محرمعلی عالمیان
سۉنگّی آیلرده، اینیقسه ایران و اسراییل اۉرتهسیدهگی اۉن ایکّی کونلیک اوروشدن همده ایراننینگ حجتسیز مهاجرلرگه نسبتاً سیاسي عکسالعمللریدن سۉنگ، منطقهدهگی تنگلیک کوچهیگن بیر پیتده، ایراننینگ تورلی یورتلریده تحصیل آلهیاتگن یوزلب افغانستانلیک محصللر ناانیق و تشویشلی حالتگه توشیب قالگن. ایراننینگ محصللر تشکیلاتی و عالي تعلیم وزیرلیگی هېچ قندهی رسمي بیانات چیقرمسدن یاکه انیق توشونتیریش بېرمسدن، افغانستانلیک محصللر اوچون اۉقیش ویزهلرینی بېریش، اوزهیتیریش یاکه یکوني چیقیش جریانلرینی تۉختهتگن. آلدیندن آگاهلنتیریلمهگن بو کوتیلمهگن قرار نهفقط مینگلب افغانستانلیک محصللرنینگ تعلیم جریانینی ناانیقلیککه سالیب قۉیدی، بلکه اولرنی بانک حساب رقملریدن فایدهلنیش، سیمکارت آلیش و قانوني یشش حقوقیدن هم محروم اېتدی.
حاضرده تهران، قم، البرز و اېراننینگ باشقه اَیریم ولایتلریدهگی بیلیم یورتلریدن کېلهیاتگن کۉپلب گزارشلرگه کۉره، لیسانسدن تارتیب دوکتوراگچه بۉلگن افغانستانلیک محصللر بیر نېچه آیدن بېری اۉز یشش رخصتنامهلرینی ینگیلهی آلمهیپتیلر یاکه ینگیدن آلالمهیپتیلر. بو مسألهنی کوزهتیب بارهیاتگن محصللرنینگ ایتیشلریچه، اولرنینگ یشش پروندهلری یاکه قنسوللیک ایشلری حقیدهگی حجتلری بیلیم یورتلری نینگ خلقارا بۉلیملریده، ایران محصللر ایشلری تشکیلاتیده یاکه مهاجرت پولیسده «کۉریب چیقیلماقده» حالتیده قالیب کېتگن، اما عملده هېچ قندهی یکوني جواب بېریلمهیپتی و معمانی حل قیلیش اوچون جدّي چاره کۉریلمهیپتی.
کۉپلب محصللر تېگیشلی ادارهلرگه بیر نېچه بار مراجعت قیلگن بۉلیشیگه قرهمهی، «عالي تعلیم وزیرلیگینینگ ینگی کۉرسهتمسینی کوتینگ»، «حاضرچه تیزیم یاپیق»، یاکه «خلقارا محصللر اوچون ینگی تیزیم یرهتیلگن» کبی ناانیق جوابلر بیلن یوزمه-یوز بۉلیشماقده.
شوندهی قیلیب، بو ناانیقلیکنینگ نتیجهسی صفتیده افغانستانلیک محصللر حیاتیده زنجیرسیمان معمالر پیدا بۉلگن. بیرینچی عاقبت پولیسنینگ «چېت ایېللیک فقرالرنی تۉپلش» رېیدلری چاغیده طلبهلر حبسگه آلینیشی خوفیدیر، چونکه پولیس خادملری پاسپورتدن باشقه هېچ قندهی حجتنی تن آلمهیدی. ایکّینچی معما محصللر بانک کارتلری نینگ بلاکلنیشی. چونکه بانک حسابلرینینگ فعالیتینی دوام اېتتیریش اوچون یشش رخصتنامهسی نینگ ینگیلنیشی اساسي شرط حسابلنهدی. بو حجتسیز، کۉپلب طلبهلر کوندهلیک خریدلرنی عملگه آشیره آلمهیپتی، اوی اجارهسینی تۉلهی آلمهیپتی، آزیق-طعام ساتیب آله آلمهیپتی، یاکه بیلیم یورتی، یاتاقخانه و باشقه خدمتلر اوچون تۉلاولرنی عملگه آشیره آلمهیپتی.
بوندن تشقری، بعضی علاقه کمپنیلری هم حجتلر ینگیلنمهگنی اوچون طلبهلر سیمکارتلرینی بلاکلشگه کیریشگن. بو اېسه اولرنینگ افغانستاندهگی عایلهلری، شونینگدېک، بیلیم یورتلری، دۉستلری و کورسداشلر بیلن علاقه قیلیشینی جدّي روشده ایزدن چیقرگن. شوندهی آغیر وضعیتده، یوزلب محصل حیاتیگه سلبي تأثیر کۉرسهتهیاتگن بو معمالرگه قرهمهی، ایران بیلیم یورتلری بو بارهده انیق موضع بیلدیریشمهگن. بیلیم یورتی باشلیغی عادتده «یشش مسألهسی عالي تعلیم وزیرلیگی و مهاجرت پولیس و صلاحیتیگه کیرهدی» دېگن سبب بیلن ارهلشوودن باش تارتماقده. اما عملده، یراقلی یشش رخصتیسیز محصللر طلبهلیک گواهنامسی، یاتاقخانه جایی یاکه اۉقیش حقیدهگی رسمي تصدیقنامهنی آلیش حقوقیدن هم محروم بۉلیشماقده.
شو باعث، بو وضعیت حقوقي نقطهٔ نظردن هم تشویشلی حسابلنهدی. اقتصادي، اجتماعي و مدني حقوقلر تۉغریسیدهگی خلقارا قانوننینگ 13-مادّهسیگه کۉره، دولتلر عالي تعلیمنی هر کیم اوچون، جملهدن مهاجرلر و قاچقینلر اوچون هم، آچیق و فایدهلنیش ممکن حالگه کېلتیریش مجبوريتیگه اېگه. بوندن تشقری، انسان حقوقلری خلق ارا اعلامیهسی نینگ 26-مادّهسی همده حتی ایران نینگ ایچکی قانونلریگه بناءً، بیلیم یورتلری و عالي تعلیم وزیرلیگی نینگ رسمي رخصتی بیلن مملکتگه کیرگن چېت اېللیک طلبهلر اۉقیش مقصدیدهگی یشش حقوقی بیلن قانوني حمایهگه اېگه بۉلیشلری کېرهک. اولر اۉزگرووچی یاکه ناانیق سیاسي قرارلرنینگ قربانیگه ایلنیشلری ممکن اېمس.
اما حاضرده، رسمي ادارهلرنینگ سکوتی و ایران ایچکی یېتکرمهلرینینگ بېفرقلیگی بو انقراضنی اعتباردن چېتده قالدیرگن. کۉپلب افغان محصللر، اۉز یورتلرینینگ کېلهجگینی علم آرقهلی تیکلش امیدی بیلن ایران بیلیم یورتلریگه کېلگن بۉلسهلر-ده، بوگون اولر قَیتیب کېتیش امکانیگه هم، اۉقیشنی دوام اېتتیریش امکانیگه هم اېگه اېمسلر.
فغانستانگه قَیتیش، اینیقسه اۉقیش حقوقیدن محروم بۉلگن قیز طلبهلر اوچون، تعلیم یۉلینینگ بوتونلهی توگهشی دېگنی. شو سببلی، اېران نینگ بو دوام اېتهیاتگن ناانیقلیگی نهفقط علمي تۉسیق، بلکه مینگلب طلبهلر تقدیری و انساني حیاتی اوچون هم جدّي تهدیددیر.
باشقه تاماندن، دولتلرنینگ چېت اېللیک محصللرگه نسبتاً مناسبتی «تعلیمدهگی بېطرفلیک» تمایلیگه اساسلنیشی کېرهک، یعنی، تعلیم و علم سیاسي ضدیتلر یاکه منطقوي خوفسیزلیک تنگلیکلرینینگ قربانیگه ایلنیشی ممکن اېمس. افغانستان محصللری منطقهدهگی سیاسي واقعهلر یاکه دولتلررا دیپلوماتیک مناسبتلرده هېچ قندهی رۉل اۉینهمهیدیلر، شونینگ اوچون اولر سیاسي کېلیشماوچیلیکلر و خوفسیزلیک تهدیدلرینینگ نرخینی تۉلهمسلیکلری کېرهک. عکسینچه، بو بیلیملی و ضیالی قتلم ایکّی خلق اۉرتهسیدهگی علاقه کۉپریگیدیر. اولر کېلهجکده اۉز مملکتلرینینگ علمي و مدني اېلچیلری صفتیده، ایکّی دولت اۉرتهسیدهگی مدني، علمي، اقتصادي و سیاسي علاقهلرنی مستحکملش یۉلیده مهم رۉل اۉینشلری ممکن.
یکونده، ایراندهگی افغان طلبهلرینینگ حاضرگی ناانیقلیگی عادي اداری یاکه تیزیمي معما اېمس، بو ایراننینگ مهاجرت سیاستیدهگی بېقرارلیک و مهاجرلرنینگ انساني قدر- قیمتیگه بۉلگن بېپروالیکنینگ کۉرستکیچی حسابلنهدی. هر بیر کون اۉتگن سری، یوزلب اقتدارلی و تیریشقاق یاشلرنینگ کېلهجگی یۉقالیش خوفیگه دوچ کېلماقده. اولرنینگ یگانه طلبی تعلیم آلیش حقوقی دیر؛ بو حقوق چېگرهنی هم، سیاستنی هم تن آلمهیدی. اوشبو حقوقنی حمایه قیلیش، انساني وجدان و تېنگ تعلیم قدریتلریگه صادقلیک سیناویدیر.
