بسمالله تابان
حاضرگی کونده حقانی ترماغینینگ رهبری سراجالدین حقانی، سۉنگگی ییگیرمه ییل دوامیده افغانستان خلقیگه قرشی اۉز جانینی فدا قیلووچی (انتحارچی) جنگچیلرنی تیارلش و اولردن عامهوي قیرغین قورالی صفتیده فایدهلنیش بیلن تنیلگن طالبان رژیمینینگ اساسي اوستونلریدن بیریدیر. طالبان ایچکی توزیلمهسیده او «وزیرلیکلر» دېب اتلهدیگن بۉلینیشلر آرهسیده افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ وقتینچهلیک رهبری (سرپرست) اېتیب تعیینلنگن.
عایلهوي کېلیب چیقیشی
حقّاني عایلهسی افغانستاندهگی جهادچیلیک حرکتلری تاریخیده اوزاق اۉتمیشگه اېگه. اونینگ آتهسی، جلالالدین حقّاني، مملکتنینگ جَنوب-شرقي قِسمیده، خصوصاً خوست، پکتيا و پکتیکا ولایتلریده (بعضاً بو حدود «لوی پکتيا» دېب هم اتلهدی) مشهور قوماندانلردن بیری بۉلگن. او سابق شوروی اتفاقی قۉشینلری و اولرنی قۉللب-قوّتلهگن کابل حکومتیگه قرشی جنگلرده مولوی یونس خالص رهبرلیگیدهگی اسلامي حزب ترکیبیده فعال قتنهشگن.
جلالالدین حقّاني اۉزینی نقشبنديه تصوف طریقتینینگ ایزداشی دېب تنیشتیرر اېدی و بو یۉنهلیشنینگ مشهور علمالریدن بیری قلعه جواد ضیا المشایخ نامی بیلن تنیلگن شیخ بیلن بیعت قیلگن. عیناً اونینگ توصیهسی بیلن جهاد حرکتیگه قۉشیلگن.
جلالالدین پکتيا ولایتینینگ وزی اولسواللیگیدهگی سراني قیشلاغیده توغیلگن بۉلیب، زدران قبیلهسینینگ میزایی و سلطانخیل ترماقلریگه منسوب دیر.
حقّاني دیني تحصیلینی افغانستان و پاکستانده سنّی علمالر آرهسیده «ایکّینچی دیوبند» نامی بیلن مشهور بۉلگن اکوره ختکدهگی دارلعلوم حقّانيه مدرسهسیده آلگن. او بو مکتبگه کېلیشیدن اوّل هم غزنی، پکتيا، پکتیکا و خوست ولایتلریدهگی تورلی دیني مدرسهلرده اۉقیگن اېدی.
جلالالدین حقّاني جهاد ییللریده بیر نېچه بار سعوديه عربستانیگه سفر قیلگن. معلوماتلرگه کۉره، او بو سفرلرنی ظاهراً حج نیتی بیلن عملگه آشیرگن بۉلیب (بعضی منبعلرگه کۉره او کمیده 30 مرته حج قیلگن)، اما بو سفرلر دوامیده غرب دولتلری استخبارات ادارهلری نمایندهلری همده عرب سرمایهدارلری بیلن اوچرهشیب، اۉشه دوردهگی افغانستان حکومتی و شوروی کوچلریگه قرشی کورهش اوچون مالي و حربي یاردم آلگن. «حج دیپلماسی» یعنی سیاسي و استخباراتی اوچرهشوولرینی دیني سفر نامی آستیده اۉتکزیش اصولی حقّاني ترماغایینینگ اۉشه دوردن حاضرگچه قۉللب کېلهیاتگن دایمي تاکیتیکلریدن بیریدیر.
جلالالدین حقّاني نینگ ایکّی خاتینی بۉلگن، بیری افغان، ایکّینچیسی اېسه یمنلیک عیال. بو نکاحلردن بیر نېچه اۉغیل و قیز فرزند توغیلگن. اونینگ اۉغیللری سراجالدین حقّاني، عبدالعزیز حقّاني (حاضرده طالبان استخبارات تیزیمیده تاجمیر جواد بیلن بیرگه مهم شخصلردن بیری)، بدرالدین حقّاني (2012-ییلده وزیرستانده اۉلدیریلگن)، عبدالله انس حقّاني و نصرالدین حقّاني (2013-ییلده اۉلدیریلگن) برچهسی آتهسی سینگری دیني مدرسهلرده تعلیم آلگن و حقّاني ترماغایینینگ فعالیتینی افراطی گروه صفتیده دوام اېتتیریب کېلیشگن.
همهسی تصوف اېمس
حقّاني عایلهسینینگ نقشبنديه طریقتیگه یوزهکی بیعتی و سراجالدین اوچون «خلیفه» عنوانیدن فایدهلنیشیگه قرهمهی، گروه نینگ جهاد دوریدهگی و کېینگی فعالیتی تصوف قدریتلری بیلن تۉلیق ضدیت تشکیل اېتهدی. سراجالدین حقّاني اۉزینینگ کمیده بیرمینگ ۵۰ نفر انتهارچینی اۉزی «کافر» دېب اتهیدیگنلرگه قرشی هجوملرگه جۉنهتگنینی تن آلگن. بو یېرده «دعا بېریش» عبارهسی انتحارچی صفتیده تاپشیریققه جۉنهتیش بیر تمانلمه و قَیتمس سفرنی انگلهتهدی. خوفسیزلیک کوچلری بو عملیاتلرنینگ اۉن فایزگچه قِسمینی تۉسیب قۉیگن بۉلسه هم، قالگن انتحارچیلر اۉز جانینی قربان قیلیب، یوزلب بېگناه آدملرنینگ حیاتینی برباد قیلگنلر.
سراجالدین حقّاني، اجتماعي ترماقلرده طرفدارلری اونی «بویوک صوفي» یاکه «بویوک مجاهد» دېب اولوغلهیدیگن شخص، طالبان ایچیده افغانستان خلقینینگ قانیگه اېنگ کۉپ قۉلی بولغگن قوماندانلردن بیریدیر. او زۉروانلیک و شفقتسیزلیککه گۉیا «اېملنیب» قالگن. چونکه وحشي اۉلدیریش اونینگ اوچون عادي حالتگه ایلنگن. او حتا غربي کابلدهگی عیاللر توغوروقخانهسیگه هجوم اویوشتیریشنی بویوریب، ینگی توغیلگن چقهلاقنی قورال تیغی بیلن اۉلدیریش حقیده فرمان بېرگنده هم یورهگی قلتیرهمهیدی.
جمهوریت دوریده حقّاني ترماغی اېنگ دهشتلی ترور هجوملرینینگ کۉپچیلیگیگه مسوول بۉلگن. زمبق چارراههسی یقینیده پارتلهتیلگن پارتلاوچی مادّه بیلن تۉلدیریلگن تانکر یوزلب آدملرنینگ حیاتیگه نطقه قۉیگن اېدی؛ کابل بیلیم یورتی، دشت برچی شفاخانهسیگه، پکتیکانینگ یحی خیل اولسواللیگیدهگی سپورت میدانیگه، شونینگدېک کانتینېنتال مهمانخانهسی و ژورنالیستلرگه قرشی هجوملر بولرنینگ بری حقّاني ترماغی ایشی اېدی. حتا کانتینېنتال مهمانخانهسیگه اویوشتیریلگن هجومده سراجالدین حقّاني «بو عملیاتنی پیغمبر محمد (ص) نینگ اۉزی باشقرگن» دېب دعوا قیلگن، بو اېسه اونینگ فکري بوزوقلیگی و دیني اعتقاددن نقدر آغیشگنینی یقّال کۉرسهتهدی.
تصویرنی اۉزگرتیریش
شونگه قرهمهی، طالبان حاکمیت تېپهسیگه کېلگچ، بو جریان کۉپلب کوزهتووچیلرگه کۉره امریکا بیلن اولر اۉرتهسیدهگی سیاسي بیتیمنینگ نتیجهسی اېدی؛ سراجالدین حقّاني اۉزینی، عایلهسینی و ترماغینی «معتدل»، «رحمدل» و «مدنیتپرور» شخصلر صفتیده کۉرسهتیشگه اورینماقده. او مدني، سپورت و عامهوي اخبارات تدبیرلریده اشتراک اېتیش آرقهلی اۉزینینگ قانلی اۉتمیشینی یشیریشگه اینتیلهدی.
حقّاني ترماغی رهبریتی عایلهوي اعضالرینی تورلی ساحهلرگه جایلشتیریب، اۉز تأثیر دایرهسینی کېنگهیتیرماقده. سراجالدیننینگ عمکیسی خلیلالرحمن حقّاني حیاتلیگیده سابق جهاديلر آرهسیدن، تورلی اېتنیک گروهلرگه منسوب جنگچیلرنی بیرلشتیریب، اۉز تأثیرینی مستحکملش اوستیده ایشلهگن. بو حرکت، جلالالدین حقّانينینگ 1369–1370 ییللرده «شورای سراسری قوماندانی جهادي» («بوتون افغانستان جهاد قوماندانلری کېنگشی»)نی توزیش تشبثینی اېسلهتهدی. اۉشه پیتده او خوست و بدخشانده یوزلب قوماندانلر اشتراکیده ییغیلیشلر اۉتکزگن بۉلیب، بو کېنگش نینگ اېنگ ییریک «یوتوغی» صفتیده خوست و واخان (بدخشان) اوستیدن نظارتنی قۉلگه آلیش کۉرسهتیلگن اېدی.
انس حقّاني، اصل اسمی عبدالله ولی، اما «انس» نامی بیلن مشهور، رسمي لوازمگه اېگه بۉلمهسه-ده، عملده طالبان ایچکی ایشلر وزیرلیگی همده حقّاني ترماغایینینگ اېنگ تأثیرلی شخصلریدن بیری دیر. او کېنگ مالی منبعلرگه، جملهدن، وزیرلیکنینگ اۉپراتیف بودجه گه اېریشیش امکانیگه اېگه بۉلیب، یاش اولاد و مدنی جمعیتی دایرهلری بیلن علاقه اۉرنهتیش وظیفهسینی بجرماقده.
انس شعري کېچهلر و مشاعرهلر تشکیل اېتهدی، گرچه طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده شعر اۉقیشگه قطعي چېکلاو جاري قیلگن بۉلسه هم. شونینگدېک، او کریکت، اۉغلاق، فوتبال و فوتسال جماعهلری بیلن اوچرهشیب، یومشاق و دۉستانه علاقهلر آرقهلی ژورنالیستلر همده مدنیت اربابلری آرهسیده تأثیرینی کېنگهیتیریشگه اینتیلماقده.
ایتیشلریچه، او (انس حقّاني) مالي امکانیتلردن، بعضی حاللرده اېسه باسیم و تهدید یۉللریدن فایدهلنیب، فرهنگی و مدني دایرهلر ایچیده اۉز تأثیرینی کېنگهیتیرگن. مثلاً، اونینگ ارهلشووی بیلن مشهور پشتوزبان شاعر مطیعالله تراب نینگ جسدینی خوستدن جلالآبادگه آلیب باریش اوچون مخصوص تیک اوچر اجرهتیلگن؛ اَیریم ژورنالیستلر، تحلیلچیلر و کریکت اۉیینچیلری اوچون اېسه مخصوص اتوموبیللر و قۉریقچیلر تأمینلنگن. خلیل الرحمن حقّاني وفاتیدن سۉنگ، اونینگ اوکهسی ابراهیم حقّاني جَنوبي و جَنوب-شرقي منطقهلردهگی اېسکی جهادچیلر بیلن علاقهلرنی دوام اېتتیریش وظیفهسینی اۉز ذمّهسیگه آلگن.
شو بیلن بیرگه، یقینده امریکا عدلیه وزیرلیگی مکافات رۉیخطیدن چیقریلگن سراجالدین حقّاني همان اۉزینی «یومشاق» یاکه «معنوي» رهبر صفتیده کۉرسهتیشگه اورینیپتی. او اَیریم شاعرلر و صوفيلرنی شخصي قرارگاهیگه تکلیف قیلیب، اۉزینی «روحي یېتکچی» صفتیده تنیتماقچی بۉلهدی. بیراق عملده او نه زۉروانلیکدن، نه انتحارچیلیک مفکورهسیدن واز کېچگن. او اۉز گروهینینگ ایلک انتحارچیسی اوچون زیارت جایی برپا اېتگن و اۉتگن ییللردهگی انتحارچیلرنینگ عایلهلری بیلن منتظم اوچرهشیب، اولرگه پول و یېر ترقهتماقده.
انتحارچیلر کندکی هنوز فعال
سراجالدین حقّاني رهبرلیگیدهگی ایچکی ایشلر وزیرلیگیده هنوزگچه مخصوص انتحارچیلر کندکی فعالیت یوریتماقده. گزارشلرگه کۉره، اوشبو بۉلینمه اعضالری وزیرلیکدهگی باشقه کوچلرگه نسبتاً یخشیراق معاش و شرایطلردن فایدهلنهدیلر. اوشبو بۉلینمهنینگ ایکّی مهم شخصی علی انس (تخلصی استاد فداییان) و مولوي محمد امین جان (کۉپراق فتحالله نامی بیلن تنیلگن)افغانستان جمهوریتی دوریده هم انتحار هجوملرینینگ اساسي رېجهلشتیرووچیلری و اۉقیتووچیلری بۉلگن. حاضر اېسه اولر ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ مخصوص قِسملر قوماندانلیگیده مِل پاسوال و پاسوال عنوانلریده فعالیت یوریتیشماقده. بو ایکّی شخص حاضر هم سراجالدین حقّانينینگ اېنگ یقین آدملری حسابلنهدی و اونگه دایمي روشده بېواسطه اېریشیش امکانیگه اېگه. اولر کابل شهریده یاکه ولایتلرگه سفر قیلگنلریده، هر سفر طالبان نینگ مخصوص ساقچیلر کاروانی همراهلیگیده یورهدیلر.
سراجالدین حقّاني ایچکی ایشلر وزیرلیگیدهگی ایش دفتریده جوده کم کۉرینهدی. وزیرلیکنینگ کوندهلیک باشقرووی عملده اونینگ ایش باشلیغی ذینالله عابد، بیرینچی اۉرینباسر مولوي محمد نبی عمری و رسمي لوازمی بۉلمهسه-ده، کتّه تأثیر کوچیگه اېگه بۉلگن انس حقّاني قۉلیده جمعلنگن.
طالبان حاکمیتینینگ دستلبکی ایکّی ییلی دوامیده سراجالدین مملکتنینگ دېیرلی برچه ولایتلریگه سفر قیلگن. بو سفرلر چاغیده او محلي باشقروو ادارهلری بیلن بیر قطارده تورلی اجتماعي قتلملر، اینیقسه سابق مجاهدلر بیلن اوچرهشگن و اولرگه نقد پول ترقهتگن.
حاضرده اونینگ سفرلری اساسا لوی پکتيا (خوست، پکتيا، پکتیکا) منطقهسی و لوگر ولایتیگه قرهتیلگن. او بو حدودلردهگی اولسواللیک و قیشلاقلرده «مدرسهلر قوریش» و «یېتیمخانهلر برپا اېتیش» ناملی ییریک لایحهلر بیلن شغللنماقده. اما بو انشااتلر اصلیده حقّاني ترماغایینینگ ینگی جنگچیلرنی یاللش و تیارلش مرکزلری صفتیده فعالیت یوریتماقده.
یېتیمخانهلر قاری سعید خوستي، سراجالدین حقّانينینگ اېنگ یقین آدملریدن بیری نظارتی آستیده باشقریلهدی. بولرگه اۉقووچیلر، اساسا، اوّلگی انتحارچیلرنینگ عایلهلریدن تنلب آلینهدی، شونینگ آرقهلی ترماق اۉز مفکورهسینی ینگی اولادگه سینگدیریشده دوام اېتماقده.
مالي ساحهده هم حقّاني ترماغی کتّه امکانیتلرگه اېگه. بو ترماقنینگ مالی فعالیتینی حاضرده طالبان مدافعه وزیرلیگیده ایشلهیاتگن حاجی مالی باشقرهدی. ترماقنینگ اساسي درآمد منبعلری پول یوویش، گیاهوند مادّه، تشکیللشتیریلگن جنایتلر، همده پاکستاندن افغانستانگه تاورلرنی ناقانوني آلیب اۉتیش حسابلنهدی. اینیقسه، انگور اده و غلامخان چېگره نقطهلری بو فعالیت اوچون اېنگ مهم یۉلکلردیر.
حقّانيلر، شونینگدېک، ناقانوني کان قزیش، اینیقسه کۉمیر قزیب آلیشدن هم کتّه اولوشگه اېگه. بو درآمدلر نهفقط ترماقنی مستحکملش، بلکه ینگی جنگچیلرنی مالي تأمینلش و سیاسي تأثیرینی کېنگهیتیریش اوچون ایشلهتیلهدی. بو حقیقتلرنی انابتگه آلگنده، سراجالدین حقّانينینگ اۉزینی «یومشاق» و «مدنیتپرور» رهبر صفتیده کۉرسهتیش اورینیشلری، مثلاً، کریکت، اۉغلاق و فوتسال جماعهلری اوچون دبدبهلی ضیافتلر اویوشتیریش، یاکه ژورنالیستلر و مدنیت اربابلری بیلن اوچرهشوولر اۉتکزیش اصلیده اونینگ قانلی اۉتمیشینی تازهلشگه قرهتیلگن بیر تصویری سیاستی دیر.
او نطقلریده سیاسي مخالفلرینی «یومشاق تیلده» وطنیگه قَیتیشگه و «خوفسیزلیک کفالتی»گه ایشانتیرسه-ده، کۉپلب دلیللر شونی کۉرسهتهدیکی، سابق خوفسیزلیک و مدافعه کوچلریگه نسبتاً حبسلر، قییناقلر و قصاص آلیش عملیاتلرینینگ اکثریتی عیناً حقّاني ترماغی اعضالری تامانیدن عملگه آشیریلماقده.
طالبان حاکمیتی دوریده اۉز حقوقلری اوچون تینچ یۉل بیلن ناراضیلیک بیلدیرگن عیاللر و قیزلر اېنگ کۉپ سراجالدین حقّاني باشچیلیگیدهگی ایچکی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن نشانگه آلینگن. جمهوریت دوریده ایچکی ایشلر وزیرلیگی قرارگاهیده بالهلر باغچهسی صفتیده قوریلگن بنا کۉپ مراتهبه عیال ناراضیلر اوچون وقتینچهلیک قماقخانه صفتیده ایشلهتیلگن. شو یېرده اۉنلب عیاللر و قیزلر قییناققه سالینگن، حقارتلنگن و انسانيلیککه ضد سۉراقلردن اۉتگن.
بو حالت، البته، طالبان استخباراتینینگ رۉلینی کمهیتیرمهیدی. اینیقسه، حقّاني ترماغایینینگ اېنگ قارانغو و شفقتسیز شخصلردن بیری تاجمیر جواد عیال فعاللرنی کوزهتیش، قۉلگه آلیش و اولرگه قرشی باسیم اۉتکزیش عملیاتلریده مرکزي اۉرین توتهدی.
آخر-عاقبت، حقّاني ترماغی یېتکچیلری و طالباننینگ مفکوروي حاميلری بو گروه نینگ تصویرینی «یومشاق» و «اصلاح قیلینگن» صفتیده کۉرسهتیشگه اورینسهلر-ده، تاریخي دلیللر و حاضرگی عملیات بوندهی ترغیبات نینگ یالغانلیگینی فاش اېتهدی.
سراجالدین حقّانينینگ شخصي اۉتمیشی و بوگونگی سیاسي فعالیتی، طالباننینگ باشقه قناتی هبتالله رهبرلیگیدهگی قندهار گروهی بیلن تېنگ درجهده ظلم و زۉروانلیک بیلن تۉله. او عدالتلی خلق ارا محکمه آلدیده جواب بېرمهگونچه، افغانستانده تۉکیلگن قانلر اونینگ قۉلیدن یوویلمهیدی.
