خالدمحمدی
طالبلرنینگ خودکوشلیک بۉلینمهلری اعضالری افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی دوریده خودکوشلیک هجوملرینی عملگه آشیریش اوچون تیارگرلیک کۉرگن و اولردن اَیریملری بو گروه مقصدلری یۉلیده جانینی فدا قیلیشگه تیار بۉلگن. اما طالبلر حاکمیتگه قَیتگنیدن بېش ییل اۉتیب، بو کوچلرنینگ بیر قِسمی یوقاری حربي عنوانلر، دولت لوازملری، تأثیر و مادّي امتیازلرگه اېریشیش اوچون اۉزارا رقابت قیلماقده. طالبلر ایچکی ایشلر وزیری و حقّاني ترماغی رهبری سراج الدین حقانی غزنی ولایتینینگ گیلان تومنیده اوشبو گروه نینگ اَیریم خودکوشلیک بۉلینمهلری اعضالری و اولرنینگ عایلهلری بیلن اوچرهشووده ایلک بار آچیقچهسیگه ایتدیکی، طالبلرنینگ بیرینچی خودکوشلیک مرکزی اعضالریدن بیری اوندن جنرال عنوانینی سۉرهگن. حقّاني نینگ سۉزلری افغانستاننینگ اوّلگی حکومتی و خارجي کوچلرگه قرشی اوروش دوریده اۉلیش اوچون تیارگرلیک کۉرگن کوچلرنینگ طلبلری قندهی اۉزگرگنینی کۉرسهتهدی. حاضر اېسه اولرنینگ اَیریملری اۉز خدمتلری و فعالیت تاریخیگه کۉره دولت لوازملری و امکانیتلرینی تقسیملشده اوستوارلیک بېریلیشی کېرهک، دېب حسابلهماقده. حقّاني اوشبو اوچرهشووده طالبلرنینگ خودکوشلیک کوچلرینی تیارلش بۉییچه ایلک مرکز اعضالریدن بیری حیاتالله محمد غزنوي نامینی تیلگه آلیب، او حاضر اوندن جنرال عنوانینی سۉرهیاتگنینی ایتدی. طالببز ایچکی ایشلر وزیری عینِ پیتده خودکوشلیک بۉلینمهلری اعضالرینی اۉزلرینینگ اوّلگی خدمتلری سببلی «مغرور» بۉلیب کېتمسلیککه چقیردی. او شوندهی دېدی: «قرار شوندن عبارت اېدیکی، خارجي کوچلرنینگ غرورینی استیشهاديلرنی (خودکوش هجومچیلرنی) قربان قیلیش آرقهلی سیندیریشیمیز کېرهک. استیشهاديلر مرکزینی تشکیل اېتدیک. مرکزیمیزگه بیرینچی بۉلیب کېلگن استیشهاديلردن بیری، مغرور هم بۉلیب کېتمسین، حیاتالله محمد غزنويدیر. قهیېردهسن؟ خدا حققی، قۉلینگنی کۉتر. قَیسی بیریسن؟ او حاضر جنرال بۉلیشنی خواهلهیپتی، مېن اېسه اوندن خفهمن. ینه بیری عبدالمنان دیر.» طالبلر خودکوش هجومچیلرینی «استیشهادي» دېب اتهیدی. بیراق اوشبو بۉلینمهلر اعضالری شوندهی هجوملرنی عملگه آشیریش اوچون تیارگرلیک کۉرگنلرکی، اولرده هجومچی نینگ اۉزی و باشقه آدملر هم هلاک بۉلگن. طالبان نینگ اوّلگی حکومت دوریدهگی خودکوشلیک هجوملری افغانستان خوفسیزلیک کوچلری و خارجي قۉشینلردن تشقری، کۉپلب تینچ اهالی نینگ هم قربان بۉلیشیگه سبب بۉلگن. طالبلر صفیدهگی بیر منبع «اطلاعات روز» گزیتهسیگه ایتیشیچه، طالبلرنینگ ایلک خودکوشلیک مرکزی اعضالریدن ینه بیری بۉلگن عبدالمنان خودکوشلیک هجومینی عملگه آشیریش چاغیده هلاک بۉلگن، اما حیاتالله محمد غزنوي تیریک قالگن. حقّاني غزنوي هجوم عملگه آشیریش اوچون یوباریلگنمی یاکه فقط اوشبو گروه نینگ خودکوشلیک مرکزیده تعلیم آلگنمی – بونگه انیقلیک کیریتمهدی. شونینگدېک، او غزنوي حاضر قندهی لوازمده اېکنی و جنرال عنوانینی نیمه اساسده سۉرهیاتگنی حقیده هم معلومات بېرمهدی.
تیناوون «جنت» وعدهسی، بوگون اېسه منصب طلبی
طالبلر افغانستان نینگ اوّلگی حکومتی و اونینگ غربي اتفاقچیلریگه قرشی اوروش دوریده خودکوشلیک کوچلرینی جلب قیلیش و تیارلش اوچون مخصوص مرکزلر تشکیل اېتگن اېدی. اوشبو مرکزلرگه کیرگن یاشلر و اۉسمیرلر اۉزلرینی و باشقهلرنی اۉلدیریشگه تیارلش مقصدیده کوچلی مفکوروي، ترغیبات و حربي مشغولاتلردن اۉتکزیلگن.
«جهاد»، «جنت آرزوسی»گه اېریشیش، «شهیدلیک» همده «یهوديلر و نصرانيلرگه» قرشی کورهش کبی توشونچهلر طالبلرنینگ خودکوشلیک کوچلرینی جلب قیلیشدهگی اساسي ترغیبات موضوعلریدن بۉلگن. اوشبو ترغیبات، اینیقسه، اَیریم دیني مدرسهلرده یاشلر و اۉسمیرلرنی ایشانتیریش اوچون قۉللنگن.
طالبان بو آدملرگه خودکوشلیک هجومیده هلاک بۉلیش «اسلام امیرلیگی» اوچون فداییلیک نینگ اېنگ یوقاری درجهسی اېکنینی سینگدیریشگه حرکت قیلگن. اولرنینگ اساسي مکافاتی بو دنیادهگی منصب و بایلیک اېمس، بلکه جنتگه یېتیشیش بۉلیشی تأکیدلنگن. شو سببلی حربي عنوان، دولت لوازمی و مالی امتیازلر طلبی، هېچ بۉلمهگنده طالبلرنینگ رسمي ترغیباتیده، مهم اۉرین اېگهلهمهگن.
البته، طالبان نینگ خودکوشلیک بۉلینمهلریگه قۉشیلگن برچه شخصلر نینگ ماتیولرینی بیر خیل دېب بۉلمهیدی. شونگه قرهمهی، خودکوشلیک هجومینی عملگه آشیریشگه تیارلنهیاتگن کیشی اۉز ماموریتیدن تیریک قَیتمسلیگی ممکنلیگینی و شو باعث عنوان، معاش همده مادّي امکانیتلردن فایدهلنیش امکانیگه اېگه بۉلمسلیگینی بیلگن.
حیاتالله محمد غزنوي کبی طالبان نینگ خودکوشلیک مرکزلریگه قۉشیلگن، اما تیریک قالگن شخصلر حاضر مطلقا باشقهچه شرایطده. طالبان اېندی افغانستان مرکزي حکومتیگه قرشی کورهشهیاتگن عصیانچی و قوراللی گروه اېمس. بو گروه حاضر حکومت باشقرووی، دولت منبعلری، قوراللی کوچلر و کېنگ کۉلملی امکانیتلرنی اۉز قۉلیده سقلب توریبدی.
طالبان قَیتگنیدن کېین ماتیولر نینگ اۉزگریشی
امریکا و ناتو کوچلرینینگ افغانستاندن چیقیب کېتیشی و ۲۰۲۱-ییل اگستیده اوّلگی حکومت نینگ قولهشی بیلن طالبان اۉز اوروشیده غلبه قازانگنینی اعلان قیلدی. اوّلگی حکومت و خارجي حربي کوچلرگه قرشی کورهشیش اوچون تیارلنگن کوچلر اېندی طالبان اولرنی اوروشگه تیارلهگن دشمنگه دوچ کېلمهیدی.
طالبلر اۉزی نینگ خودکوشلیک بۉلینمهلری اعضالری نینگ بیر قِسمینی حربي و استخبارات توزیلمهلریگه جلب قیلگن. باشقه اَیریملری اېسه ذخیرهده سقلنماقده و ضرورت توغیلگنده ینه حربي صفلرگه چقیریلیشی ممکن. بیراق طالبان حکومتی حاضرگچه بو کوچلر نینگ سانی، اولر جایلشتیریلگن حدودلر همده حربي و استخبارات توزیلمهلریدهگی موقعی حقیده معلومات بېرمهگن.
طالبان حکمرانلیگی نینگ بېش ییلی دوامیده خودکوشلیک بۉلینمهلرینینگ اَیریم سابق اعضالری کتّه شهرلردهگی حیات و اوشبو گروه منصبدار همده قوماندانلری نینگ دولت امکانیتلریدن فایدهلنیشی بیلن تنیشدیلر. شو دور مابینیده اولرنی خودکوشلیک بۉلینمهلریگه قۉشیلیشگه اوندهگن ماتیولر هم استه-سېکین اۉز اهمیتینی یۉقاتدی.
امریکا و ناتو کوچلری افغانستاننی ترک اېتدی، اوّلگی حکومت قولهدی و طالبان بوتون مملکت اوستیدن نظارت اۉرنهتدی. طالبلرنینگ اۉز تعبیریچه، اولر نینگ «جهادی» غلبه بیلن یکونلنگن. بوندهی شرایطده اوروشده هلاک بۉلیشگه تیارلنگن اَیریم کوچلر اېندی اۉز فداییلیگی و صداقتینینگ نتیجهسینی منصب، عنوان و حکومت امتیازلری کۉرینیشیده آلیشنی کوتماقده.
یقینلرگه منصب، خودکوشلیک کوچلریده اېسه ناراضیلیک
طالبلرنینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری و حربي قوماندانلری حاکمیتگه قَیتگنیدن سۉنگ، اوّل جمهوریت حکومتی عملدارلری و قوماندانلری تصرفیده بۉلگن امکانیتلرگه اېگه بۉلدیلر. زرهلی موترلر، دولت بنالری و قرارگاهلری، قوراللنگن قۉریقچیلر همده باشقه حکومت امکانیتلری اېندیلیکده طالبان عملدارلری اختیاریگه اۉتگن.
اوشبو امکانیتلردن فایدهلنیش، حاکمیت، تأثیر و منبعلرنی قۉلگه کیریتیش اوچون کوچهیگن رقابت بیلن بیرگه، طالبان نینگ اَیریم عملدارلری و قوماندانلری آرهسیده دبدبهبازلیک و بایلیک آرتتیریشگه زمین یرهتدی. بوندهی امکانیتلردن فایدهلنیش ایستهگی اوشبو گروه نینگ خودکوشلیک بۉلینمهلرینینگ اَیریم سابق اعضالریگه هم تأثیر قیلگن.
طالبلرنینگ قَیته حاکمیتگه کېلیشی دوریده خودکوشلیک بۉلینمهلری نینگ اَیریم اعضالری اوشبو گروه نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلریگه یقینلیگی و اولر بیلن علاقهلری طفیلی یوقاری دولت لوازملرینی اېگهللشگه موفق بۉلگن. حتا اَیریم جنگریلر قیسقه مدتلی اۉقوو کورسلرینی اۉتهگنیدن سۉنگ، طالبان حربي-هوا کوچلری نینگ مخصوص بۉلیملریگه تعیینلنگن.
بوندهی تعیینلاولر و طالبان رهبرلریگه یقین شخصلر نینگ لوازملرده کۉتریلیشی یوقاری مرتبهلی عملدارلر آرهسیده واسطهچیسی بۉلمهگن خودکوشلیک بۉلینمهلرینینگ سابق اعضالری آرهسیده ناراضیلیک اویغاتگن. اولر خودکوشلیک بۉلینمهلرینینگ دستلبکی اعضالریدن بۉلگنینی یاکه اوشبو کوچلرنی تیارلش و جهازلشده اشتراک اېتگنینی تأکیدلب، سراجالدین حقانی کبی عملدارلر بیلن باغلنیب، یوقاری لوازملرنی طلب قیلماقده.
حقّاني ترماغی اوروش دوریده طالبان نینگ خودکوشلیک بۉلینمهلرینی تشکیل اېتیش، تیارلش و باشقریشده کېنگ کۉلملی رۉل اۉینهگن. شو سببلی اوشبو بۉلینمهلر اعضالرینینگ کتّه قِسمی اۉزلرینی سراجالدین حقّاني و او باشچیلیگیدهگی ترماق بیلن باغلیق دېب بیلهدی همده او اولرگه عنوان و لوازملر بېریلیشی اوچون چارهلر کۉریشینی کوتهدی.
حیاتالله محمد غزنهوي نینگ طلبینی هم عیناً شو دایرهده کۉریب چیقیش ممکن. او طالبلرنینگ خودکوشلیک مرکزی نینگ دستلبکی اعضالریدن بیری بۉلگنیگه اساسلنیب، اېندی حقّاني ترماغی رهبریدن اۉزی نینگ اوّلگی خدمتلرینی جنرال عنوانی بېریش آرقهلی قاپلشنی طلب قیلماقده.
جنرال عنوانی-عادي حربي مرتبهدن هم کۉپراق
جنرال عنوانینی طلب قیلیش، البته، فقط فخر یاکه طنطنه اوچون اېمس. بوندهی عنوانگه اېگه بۉلیش یوقاریراق معاش، امکانیت و مادّي امتیازلرنی تأمینلشی، ینه-ده یوقاری لوازملرگه تعیینلنیش اوچون یۉل آچیشی همده شخص نینگ طالبلر حاکمیتینینگ اساسي دایرهلریگه کیریش امکانیتینی آشیریشی ممکن.
بو عنوان خودکوشلیک بۉلینمهلری نینگ سابق اعضالری، جملهدن، حیاتالله محمد غزنوي اوچون هم اوروش دوریدهگی خدمتلرینی معنوي جهتدن اعتراف اېتیش و تن آلیش نینگ بیر کۉرینیشی بۉلیشی ممکن. شو نینگ اوچون غزنوي نینگ طلبی هم مادّي منفعتگه اېگه، هم اونینگ طالبان نینگ حربي و سیاسي موقعینی مستحکملشگه قرهتیلگن حرکت بۉلیشی ممکن. حقّاني نینگ بیاناتلری اونینگ بوندهی طلبلرگه ایجابي قرهشمسلیگینی کۉرسهتهدی. اونینگ خودکوشلیک بۉلینمهلری اعضالری «مغرور» بۉلیب کېتمسلیگی کېرهکلیگینی تأکیدلشی و غزنويدن «خفهلیگینی» ایتیشی، بیر تاماندن، خودکوشلر آرهسیده روحیت اۉزگریب بارهیاتگنیدن ناراضیلیگینی کۉرسهتیشی ممکن. باشقه تاماندن اېسه، بو طالبان حکومتی کېلگوسی ییللرده «فدایی» کوچلرینینگ کمهییب کېتیشی ممکنلیگیدن خواطرده اېکنینی هم آچیب بېرهدی – بو کوچلر شو کونگچه طالبان زۉرآورلیگی نینگ اساسي تینچی بۉلیب کېلگن.
