علی سجاد مولایی
کېچقرون توشگن، مېن اېسه بیر دریا بۉییده اۉتیریبمن؛ کوزنینگ سست نوری افقده سېکین-استه سۉنیب باریپتی. استاد ساربان حزین آوازی بیلن مشروطه طرفداری بۉلگن اېرانلیک شاعر ایرج میرزانینگ شعرینی کویلهماقده: «باز روز آمد به پایان، شام دلگیر است و من…». عادتدهگیدېک، قۉلیده بیر پرچه کاغذ بار و بعضاً بېاختيار برماقلرینی لبیگه یقینلشتیریب قۉیهدی. آقرگن ساچلری و حالدن تایگن چهرهسی اونینگ تنهسیده ییللر دوامیده ییغیلیب قالگن غمنی آشکار اېتهدی؛ سارباننینگ دللریگه تۉپلنیب یاتگن الم گۉیا حلقومیده و چهرهسیده مجسم بۉلیب تورگندېک. افغانستان موسیقي آسمانیده اېسه هنوز جوده نایاب و بېقیاس آوازلر موجود و یشب کېلماقده.
اما بو آوازلرنینگ هېچ بیری استاد ساربان نینگ حزینگه باتگن آوازیگه یېتالمهیدی؛ گۉیا سارباننینگ غمی باشقهلرنیکیدن تمامیله باشقه، اۉزیگه خاص بیر آغریق دیر. «راک استار» فلمیده (رانبیر کاپور اۉینهگن، امتیاز علی کارگردانلیگیده) بیر صحنهده رستورانت اېگهسی، باش قهرمان نینگ یقین دۉستی اونگه شوندهی دېیدی: «هېچ قچان یورهگینگ سیندیمی؟ اگر یورهگینگ سینمهگن بۉلسه، قندهی قیلیب کویینگده آه و زاری پیدا بۉلهدی؟» بو دیالوگ غم-الم نینگ صنعت بیلن بېواسطه باغلیقلیگیگه اشاره قیلهدی. باشقهچه ایتگنده، عیناً ایچکی درد انساندهگی صنعت جِلاسینی سیقللهیدی. هر قنچه بو گپنی عمومي حکم دېب بۉلمهسه-ده و برچه صنعتکارلرگه تطبیق اېتیش هم تۉغری بۉلمهسه-ده، کۉپچیلیک شاعر و صنعتکارلرده عیناً شو ایچکی آلاو تېنگسیز شعر و صنعت اثرلرینی یرهتگن. اېنگ یخشی مثاللردن بیری اېرانلیک شاعر شهریاردیر.
خرابات گذری
قدیمگی کابل حقیده نوستالژيه قیلمهیدیگن آدمنی تاپیش قیین؛ اۉشه کابل صمیميلیگی و پاکلیگی بیلن مشهور بۉلگن شهر، احتمال هنوز شوندهیدیر. عبدالرحیم محمودی ساربان 1308-ییلده کابلنینگ اېسکی شهری علی رضاخان محلهسیده دنیاگه کېلگن. احتمال یاشلیگی و اۉسمیرلیک ییللریده کۉپ باره «گذر خرابات» کۉچهسیدن اۉتگن بۉلسه عجب اېمس؛ بلکه عیناً اۉشه یېرده اونده ایلک بار قۉشیق ایتیشگه بۉلگن اشتیاق اویغانگن دیر. ساربان صنعت یۉلینی تیاتر صحنهسیده رۉل اجرا اېتیشدن باشلهگن. اما وقت اۉتیشی بیلن استه-سېکین خوانندهلیک میدانیگه کیریب بارگن. شونی ایتیش بېچیز اېمسکی، «گذر خرابات» کۉپلب صنعتکارلر کمال تاپگن، موسیقی الفباسینی اۉرگنگن مکتب بۉلیب کېلگن.
تئاتر و آواز منع اېتیلیشی
عبدالرحیم محمدی (ساربان)نینگ بیرینچی ترانهسی نینگ شعری ابوالقاسیم لاهوتیدن بۉلگن
تا به کی ای مهلقا در به درم میکنی
از غمت ای دلربا خونجگرم میکنی
بو قۉشیق عبدالرحیم محمودی یعنی ساربان نامینی عامهلشتیردی و کۉپلب آدملرنی اونینگ آوازیگه عاشق قیلگن. اما کېینگی قۉشیغی او اوچون ماجرالی بۉلدی و معما توغدیردی – نتیجهده او بېش ییل دوامیده تعقیق آواز آستیده قالدی. بو قۉشیق باشقه مشهور اسلامي شاعر و مشهور انقلابپرور شاعر، ملک الشعرا بهارنینگ شعری اساسیده کویلنگن اېدی.
من نگویم که مرا از قفس آزاد کنید
ققسم برده به باغی و دلم شاد کنید
کۉرینیب توریبدیکی، اوشبو قۉشیق افغانستان نینگ شاهلیک حکومتیگه یاقمهگن و نتیجهده عبدالرحیم محمودی بېش ییل دوامیده صحنهگه چیقیشیگه رخصت آلمهگن، آوازی اېسه «منع» آستیده قالگنی باعث اونینگ حنجرهسی هم چېکلنگن. بو تعقیق آواز سربان اوچون کتّه ضربه بۉلدی و اونی ینه آتهسینینگ کسبی اېسکی کابلدهگی برنج ساتووچیلیگیگه قَیتیشگه مجبور قیلدی. شو دورده صنعتکارلر آرهسیده تعقیق و حبسگه آلیش حالتلری کېنگ ترقهلگن اېدی. ایتیشلریچه، احمد ظاهر و فضل احمد ذکريل نینواز هم بیر پیتلر قماقنی باشدن کېچیرگن. مثلاً، بیر مراسم وېرسيهسیده «بگذرد بگذرد، خوشتر از زندگی عمرمن بگذرد» قۉشیغیده احمدظاهر «بگذرد بگذرد، تاریکی بگذرد» دېیدی، نینواز اېسه اونگه قرهته «آ، باله، بند قیلینمهیلیک» دېگن سۉزلرنی ایتگن.
بېش ییلدن سۉنگ، عبدالرحیم محمودی رشید جليا آرقهلی ینه صحنهگه قَیتدی، اما صحنهدهگی نامینی اۉزگرتیریب، «سربان» دېب چیقدی. سربان نینگ اصل اسمی محمودی بۉلیشیگه قرهمهی، او عبدالرحیم محمودینینگ جیینی بۉلگنی و بو عایله شاهلیک حکومتینینگ قاره رۉیخطیده بۉلگنلیگی سببلی، صحنهده معلوم اسملردن فایدهلنمسلیکگه مجبور بۉلدی. شو طریقه، او صنعت عالمیده سربان نامی بیلن تنیلدی. صحنهگه قَیتگچ، سربان کۉپلب موسیقي بستهکارلر بیلن همکارلیک قیلدی و کۉپلب ابدي قۉشیقلر یرهتدی. شو جریانده فضل احمد ذکريا نینواز سربان اوچون بیر نېچته مشهور قۉشیقلر یرهتگن.
جملهدن
دور از رخت، سرای درد است خانهی من
خورشید من کجایی، سرد است خانهی من
دیدم ترا ز شادی، من از آسمان گذشتم
جانان من که گشتی، دیگر ز جان گشتم
لاهوتی
صنعتکارنینگ عصیانکار و عالیجناب روحیتی
سربان اۉز اعتقادلریگه قطعي رعایه قیلدی و هېچ کیم آلدیده باش اېگمهدی. تکرار تقدیر اونی مجبورن صحنهگه آلیب چیققنده هم، او زهرخندی بیلن صحنهگه چیقدی و یوز افادهسی بیلن شونی کۉرسهتدی. او اۉز خواهلاوی بیلن بارمهگن و دولت حاکمیتیگه باش اېگمهگن.
استاد ساربان بوتون حیاتینی عالیجناب یشهدی و نهایت مهاجرلیک یورتیده دنیادن کۉز یومدی. افسوسکی، سرباندن تۉلیق اینتېرویو، یازوو یاکه ایضاحلر قالمهگن، اینترنتده موجود معلوماتلر اېسه ناتۉلیق و شولر اساسیده اونینگ کۉنگیل اضطرابینی و صنعتینی تۉله انگلش قیین. اوشبو حالت افغانستان نینگ کۉپلب صنعتکارلریگه هم تعلقلی بۉلیب، بیزنی اوشبو صنعتکارلر زمانی و حیاتینی ینه-ده چوقورراق توشونیش امکانیدن محروم قیلهدی.
