کابلدهگی طالبان ادارهلریدن بیریده ایشلهیدیگن یاش خادم، ایش اسلوبلرینینگ ثمرهسیزلیگی و کېنگ کۉلملی فساد بارلیگینی بیلسه هم، قرشی فکر بیلدیریشگه یاکه بیرار تۉغری یېچیم تکلیف اېتیشگه جرعت اېته آلمهیدی. چونکه «ناجایز» دېب بهالنیش، «معما یرهتووچی» صفتیده کۉریلیش و اېنگ مهمی ایشیدن اَیریلیش قۉرقووی اونی سکوت سقلشگه مجبور قیلهدی.
فکر بیلدیریش آغیر عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکن بۉلگن بوندهی محیطده، سکوت اېنگ خوفسیز چاره بۉلیب قالهدی. بو حالت فقط بیرته آدم نینگ تجربهسی اېمس؛ طالبان باشقروویدهگی دولت ادارهلریده ایشلهیاتگن مینگلب عیال و اېرکک خادملر، اینیقسه جمهوریت دوریده ایشلهگنلر، خودّی شوندهی روحي باسیم بیلن کورهشماقده.
بو «سکوت بحرانی» نهفقط ادارهلر ثمرهدارلیگینی ایزدن چیقرماقده، بلکه خادملرنینگ روحي سلامتلیگینی هم جدّي خوف آستیگه قۉیگن. 2021-ییل اگستیده طالبان حاکمیتگه قَیتگندن بېری، ادارهلرده ایشلاوچیلر، اۉقیتووچیلر و داکترلردن تارتیب وزیرلیک خادملری و بیلیم یورتی استادلریگچه مفکوروي باسیم، ایشدهگی بېقرارلیک و تیزیملی تضییق بیلن یوزمه-یوز کېلماقدهلر. مملکت قشّاقلیک، خوفسیزلیک معمالری و بېقرارلیک گِردابیده قالگن بیر پیتده، بو یشیرین بحران جدّي اجتماعي خواطرگه ایلنیب بارماقده.
بحران تاریخی، جمهوریت قولهشیدن تا حاضرگچه
روحی خوفسیزلیک بو خادملرگه اۉز فکرینی اېرکین ایتیش، سوال بېریش و خطا قیلیشدن قۉرقمسدن ایشلش امکانینی بېرهدیگن روحي آسایشتهلیک حسسی دیر. بوندهی محیطده آدم کمسیتیلیش یاکه جزالنیشدن قۉرقمهیدی.
باشقهچه ایتگنده، روحی خوفسیزلیک بو خادملر اۉز مسووللرینینگ فکریگه قرشی چیقیشدن هېچ قندهی خواطر سېزمهیدیگن حالت دیر. عاديراق قیلیب ایتگنده، خادملر سوال بېریشگه، خطا قیلیشگه، ینگی غایهلر تکلیف اېتیشگه یاکه مسووللر قرارلریگه اعتراض بیلدیریشگه اۉزلرینی اېرکین حس قیلهدیلر مسخره قیلینیشی، تنقید قیلینیشی یاکه ایشدن هَیدهلیشیدن قۉرقمسدن. اما طالبان باشقروویدهگی ادارهلرده بوندهی خوفسیزلیک دېیرلی موجود اېمس. قتّيق توزیلمه، مطلق اطاعت فرهنگی و قرار قبول قیلیشدهگی شفّافلیک نینگ یۉقلیگی شوندهی بیر محیط یرهتگنکی، خادملر اېنگ یخشی یۉل دېب باشی اېگیک یوریشنی تنلهیدی. خادملر نه سوال بېره آلهدی، نه فکر بیلدیره آلهدی. اولر «قۉرقوو مدنیتی»ده یششگه مجبور بۉلگن.
2021-ییل 15-اگست بو مملکت تاریخیده تماماً باشقهچه بیر کون اېدی. اۉشه کونی نهفقط دولت قولهدی، بلکه هېچ قندهی سیاسي علاقهسی بۉلمهگن، فقط دولت بوروکراسینی یوریتگن مینگلب خادملرنینگ روحي آسایشتهلیگی هم بیر زومده یۉق بۉلدی. طالبان کابلگه کیریب، ادارهلرنی اېگهلهگن زهاتی، اوّلگی حکومت نینگ خادملریگه قرشی اۉزباشیمچه حبسگه آلیشلر باشلندی. بو اېسه کۉپلب خادملرده دایمي قۉرقوو و روحي بېزاوتهلیکنی کېلتیریب چیقردی. شوندن سۉنگ کېنگ کۉلملی ایشدن بۉشهتیشلر باشلندی. عیال خادملر دېیرلی برچه دولت ادارهلریدن چیقریب یوباریلدی، فقط ساغلیقنی سقلش کبی اۉرنینی باسیش نینگ امکانی بۉلمهگن بیر نېچه ساحه بوندن مستثنا بۉلدی. بونینگ اوستیگه، طالبان بیلن اېتنیک جهتدن فرق قیلهدیگن خادملر، شونینگدېک اوّلگی حکومت بیلن یقیندن ایشلهگنلر، تیزیملی روشده اېتنیک و مفکوروي «تازهلش» جریانی نینگ نشانیگه ایلنتیریلدی.
کۉپلب خادملر، ییللر دوامیده دولت تیزیملریده مهم رۉل اۉینهگن بۉلسهلر-ده، بیردن اۉزلرینی ناانیق بیر وضعیتده تاپدیلر. درآمدسیز، ایش خوفسیزلیگیسیز و وظیفهلریگه قَیتیش امیدیسیز. کۉپچیلیک اوچون دولت ایشی فقط تیریکچیلیک منبعی اېمس اېدی، اولر نینگ شخصیتی و جمعیتدهگی موقعی نینگ مهم قِسمی هم اېدی. اېندی اېسه بو آدملر چوقور عاجزلیک، اجتماعي امیدسیزلیک و عایلهوي باسیملر بیلن یوزمه-یوز قالگن. مجبوري مهاجرت کۉپهییشی، ایچکی بازارنینگ تارهیگنی باعث ایش تاپیش نینگ دېیرلی امکانسیزلیگی و اقتصادي تنزل بو بحراننی ینهده کوچهیتیرگن. نتیجهده، بو قتلم آرهسیده توشکونلیک، خواطر و باشقه روحي معمالر اچّیق، کوندهلیک بیر حقیقتگه ایلنگن.
خادملر روایتلری: سکونتنینگ ایچیدن کېلهیاتگن آوازلر
رئوف سابق ملي مدافعه پوهنتونینگ استادی اېدی. او ییگیرمه ییل درس بېرگن و اۉقوو رېجهلشتیریش بۉلیمیده ایشلهگن. آلتی آی آلدین هېچ قندهی انیق سبب کۉرسهتیلمهی، لوازمیدن بۉشهتیلگن. حاضر او ایشسیز و اۉزینی ضعیف و عاجز حس قیلماقده. رئوف «لوازمیمدن بۉشهتیلگنیم بیلن بیر وقتده برچه اېشیکلر یاپیلگنینی حس قیلهمن. ییللر دوامیده خدمت قیلگنمن، اما حاضر نهفقط درآمد منبعیم یۉق، بلکه برچه امیدلریمنی هم یۉقاتگندهیمن. اېرکک اوچون عایلهنی تأمین قیلیش امکانیتی بۉلمهسه، بو انساننی ینهده چرچهتهدی».
نادیا اۉن ایکّی ییللیک معلوم اېدی. طالبان حکومتی، بوندن بیر ییل آلدین او قۉشیمچه مینگلب معلم نینگ بستینی بیکار قیلیشدی. او، بیر ییل اۉتیشیگه قرهمهی، ایشیدن بۉشه تیلگن کونینی برچه تفصیلاتلری بیلن اېسلهیدی. نادیا تینچ آواز، لیکن قیغو بیلن دېدی:
بیر نېچه آی دوامیده هر تانگ، ییللر دوامیده عادت قیلگن طرزده، اویغانردیم و مکتبگه بارهمن دېب اۉیلردیم. صنفده اۉقووچیلر آلدیده توریب درس بېرهمن دېب تصور قیلردیم. اما اچّیق حقیقت، آغیر یوک کبی یېلکمه-یېلکه توشر و مېنگه اېسلهتردی: اېندی مکتبده مېنینگ جاییم یۉق.نادیا اوچون درس بېریش اونینگ حیاتینینگ بیر قِسمی اېدی؛ اونگه معنا، کوچ و امید بېرهدیگن نرسه. اېندی بو رۉلنی یۉقاتگنیدن سۉنگ، او اۉز حرفه هویتینی هم یۉقالگنینی و کېلهجگی ظلمت ایچیده قالگنینی حس قیلماقده. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه: اقتصادي تشویشلر، عایلهوي باسیم و ناانیقلیک قۉرقووی هر کونی اونی ینه-ده ضعیفلشتیرهدی، و روحي همده حسسي بۉشلیق اونینگ اوچون هر قندهی باشقه بحراندن هم آغیرراقدیر.
قۉرقوو و سکوت سایهسیده ایشلش
پیمانه (مستعار) کابلدهگی شفاخانهلردن بیریده پرستار صفتیده ایشلهیدی. او حلی هم ایشگه رخصت بېریلگن کم سانلی عیاللردن بیری دیر، اما بو ایش دواميلیگی اونگه تینچلیک بېرمهیدی. هر کونی او آغیر روحي باسیم بیلن کورهشهدی. قتّيق نظارتلر، دایمي کېلیب-کېتهیاتگن خادملر کییم، حجاب، سۉزلش اسلوبی و حتا بېمار بیلن معامله قیلیش طرزینی کوزهتهدیلر. بو حالت ایش محیطینی تشویش و بېزاوتهلیک بیلن تۉلدیرگن. پېیمانهنینگ ایتیشیچه، او دایما کۉرینمس کۉزلر تامانیدن کوزهتیلهیاتگنینی حس قیلهدی. دایمي نظارت و ایشانچسیزلیک حسسی اونگه روحي تینچلیک بېرمهیدی. او قۉشیمچه قیلهدی: بو حالت نهفقط اونینگ حرفهای قابلیبینی کمهیتیرگن، بلکه وظیفهلرنی بجریشنی هم قیینلشتیرگن.
جمال، اصل اسمینی آشکار قیلمسلیکنی ایستهگن، کابلدهگی بیر وزیرلیک خادیمی، شونگه اۉخشش تجربهنی حکایه قیلهدی. اونینگ سۉزلریگه کوره، ایشلهیاتگن ادارهده «سکوت» و «احتیاطکارلیک» ایش مدنیتی نینگ بیر قِسمیگه ایلنگن. سابق دولت خادملریدن هېچ کیم فکر بیلدیریش یاکه تنقید قیلیشگه جرعت اېته آلمهیدی؛ بو نینگ سببی اولر بیلمسلیگی یاکه قابلیبسیزلیگی اېمس، بلکه ایتیلگن هر بیر سۉز ناتۉغری تلقین قیلینیشی و جدّي عاقبتلرگه آلیب کېلیشی ممکنلیگی.
جمال نینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، خادملر خطالرنی کۉرگنده سکوت سقلشنی افضل کۉرهدیلر، چونکه تنقید نینگ «قرشیلیک» یاکه «اطاعتسیزلیک» دېب تلقین قیلینیشیدن دایم قۉرقیشهدی. اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه: حتا خادملر ایشنی یخشیلش اوچون ثمرهلی و عملي یېچیملرنی بیلسهلر هم، اولرنی ایتمهیدیلر؛ چونکه اۉز فکرینی بیلدیریش اوچون خوفسیزلیک حس قیلینمهیدی. اونینگ ایتیشیچه، بو قۉرقوو نهفقط دولت ادارهلریدهگی ایش صفتینی پسهیتیرگن، بلکه ایش محیطینی ساووق، پسیف و تشویش بیلن تۉله قیلگن.
قۉرقیش فرهنگی
طالبان باشقروویدهگی ادارهلردهگی خادملر نینگ دایمي تشویشی بیر نېچته توزیلمهوي عامللر نینگ نتیجهسی دیر و اولر نینگ برچهسی بیرته عمومي نقطهگه آلیب کېلهدی. ایش محیطیده خوفسیزلیک حسسی نینگ یۉقلیگی. کوتیلمهگنده ایشدن بۉشهتیش، ایش کفالتی نینگ یۉقلیگی، شخصي خواهشگه کۉره قرارلر قبول قیلینیشی و قتّيق نظارت محیطی خادملر آرهسیده قۉرقوو و ایشانچسیزلیکنی کوچهیتیرگن. شو بیلن بیرگه، قطعي خلق-اطوار چېکلاولری کۉپلب خادملرده عاجزلیک، ناانیقلیک و امیدسیزلیک حسسینی اویغاتگن. بوندهی شرایطده ایش محیطینی ایجادي فعالیت جایی اېمس، بلکه مینگلب آدملر اوچون دایمي تشویش منبعیگه ایلنگن.
اکرم پویا، بیلیم یورتی استادی، خادملرنینگ روحي آسایشتهلیک یۉقلیگینی توشونیش اوچون طالبان باشقروویدهگی تشکیلات توزیلمهسی و مدنیتیگه اعتبار قرهتیش کېرهک، دېیدی. اونینگ فکریچه، طالبان ادارهلریده بیر نېچته عامللر خادملرده خوفسیزلیک حسسینی یۉقاتیشگه سبب بۉلگن. اساسي سببلردن بیری حبسگه آلینیش و قییناققه سالینیش قۉرقوویدیر. کۉپلب خادملر، خصوصاً جمهوریت دوریده مهم لوازملرده ایشلهگنلر، دایمي روشده طالبان تامانیدن ایش یوریتیلیشی یاکه حبسگه آلینیشیدن قۉرقهدی. اوشبو تیزیملی قۉرقوو هر قندهی تشبث، ایجادکارلیک یاکه حتا وظیفهلرنی تۉغری بجریشگه تۉسقینلیک قیلهدی.
کېینگی عامل جوده پست معاش و معاش نینگ کېچیکیشی. کۉپلب دولت ادارهلری خادملری آیلر دوامیده معاش آلالمهیدی یاکه کتّه کېچیکیش بیلن آلهدی. بو حالت نهفقط اقتصادي باسیمنی آشیرهدی، بلکه خادملرگه آغیر روحي باسیم هم یوکلهیدی.
شونینگدېک، ایدیولوژیک باسیم و دایمي نظارت هم مهم عامللردن بیریدیر. امر به معروف و نهی از منکر وزیرلیگی دولت خادملری نینگ حرکتلرینی قطعي نظارت قیلهدی. خادملر قطعي شریعت و طالبان قاعدهلریگه رعایه قیلیشی کېرهک؛ عکس حالده جزالنیش یاکه لوازمدن بۉشهتیلیش بیلن یوزلشهدی. اوشبو دایمي نظارت نهفقط اېرکینلیک و تشبث حسسینی یۉق قیلهدی، بلکه خادملرنی دایمي تشویش آستیده قالدیرهدی.
جناب پویا، اوشبو عامللردن تشقری، قطعي سلسه مراتب و ایشانچسیزلیکنی هم طالبان ادارهلریدهگی خادملر نینگ روحي آسایشتهلیگینی یۉقاتیش سببلریدن بیری دېب حسابلهیدی. پویانینگ ایتیشیچه،رطالبان باشقروویده قرارلر یوقاریدن قبول قیلینهدی و خادملردن بو بویروقلرنی هېچ سوالسیز بجریش کوتیلهدی. قوییدن فکر بیلدیریش میکانیزمی موجود اېمس. حتا خادملر رهبرنینگ قراری ناتۉغری اېکنینی بیلسهلر هم، اولر «یۉق» دېیالمهیدی یاکه تنقید قیله آلمهیدی چونکه طالبان مدنیتیده سوال بېریش رهبرلیک وکالتینی شبهه آستیگه قۉییش دېب حسابلنهدی. اونینگ ایتیشیچه، کۉپلب طالبان ادارهلریده خادملرگه بۉلگن ایشانچ اېنگ پست درجهده. مسووللر خادملرنی جماعه اعضاسی صفتیده اېمس، بلکه نظارت قیلینیشی کېرهک بۉلگن شخصلر صفتیده کۉرهدیلر.
عاقبتلر و نتیجهلر
طالبان ادارهلریده مینگلب خادملر سکوت سهقلهگن حالده ایشلهیدی. اولر نینگ فکرلری بار، لېکن اولر بیلدیریلمهیدی؛ معمالرینی کۉرهدی، لېکن خبر بېرمهیدی؛ سواللری بار، لېکن سۉرمهیدی. بو نینگ سببی اولر اعتبارسیز یاکه بېپروا بۉلگنی اېمس، بلکه شونچهکه قیله آلمهیدی چونکه قۉرقیشهدی.
اېسلش: کیشیلرنینگ خوفسیزلیگی تامینله نیشی اوچون، گزارش ده ایتیلگن برچه ناملر مستعار دیر.
