خالد محمدی
افغانستان قورغاقچیلیک و کېنگ ترقهلگن قشّاقلیک بیلن قیینهلهیاتگن بیر پیتده، طالبان رهبری بحراننی باشقریش بۉییچه انیق دستور تقدیم اېتیش اۉرنیگه، خلقنی دعا قیلیشگه چقیردی. افغانستان وضعیتینی کوزهتهیاتگن متخصصلرنینگ فکریچه، ملي منبعلر تۉلیق اولر نینگ قۉلیده بۉلسه هم، طالبان روایتیده دعا سیاسي واسطهگه ایلنگن ضعیفلیکلرینی یشیریش، جوابگرلیکنی آسمانگه کۉچیریش اوچون بیر قلقانگه اۉخشهیدی.
یقینده اېسه، ۱۴ قوس جمعه نمازیده طالبان رهبری ملا هبتالله آخوندزاده برچه مسجدلرگه «نماز استسقاء» یعنی یامغیر سۉرب اۉقیلهدیگن نماز حقیده خطبهلرده علیحده تأکید قیلیشنی بویوردی و سۉنگره خلقنی یامغیر یاغیشی اوچون دعا قیلیشگه چقیردی. طالبان نینگ ایرشاد، حجج و اوقاف وزیرلیگی اعلان قیلگن بیاناتده بو گروه رهبری نینگ قوییدهگی سۉزلری کېلتیریلگن اېدی:
«جمعه خطبهسیده استسقاء مسألهسی بیان قیلینسین، لېکن استسقاء نمازینی آچیق میدانده اۉقیش یاکه آدملرنی بیر جایگه تۉپلش شرط اېمس. علمالر و خلق جمعه نمازیدن کېین اۉز مسجدلریده دعا قیلیشلری ممکن. اگر تشقریگه چیقیش قیینچیلیک توغدیرسه یاکه ییغیلیش امکانی بۉلمهسه، مسجد نینگ اۉزیده قیلینهدیگن استسقا دعاسی کفایه قیلهدی.»
ملا هبتالله آخوندزاده، طالبان رهبری، قورغاقچیلیک یاکه قشّاقلیککه قرشی کورهش کبی مسألهلرده هم خلقنی دایما دعا قیلیشگه چقیرهدی. طالبان رهبری و اونینگ باشچیلیگیدهگی حکومت اېسه بوتون حربي و سیاسي حاکمیتنی اۉز گروهی نینگ قۉلیگه جمعلب آلگن، شونینگدېک، افغانستان نینگ برچه ملي درآمدلری، یېر آستی بایلیکلری و کانلرینی هېچ قندهی شفّافلیکسیز صرفلب کېلهدی. طالبان عادتده دولت بودجهسی، رهبرنینگ ادارهسی یاکه گروه نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری نینگ خرجتلری حقیده هېچ قندهی معلومات اعلان قیلمهیدی.
شو بیلن بیرگه، طالبان رهبری خلقنی یامغیر اوچون نماز اۉقیشگه و بایلرنی کمبغللرگه یاردم بېریشگه اوندهیاتگن بیر پیتده، افغانستان ملي درآمدلری نینگ کتّه قِسمی دارالعلوملر، دیني مدرسهلر و مسجدلر قوریش همده اولرنی کېنگهیتیریشگه صرفلنماقده.
اۉتگن ییلی طالبان رهبری افغانستان نینگ شمالي ولایتلریگه سفر قیلگن و بو سفر دوامیده طرفدارلری نینگ بیر قِسمی همده قوماندانلری آرهسیده نقد پول ترقهتگن اېدی. بوندهی خرجتلر طالبان حکومتیده افغانستان نینگ ملي درآمدلری حسابیدن عملگه آشیریلهدی. اما خلق نینگ اقتصادي بحراندن کېلیب چیققن آغیر تورموش شرایطلری یوزهسیدن، طالبان رهبری آدملرنی دعا و نمازگه تهیهنیب، قورغاقچیلیک همده سوو تنقیصلیگی کبی معمالرنی کمهیتیریشگه اوندهیدی.
طالبان رهبری اۉتگن حمل آییده رمضان هییتی مناسبتی بیلن یۉلهگن تبریک پیامیده هم بای آدملردن کمبغللرگه و معلوللرگه یاردم بېریشنی، همده بو گروه نینگ منصبدارلریگه دعا قیلیشنی سۉرهگن اېدی. اونینگ بیاناتیده شوندهی دېییلگن اېدی:
«عموماً برچه مسلمانلرگه دعا قیلینگ و اسلامي امیرلیک نینگ برچه مسووللریگه هم دعا قیلینگکی، شریعتنی تطبیق اېتیش و خلقگه خدمت قیلیش یۉلیده اولرگه کۉپراق ثابتلیک، صبر و برداشلیلیک نصیب اېتسین. مېن هم همهنگیزگه دعا قیلهمن.» شونینگدېک، او «امیرگه یخشی دعا قیلیش واجب دیر» دېیه ادعا قیلگن اېدی.
رهبر طالبان همچنان در سخنرانی نماز عید در مسجد عیدگاه قندهار ادعا کرده بود که فقر و ثروت از جانب خداوند است و مسلمانان نباید شکایت کنند. او گفته بود ثروتمندان باید به فقیران رحم کنند و فقیران باید برای ثروتمندان دعا بخوانند و از وضعیت خود راضی باشند. او تأکید کرده بود: «خداوند فیصله کرده است که من فقیر باشم و من به فیصلهی خداوند قناعت میکنم. از هیچ شخصی شکوه ندارم که این فقر از طرف فلان آمده است. فلان و فلان هیچ کرده نمیتواند.»
طالبان رهبری شونینگدېک قندهاردهگی عیدگاه مسجدیده قیلگن هییت نمازی نطقیده قشّاقلیک هم، بایلیک هم خدادن اېکنینی، مسلمانلر شکایت قیلمسلیگی کېرهکلیگینی دعوا قیلگن اېدی. او ایتگنیچه، بایلر کمبغللرگه رحم-شفقت کۉرسهتیشی، کمبغللر اېسه بایلر اوچون دعا قیلیب، اۉز حالتلریدن راضی بۉلیشلری کېرهک. او تأکیدلهدی: «الله تعالی مېنی فقیر بۉلیشیمگه حکم قیلگن و مېن الله نینگ بو حکمیگه راضی بۉلهمن. هېچ کیمدن شکایت قیلمهیمن، بو قشّاقلیک فلان کیشیدن کېلگن دېب. فلان هم، فلان هم هېچ نیمه قیله آلمهیدی.»
خلق آچلیککه باتگن
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ انسانپرورلیک یاردملرنی موافقلشتیرووچی ادارهسی (اوچا) دوشنبه، ۱۷ قوس کونی اعلان قیلگن بیاناتیده ایتیشیچه، 2026-ییلده افغانستانده 21،9 میلیون کیشی انسانپرورلیک یاردمگه محتاج بۉلهدی. اوچانینگ معلوم قیلیشیچه، قورغاقچیلیک دوام اېتماقده و 12 ته ولایت بوندن جدّي ضرر کۉرگن. گزارشگه کۉره، حاضرگه قدَر 3،4 میلیون کیشی قورغاقچیلیکدن تأثیر کۉرگن و کوتیلیشیچه، کم یاغینگرچیلیک همده حرارت نینگ کۉتریلیشی 2026-ییل باشلریگچه دوام اېتهدی.
طالبان اهالینی استسقاء نمازیگه چارلهیاتگن بیر پیتده، افغانستان کېتمه-کېت بیر نېچه ییلدیرکی قورغاقچیلیکدن اذیت چېکماقده. بو گروه نینگ حکومتی سوو باشقرووی بۉییچه هېچ قندهی جدّي دستور تقدیم اېتمهگن. طالبان رهبری نینگ بو بویروغی اولر نینگ ایدیولوژیک قرهشی نینگ بیر قِسمیدیر: طبيعي بحرانلرنی رېجهسیزلیک و باشقروودهگی ضعیفلیک نتیجهسی اېمس، بلکه «الهي سیناو» صفتیده تلقین قیلیشهدی. حالبوکه، قورغاقچیلیکنی باشقریش اوچون تۉغانلر قوریش، سوو رېجهلشتیریش، سوغاریش تیزیمینی اصلاح قیلیش و یېر آستی سوولریگه سرمایه کیریتیش ضرور. اما طالبان معمانی بولر نینگ اۉرنیگه «عبادت» درجهسیگچه قیسقرتیریب قۉیگن.
جمهوریت نینگ سوو لایحهلری اوستیدن ترغیبات
طالبان افغانستانده سوو منبعلرینی باشقریشگه اورغو بېرهیاتگن بۉلسهلر-ده و هرات نینگ کرخ اولسواللیگی پاشدان تۉغانینی اۉزلری «یکونلهگنینی» دعوا قیلسهلر-ده، اصلیده بو تۉغان نینگ اساسي قِسمی جمهوریت دوریده قوریب بۉلینگن اېدی. لایحه نینگ ایشگه توشیریلیش عرفهسیده بۉلگن بیر پیتده جمهوریت حکومتی قولهگن. اۉشه وقتده تۉغاننی قورهیاتگن شرکت باشلیغی هم، هرات نینگ محلي مسووللری هم بو لایحه نینگ سېکینلشیشی و کېچیکیشیگه اساسي سبب صفتیده طالبان نینگ لایحه اطرافلریده یرهتگن بېخطرلیکلر و اولر نینگ «سالیق» یاکه «باج ییغیش» عملیاتلرینی کۉرسهتیشگن اېدی.
پاشدان تۉغانی 45 میلیون کوپ متر سوو سقلش قوّتیگه اېگه بۉلیب، 13 مینگ هکتار اېکینچیلیک یېرینی سوغاریشگه و ایکّی مېگاوات برق ایشلب چیقریشگه قادر. شونینگدېک، طالبان فراه دریاسیدهگی بخشآباد تۉغانی اوچون ایکّیته آغدیریش تونلی نینگ قوریلیشی «آلگه سیلجیگنینی» هم دعوا قیلماقده، اما جمهوریت دوریده عیناً اۉشه طالبان گروهی نینگ اۉزی بو لایحه نینگ دوام اېتیشیگه تۉسقینلیک قیلیب، ایش نینگ دوام اېتتیریلیشیگه رخصت بېرمسدی.
بو لایحهلرگه قۉشیمچه روشده، طالبان بیر قطار کیچیک و اۉرته حجمدهگی باشقه تۉغانلر اوستیده هم ایشلهیاتگنینی دعوا قیلهدی. اما طالبان قَیته حاکمیتگه کېلگنیدن بېری باشلنگن ییریک تۉغان لایحهسی عموماً یۉق. بوگون اولر آچهیاتگن همه انشااتلر جمهوریت دوریدن قالگن لایحهلر بۉلیب، یاکه یکونلنیش باسقیچیگه یېتگن، یاکه ایشلرنینگ کتّه قِسمی اوّلدن بجریلگن اېدی. شونگه قرهمهی، طالبان بو لایحهلرنی اۉز نامیگه یازیب، اولردن ترغیبات مقصدیده فایدهلنماقده.
نماز و دعا بحرانگه یېچیم اۉرنیمی؟
استسقاء نمازی اسلامي مدنیتنینگ بیر قِسمی بۉلیب، افغانستان تاریخیده هم وقتی-وقتی بیلن اۉقیب کېلینگن. طالبان اېسه بو عنعنهنی شخصي و جماعهوي منعویت دایرهسیدن سیاسي میدانگه کۉچیرگن؛ گۉیا نماز تۉغان یېتیشمسلیگی، سوو تأمیناتی ترماغی، سوغاریش باشقرووی یاکه یېر آستی منبعلری اوستیدن نظارت اۉرنینی باسیشی ممکن.
اولر نمازنی اۉزلرینی لېگیتیملشتیریش واسطهسی صفتیده ایشلهتهدی: بیر تاماندن جمعیت نینگ دینی حس-تویغولریدن فایدهلنهدی، باشقه تاماندن اېسه بحران اوچون جوابگرلیکنی منعویت میدانیگه اۉتکزهدی. نتیجهده، آدملر «نیمه اوچون سوو باشقرووی ضعیف؟»، «نیمه اوچون بودجهلر دیني مدرسهلرگه کېتهدی، منبع باشقروویگه اېمس؟» یاکه «نیمه اوچون تخنیکي وزیرلیکلر متخصصلر بیلن تۉلدیریلمهگن؟» دېگن سواللرنی سۉرمهی، اعتبار دعا و نمازگه قرهتیلهدی، عیناً طالبان خواهلهگن نقطه. طالبان آخرگی تۉرت ییل ایچیده نهفقط سوو باشقرووی بۉییچه هېچ قندهی استراتیژي ایشلب چیقمهگن، بلکه متخصصلرنی هَیدهش و تخنیکي انستیتوتلرنی ضعیفلشتیریش آرقهلی سوو باشقرووی صلاحیتینی کېسکین پسهیتیرگن.
