یازووچی: عادله سنگلاخی
سۉنگگی تۉرت ییل دوامیده روشن هر سفر اویقوسیدن چۉچیب اویغنگهنیده، افغانستانده اېمسلیگینی انگلب یېتیشی اوچون بیر نېچه ثانیه کېرهک بۉلردی. اونینگ توشلریده طالبان اویمه-اوی کیریب کېلر، آدملرنی کلتکلر، او اېسه عایله اعضالری آرهسیده قاچیش اوچون یۉل ایزلر اېدی. اویغنگچ، یېنگیل نفس آلردی؛ پاکستاندهگی اویی نینگ دېوارلری اونگه کۉرگنلری شونچهکه توش اېکنینی اېسلهتردی. «طالبان حکمرانلیک قیلهیاتگن شهرگه ینه قَیتیب کېلگنیمگه ایشانه آلمهیهپمن.»
روشن بو گپلرنی کابلده قریب اوچ آی قَیته یشهگنیدن سۉنگ اَیتماقده. او تۉرت ییل اوّل ترک اېتگن بو شهرنی شو وقت دوامیده تېلفون آرتیدن کوزهتیب کېلگن. کابل بو ییللر دوامیده اونینگ اوچون بیر وقت نینگ اۉزیده خاطره، ساغینچ و دهشتلی توش بۉلیب کېلگن. اېندی اېسه او ینه اۉشه شهرده. «مملکتیمگه قَیتیب کېلگنیمنی حس قیلمهدیم. مېن زۉرآورلیکدن ذوق آلهدیگن حکمدارلر باشقرهیاتگن زمین و مملکتگه قدم قۉیگندېک بۉلدیم. اولر عیاللر و قیزلردن نهایتده نفرتلنهدی و عیاللرگه نسبتاً خَیالیگه کېلگن هر قندهی ظلمنی قیلیشهدی»، دېیدی او.
اما روشن نینگ طالباندن قۉرقیشی اونینگ افغانستانگه قَیتیشی بیلن باشلنگن اېمس. بېش ییل اوّل، سابق حکومت قولهگنیدن و 15-اگست کونی طالبان حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ، او افغانستانده قالیشگه حرکت قیلدی. روشن تعلیم-تربیه یۉنهلیشینی تماملهگن بۉلیب، طالبان کېلیشیدن اوّل دولت ادارهلریدن بیریده ایشلردی. حکومت المشگچ، او ایشیدن اَیریلدی. اما او حلی هم افغانستاننی و عایلهسینی ترک اېتیشنی ایستهمسدی:
«مملکتیم و عایلهمنی ترک اېتیشنی ایستهمسدیم. اما تیریک بۉلیشیم کېرهک بۉلگن، لېکن اصلیده موجود بۉلمهیدیگن کېلهجک حقیده اۉیلش مېن اوچون جوده قیین اېدی.» اونینگ قالگن یگانه امکانیتی خصوصي مکتبلرده درس بېریش اېدی. روشن اېرتهلب ساعت یېتّیدن کېچکی ساعت آلتیگچه کابلدهگی ایکّی خصوصي مکتبده درس بېرردی. درآمدی کم اېدی، اما شو پول بیلن عایلهسی یانیده حیاتینی دوام اېتتیره آلردی. اۉزی قۉرقهیاتگن کېلهجک حقیده کمراق اۉیلش اوچون بوتونلهی ایشگه شۉنغیب کېتگن اېدی: «شو نینگ اوچون کون بۉیی اۉزیمنی بند قیلیشگه حرکت قیلردیم.» تۉقّیز آی شو طرزده اۉتدی. روشن حلی هم کابلنی یخشی کۉرردی: «کابل مېن بوتون بارلیغیم بیلن سېوگن شهر اېدی. کابل مېن اوچون جوده صادق و دردکش دۉست کبی اېدی.» اما بیر کونی بو مناسبت ایلک بار بوزیلدی.
طالبلر حاکمیتگه قَیتگنیدن تۉقّیز آی اۉتیب، امر معروف کوچلری اونی یوزیده نقاب یۉقلیگی سبب تۉختهتیشدی. روشن نینگ ایتیشیچه، اولردن بیری اونینگ آنهسینی حقارت قیلیب: «آنهنگ، البته، حیا و عار-ناموسدن بېخبر، بدنام عیال بۉلسه کېرهککی، سېن هم حجاب کيیشدن قاچیهپسن!» دېدی.
روشن اوچون بو شونچهکه کۉچهدهگی عادي تۉقنهشوو اېمس اېدی. اونینگ ایتیشیچه، عیناً اۉشه کونی او ایلگری سېوگن شهریدن ایلک بار نفرتلنه باشلهدی: «طالبان کابل کۉچهلرینی عیاللرگه قرشی اوروش میدانیگه ایلنتیریب یوبارگن اېدی. اۉشه کونی مېن ایلک بار بو مهربان دۉستیم – کابلدن قتّيق نفرتلندیم.»
بو واقعهدن سۉنگ روشن افغانستاننی ترک اېتیشگه قرار قیلدی و پاکستانگه یۉل آلدی. او کویته شهریده قالیب، کېینگی تۉرت ییلینی شو یېرده اۉتکزدی. پاکستاندهگی حیات آسان کېچمهدی؛ اقتصادي معمالر و عایلهسیدن اوزاقده یشش بو ییللر نینگ اساسي قیینچیلیکلریدن بۉلدی. شونگه قرهمهی، روشن اۉقیتووچیلیک فعالیتینی دوام اېتتیریشگه، هم آنلاین، هم بېواسطه درس بېریشگه حرکت قیلدی. اما افغانستان اونینگ خاطرهسیدن هېچ قچان چیقیب کېتمهدی. او تۉرت ییل دوامیده مملکتدهگی ینگیلیکلرنی عامهوي اخبارات واسطهلری و اجتماعي ترماقلردهگی صحیفهلر آرقهلی کوزهتیب باردی. اونینگ ایتیشیچه، افغانستانده عیاللر نینگ اۉلدیریلگنی، اۉز جانیگه قصد قیلگنی، زۉرلنگنی یاکه حبسگه آلینیب، تضییق و زۉرآورلیککه اوچرهگنی حقیدهگی خبرنی اۉقیمهگن بیرار کونی بۉلمهگن: «بو تۉرت ییل دوامیده طالبلر نینگ یۉق بۉلیشینی تیلهمهگن بیرار تانگیم بۉلمهدی. اما گۉیا خدا هم افغانستان عیالی نینگ آوازینی اېشیتیشنی ایستهمهیاتگندېک.»
ینگیلیکلر افغانستاننی هر کونی روشن حیاتیگه قَیتریب تورهدیگن یگانه نرسه اېمس اېدی. او کېچهلری هم افغانستاننی توشیده کۉرردی: «توشیمده افغانستانگه قَیتیب کېلگنیمنی کۉرردیم. عایله اعضالریم آرهسیده بۉلردیم. طالبان آدملر نینگ اویلریگه کیریب، اولرنی کلتکلردی.» هر سفر قۉرقوودن چۉچیب اویغنگهنیده، بیر نېچه لحظهگه تسکین تاپردی:
«قۉرقوودن اویغنگهنیمده، یۉق، مېن توش کۉرهیهپمن، حاضر پاکستاندهمن، دېب اۉیلردیم. ینه تینچلنیب، اوخلب قالردیم.» اما اوچ آی اوّل روشن پاکستاندن چیقریب یوباریلیب، ینه افغانستانگه قَیتریلدی – تۉرت ییل دوامیده قَیتیشدن قۉرقیب کېلگن مملکتیگه. اونینگ پاکستان چېگرهسیدن کیریب کېلگن کونی – تۉرت ییلدن سۉنگ افغانستان بیلن ایلک یوزمه-یوز اوچرهشووی – طالبان نینگ سواللری بیلن باشلندی:
«محرمینگ قهیېرده؟ قهیېرگه کېتیهپسن؟»
کېین اونگه یوزی نینگ کۉرینمسلیگی اوچون نقاب تقیشی کېرهکلیگینی ایتیشدی. عمکیسی چمن چېگرهسیدهگی طالبان نظارت پونکتیدن بیر نېچه قدم نریده اونی کوتیب تورگن و کابلگه آلیب باریشی کېرهک اېدی. اما طالبان کوچلری ایکّلهسینی هم تۉختهتدی. اولر نینگ شخصینی تصدیقلاوچی حجتلرینی سۉرهشدی و قرینداشلیک مناسبتلری حقیده سوال بېریشدی. روشن نینگ ایتیشیچه، طالبان حتا عمکیسیدن هم نېگه او افغانستاننی ترک اېتگنی حقیده سۉرهگن: «طالبان اعضالری نینگ یوزیگه کۉزیم توشگنیده، بوتون وجودیمنی قۉرقوو قمرهب آلدی. بدنیم اۉز-اۉزیدن تیترر، قۉللریم اېسه موزلب کېتگندی. نیمه قیلیشنی بیلمسدیم. اولر نینگ برچه سواللریگه فقط: «عمکیم مېن بیلن بیرگه»، دېب جواب بېردیم.»
طالبلر روشن و اونینگ عمکیسیگه موترگه اۉتیریب، کابل تامان یۉل آلیشگه رخصت بېریشی اوچون قریب بیر ساعت وقت کېتدی. یۉلگه چیقیشدن آلدین عمکیسی اونگه: «حجابینگنی کي و مېنی بولر نینگ قۉلیگه تشلب قۉیمه!» – دېدی. روشن اوچون بو واقعه پاکستانده تۉرت ییل دوامیده کۉرگن اۉشه کابوسلرینی اېسلهتدی. فقط بو سفر او توش اېمس اېدی. کابلگه یېتیب کېلگنیدن کېین هم قۉرقوو دوام اېتدی. روشن نینگ ایتیشیچه، او بو اوچ آی ایچیده اویدن اتیگی ایکّی مرته چیققن: «مېن حاضر اۉشه کابوسلرنی باشدن کېچیریهپمن.» او هر کونی اۉزینی طالباندن قۉرقیش اۉرنیگه، اولردن نفرتلنیشگه مجبورلشگه حرکت قیلهدی. اما ییللر دوامیده آنگیده شکللنگن قۉرقوو آسانلیکچه یۉقالمهیدی. «بیر کونی خرید قیلیش اوچون اویدن چیقدیم. بازارده اَیریم آدملر گپلریم و قیلهیاتگن ایشلریمگه قرهگنده، کییمیم و حجابیمگه کۉپراق اعتبار بېرهیاتگنینی پَیقهدیم. خرید قیلهیاتگنیمده، دوکاندار مېندن: «نېگه بوندهی کيینگنسن؟ نېگه تۉلیق حجاب قیلمهیهپسن؟» – دېب سۉردی. حالبوکه، کییمیم جوده اوزون اېدی و مېن فقط طالبان مجبورلهگن حجابنی کيمهگندیم. بو مېن اوچون قۉرقینچلی اېدی. فقط اونینگ ایتگن گپلری اوچون اېمس، بلکه گپیریش آهنگی اوچون هم. اونینگ معامله اسلوبی مېنگه اوّل طالبان کوچلریدن کۉرگن مناسبتلرنی اېسلهتدی. اۉشه زهاتی اۉزیمگه: اگر عادي آدملر هم عیاللرگه نیمه کيیش، قهیېرگه باریش و قندهی یشش کېرهکلیگینی بېلگیلهی باشلهسه، اونده معما اېندی فقط کۉچهده و طالبان تامانیدن اېمس، – دېدیم. بو فکر استه-سېکین جمعیتگه و آدملر نینگ آنگیگه هم سینگیب بارگن.»
شونگه قرهمهی، روشننی طالبان نینگ بېواسطه خطی-حرکتلریدن کۉره کۉپراق خواطرگه سالهیاتگن نرسه – اونینگ فکریچه، آدملر نینگ خلق-اطواریده یوز بېرگن اۉزگریشدیر. او تۉرت ییل اوزاقده بۉلگنیدن سۉنگ افغانستاننی شوندهی مملکت صفتیده کۉرگنینی ایتهدی: طالبان اونگه نهفقط اۉز قانونلری و کوچلری آرقهلی تأثیر کۉرسهتگن، بلکه اولر نینگ قرهشلری هم جمعیت نینگ اَیریم قتلملریده استه-سېکین عادتي حالگه ایلنیب بارماقده.
روشن نینگ فکریچه، بوگونگی افغانستان حتا طالبان اوّلگی دورده حکمرانلیک قیلگن افغانستاندن هم خوفلیراق. اونینگ ایتیشیچه، بوگونگی طالبان اوّلگیسیدن فرق قیلهدی؛ اولر حاضر تکنالوژي و روانی اوروش اصوللرینی هم یخشی بیلهدی همده او «روانی اوروش» یاکه «جمعیت روحیتی بیلن اۉینش» دېب اتهیاتگن جریاننی عملگه آشیرماقده. اونینگ خواطری شوندهکی، بو اۉزگریش جمعیتده استه-سېکین و کۉزگه تشلنمهیدیگن طرزده ایلدیز آتیب، عیاللر و قیزلر حتا اۉز عایلهلری ایچیده هم اولرنی چېکلش و جمعیتدن چېتلهتیشنی قۉللب-قوّتلهیدیگن قرهشلرگه دوچ کېلیشی ممکن: «عیاللر بو دشمنلیککه قرشی کورهشیش امکانیگه اېگه بۉلمهیدی و شو طریقه اولر نینگ افغانستان جمعیتیدهگی موجودلیگی، موقعی، حقوقلری و آوازی اونوتیلیب کېتهدی.»
تۉرت ییل اوّل روشن افغانستانده قالیش اوچون اېرتهلبدن کېچگچه ایشلردی. او مملکتینی و عایلهسینی ترک اېتیشنی ایستهمس، اۉقیتووچیلیک قیلیب، کابلدهگی حیاتینی دوام اېتتیریشگه حرکت قیلردی. اما کۉچهدهگی بیر واقعه اونینگ اۉزی سېوگن شهر بیلن مناسبتینی اۉزگرتیردی و اونی پاکستانگه کېتیشگه مجبور قیلدی.
روشن ینه کابلگه قَیتدی. اما فرقی شوندهکی، پاکستانده او کابوسدن اویغنگهنیده اۉزیگه: «مېن پاکستاندهمن»، دېب ایته آلر و ینه اوخلب قالردی. بوگون اېسه او اۉشه کهبوسلرنی باشدن کچیرماقده. او افغانستانده – بیر وقتلر اۉزی نینگ «جوده صادق و دردکش دۉستی» دېب بیلگن شهریده و حاضر اونگه اویی نینگ دېرَزهسیدن قرهب توریبدی.
روشن اۉزینی «طالبان نینگ روانی اوروشی» دېب اتهیاتگن جریان قربانلریدن بیری دېب حسابلهیدی. او خلقارا همجعیتتدن افغانستان عیاللری نینگ آوازینی اېشیتیشنی و طالبانگه خاص قرهشلر نینگ جمعیتده عادتي حالگه ایلنیشیگه یۉل قۉیمسلیکنی سۉرهیدی.
او اوچون افغانستانگه قَیتیش شونچهکه بیر مملکتگه قَیتیش اېمس – بو پاکستانده تۉرت ییل دوامیده اوندن قۉرقیب یشه گن کابوسیگه قَیتیشدیر.
