افغانستان نینگ قرهمه-قرشی تامانلری اۉرتهسیده هېچ بۉلمهگنده مینیمال کېلیشوونی تأمینلهی آلهدیگن قندهی سیاسي تیزیم بۉلیشی ممکن؟ سیگار هم مذاکرهلرنی قیینلشتیرگن عامللردن بیری صفتیده حکومت نینگ طالباننی موجود جمهوریت توزیلمهسیگه انتیگراسیون قیلیش بارهسیدهگی قطعي طلبینی قید اېتگن.
شوندهی قیلیب، برچه عامللرنی یگانه عمومي خلاصهگه جمعلهیدیگن بۉلسک، جمهوریت نینگ قولهشینی دولت نینگ بېشته اساسي اوستونی بیر وقت نینگ اۉزیده ضعیفلشیب کېتگنی نینگ نتیجهسی صفتیده بهالش کېرهک: سیاسي مشروعیت، سیاسي اېلیتهلر بیردملیگی، صلاحیت، مستقل خوفسیزلیک قابلیبی و تشقی یاردم. بو اوستونلر نینگ هر بیری علیحده حالده دولت نینگ قولهشیگه مقرر روشده آلیب کېلمس اېدی. اما اولر بیر وقت نینگ اۉزیده ضعیفلشگچ، تیزیم ضعیفلیک باسقیچیگه کیردی. شو معناده، اقش نینگ چیقیب کېتیشی احتمال قولهش نینگ یکوني سببی یاکه قولهشنی ایشگه توشیرگن تورتکی بۉلگن، اما اونینگ بنیادي سببی اېمس اېدی. ایشانچلی تحلیل و سببلر، انقراضنی کوچهیتیرگن عامللر و قولهشنی باشلب بېرگن یکوني تورتکی اۉرتهسیدهگی فرقنی انیق کۉرسهتیشی کېرهک. تورلی حساباتلر هم بو قولهش کۉپلب عامللر نینگ بیرگهلیکدهگی تأثیری نتیجهسیده یوز بېرگنیگه اورغو بېرهدی.
آخر-عاقبت، جمهوریت نینگ قولهشی ۲۰۰۱-ییلدناق مقرر اېدی، دېب بۉلمهیدی. جمهوریت۲۰ ییل دوامیده حقیقي یوتوقلرگه اېریشدی. میلیونلب بالهلر مکتبگه باردی، یونیورسیتیلر رواجلندی، عامهوي اخبارات واسطهلری و فقرالیک جمعیتی ترقي اېتدی، میلیونلب عیاللر جماعت حیاتیگه کیریب کېلدی و ینگی اولاد دولت همده جمعیت حقیدهگی باشقهچه تجربه بیلن وایهگه یېتدی. شو نینگ اوچون جمهوریتنی مطلق موفقیتسیزلیک صفتیده بهالش هم تۉغری اېمس. اما اساسي معما شوندن عبارت اېدیکی، جمهوریت نینگ اجتماعي و انساني یوتوقلری برقرار سیاسي ترتیبگه ایلنتیریلمهدی.
شو سببلی، ۲۰۲۱-ییلدهگی قولهشنی نه تۉستدن یوز بېرگن حادثه، نه آلدیندن بېلگیلنگن تقدیر صفتیده کۉریش کېرهک. اونی، عکسینچه، سیاسي تیزیم نینگ مشروعیت، مستحکم انستیتوتلر، عمومي کېلیشوو و مستقل روشده یشب قالیش صلاحیتینی شکللنتیریشدهگی باسقیچمه-باسقیچ موفقیتسیزلیگی صفتیده بهالش معقول.
جمهوریتده اصلاحاتلر اوچون کۉپلب امکانیتلر موجود اېدی، اما وقت اۉتگن سری اصلاحاتلر نینگ نرخی آشیب، سیاسي منېور قیلیش امکانیتی تاباره تارهییب باردی. آخر-عاقبت، اقش نینگ چیقیب کېتیشی، دوحه کېلیشووی، طالبان نینگ حربي جهتدن آلدینگه سیلجیشی همده حکومت نینگ سیاسي و خوفسیزلیک ساحهسیدهگی روحي حالتی نینگ یېمیریلیشی بیر-بیری بیلن قۉشیلیب، نهایتده تېزکار قولهشنی یوزهگه کېلتیردی.
شوندهی قیلیب، بو قِسمدهگی سوالگه یکوني جواب شوکی: جمهوریت نینگ قولهشی مقرر اېمس اېدی، اما ۲۰۲۱-ییل یازیگه کېلیب، اونینگ آلدینی آلیش جوده قیینلشیب قالگن اېدی. نجات یۉلی حاکمیتنی اصلاح قیلیش حلی ممکن بۉلگن، مشروعیت بحرانی دولت نینگ موجودلیک انقراضیگه ایلنیب اولگورمهگن پیتده موجود اېدی. جمهوریت قولهشی نینگ اېنگ کتّه سباغی هم شونده: دولتلر عادتده قولهش کونی نینگ اۉزیده یېمیریلمهیدی؛ اولر انچه آلدینراق – ایشانچ، مشروعیت، نهادلر و سیاسي اراده یېمیریله باشلهگن پیتدن باشلب قولش سری یوز توتهدی.
