عادله سنگلاخی
2025-ییل افغانستان عیاللری اوچون اوّلگی ییللر کبی آغریقلی ییل بۉلدی؛ بو ییل عیاللر نینگ اجتماعي، تعلیمي و اقتصادي حیاتدن سیقیب چیقریلیشی ینهده مستحکملندی. طالبان نینگ حاکمیتگه قَیتگنیگه بیر نېچه ییل اۉتگن بۉلسه-ده، عیاللر احوالی نینگ یخشیلنیشیگه دایر نه انیق منظره پیدا بۉلدی، بلکه عکسینچه، کۉپلب ساحهلردهگی چېکلاولر مستحکملنیب، عادتي حالگه ایلنتیریلدی. بو ییل دوامیده افغانستان عیاللری و قیزلری عالي و یوقاری باسقیچلردهگی تعلیم آلیش حقوقیدن، اېرکین ایشلش امکانیتیدن، اجتماعي اشتراکدن همده جماعت خدمتلریگه تېنگ اېریشیش حقوقیدن محروم بۉلیب قالدی. دستلب «وقتینچهلیک» دېب اتهلگن سیاستلر 2025-ییلده حکمران توزیلمه نینگ دایمي قِسمیگه ایلندی و اونینگ شخصي حیاتگه، عایلهوي مناسبتلرگه همده افغانستان جمعیتی نینگ کېلهجگیگه چوقور تأثیری ینهده یقّال نمایان بۉلدی.
افغانستانده عیاللرنینگ تیزیملی طرزده محروم اېتیلیشی
افغانستانده عیاللرنینگ تیزیملی طرزده محروم اېتیلیشی طالبان نینگ حاکمیتگه قَیتیشیدن سۉنگ جاري اېتیلگن و نهادیلشتیریلگن سیاستلر همده کۉرسهتمهلر مجموعهسی نینگ نتیجهسیدیر. بو سیاستلر مقصدلی و توزیلمهوي طرزده عیاللر نینگ اساسي حقوقلرینی اولردن تارتیب آلدی. افغانستان عیاللری و قیزلری اۉرته و عالي تعلیم آلیش حقوقیدن، اېرکین محنت قیلیش امکانیتیدن، اجتماعي اشتراکدن و جماعت مکانیده مضمونلی اشتراک اېتیشدن کېنگ قمراولی طرزده محروم اېتیلدی. بو چېکلاولر وقتینچهلیک چارهلر صفتیده اېمس، بلکه حکمران تیزیم نینگ برقرار بیر قِسمی صفتیده قۉللنیلماقده.
خلقارا تشکیلاتلر، جملهدن بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، اوشبو حالتنی عیاللرنینگ اجتماعي حیاتدن تیزیملی روشده سیقیب چیقریلیشی صفتیده تعریفلهگن. بو جریان نینگ عاقبتلری شخصي حقوقلرنینگ بوزیلیشی بیلنگینه چېکلنمهی، انساني صلاحیت نینگ یېمیریلیشی، قشّاقلیک نینگ کوچهییشی، عایلهوي زۉرآورلیک نینگ آرتیشی، مجبوري نکاحلر و روحي سلامتلیک بحرانی نینگ چوقورلشوویگه آلیب کېلماقده.
.UN WOMENتشکیلاتی نینگ هم تأکیدلشیچه، جمعیت نینگ برچه درجهلریده عیاللرنینگ بوندهی تیزیملی طرزده چېتلهتیلیشی نهفقط برقرار رواجلنیش مقصدلری و جندر تېنگلیگیگه اېریشیشگه تۉسقینلیک قیلماقده، بلکه قشّاقلیک و بېقرارلیکنی ینه-ده کوچهیتیریب، اقتصادیات اوچون محنت منبعلرینی دیوېرسیفیکتسيه قیلیشنی قیینلشتیرماقده. بوندهی شرایطده عیاللرنینگ محروم اېتیلیشی تصادفي عاقبت اېمس، بلکه افغانستان نینگ اجتماعي و رواجلنیش کېلهجگینی جدّي خوف آستیگه قۉیهیاتگن توزیلمهوي سیاستدیر.
تعلیم
2025-ییلده عیاللر و قیزلرنینگ تعلیمدن محروم اېتیلیشی افغانستاندهگی اېنگ جدّي و توزیلمهوي انسان حقوقلری انقراضلریدن بیری بۉلیب قالهوېردی. یونیسکونینگ حساباتیگه کۉره، 2025-اۉقوو ییلی نینگ باشیده تخمیناً 2،2 میلیون نفر قیز اۉرته و اوندن یوقاری باسقیچلردهگی تعلیمدن چېتلهتیلگن اېدی. بو کۉرستکیچ 2024-ییلگه نسبتاً قریب 400 مینگ نفر قیزگه کۉپهیگنینی انگلهتهدی. اوشبو اۉسیش سیاستدهگی اۉزگریش نتیجهسی اېمس، بلکه ینگی اولاد قیزلر نینگ اۉرته تعلیم یاشیگه یېتیب کېلگنی بیلن باغلیق. انسان حقوقلری فعالی عارفه فاطمینینگ تأکیدلشیچه، طالبان افغانستان عیاللری نینگ اېنگ اساسي حقوقلریدن بیری بۉلگن تعلیم آلیش حقوقینی تارتیب آلگن. اونینگ فکریچه، بو طالبان نینگ عیاللر و قیزلرگه قرشی آلیب بارهیاتگن زۉرآورلیک و حقوقبوزرلیک سیاستی نینگ اېنگ آچیق و کېسکین کۉرینیشلریدن بیریدیر. یونیسکو، شونینگدېک، اگر بو تعقیق دوام اېتسه، 2030-ییلگه باریب تۉرت میلیوندن آرتیق قیز تعلیم آلیش حقوقیدن محروم بۉلیشی ممکنلیگی حقیده آگاهلنتیرگن. مذکور تشکیلات نینگ تأکیدلشیچه، 2025-ییلده هم افغانستان دنیاده یگانه مملکت بۉلیب قالماقده، اونده قیزلر و عیاللر تیزیملی روشده اۉرته و عالي تعلیمدن چېتلهتیلماقده. بو محروملیک نینگ عاقبتلری قشّاقلیک نینگ آرتیشی، قرهملیک نینگ کوچهییشی، اېرته نکاحلر و روحي سلامتلیک بحرانی نینگ چوقورلشوویگه آلیب کېلیب، مملکت نینگ اجتماعي کېلهجگینی جدّي خوف آستیگه قۉیماقده.
عایلهوي زۉروانلیک
2025-ییلده عیاللرگه قرشی عایلهوي زۉروانلیک حقوقي قۉللب-قوّتلش یۉقلیگی و سکوت حکم سورگن شرایطده ینه-ده کېنگهیدی. انسان حقوقلری تشکیلاتلری و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتلریگه کۉره، عیاللرنینگ اوی مکانیگه چېکلب قۉییلیشی، اقتصادي قرهملیک و شکایت قیلیش میکانیزملری نینگ موجود اېمسلیگی جسماني، روحي و آغزهکی زۉرآورلیک نینگ کۉپهییشی اوچون قولهی محیط یرهتدی. اوشبو تشکیلاتلر نینگ مدانی تدقیقاتلری نتیجهلریگه اساسلنیب ایتیلیشیچه، افغانستان عیاللری نینگ 80 فایزیدن آرتیغی حیاتی دوامیده کمیده بیر مرته عایلهوي زۉرآورلیکنی باشدن کېچیرگن. 2025-ییلده هم خوفسیز باشپناهلرنینگ یۉقلیگی و عیاللرنی قۉللب-قوّتلاوچی مؤسسهلر نینگ توگهتیلیشی سببلی کۉپلب جبرلنووچیلر زۉرآورلیککه سکوت سهقلهگن حالده چیدهیاتگن حالتده قالدی.
خانم فاطمي نینگ ایتیشیچه، افغانستان خلقی زۉرآورلیک و طالبانچه فکرلرگه نسبتاً جدّي و کېنگ قمراولی سېزگیرلیک کۉرسهتمهگنی نینگ ایکّی اساسي سببی بار. بیرینچیدن، افغانستان جمعیتی اۉته دیني، عنعنوي و اېرککلر حکمران بۉلگن جمعیتدیر. کۉپلب حاللرده جمعیت نینگ کتّه قِسمی قرهشلری طالبان دنیاقرهشی بیلن اۉخشهشلیککه اېگه. باشقهچه ایتگنده، طالبان جمعیتدن اجرهلگن علیحده گروه اېمس، بلکه چوقور ایلدیز آتگن اجتماعي قرهشلر نینگ عکس صداسی و کوچهیتیریلگن شکلیدیر. انسان حقوقلری فعالی نینگ تأکیدلشیچه، اگر عایلهلرنینگ ایچکی حیاتیگه نظر تشلب، اولرنینگ فکرلش محیطینی تحلیل قیلسک، کۉپ حاللرده طالبان محیطیدن کتّه فرقنی کۉرمهیمیز؛ فرق فقط اونینگ نمایان بۉلیش درجهسی و شکلیدهدیر. اونینگ فکریچه، ایکّینچی مهم عامل، خلق نینگ اۉتمیشده مملکتگه یېتکچیلیک قیلگن شخصلرگه و توزیلمهلرگه بۉلگن ایشانچی نینگ یېمیریلیشیدیر. مذاکرهلرده اشتراک اېتگن حکومتلر هم، اوّلگی حاکمیتلر هم کېنگ کۉلملی فساد، ثمرهسیزلیک و خلقدن اوزاقلیگی سببلی جمعیت نینگ ایشانچینی یۉقاتگن. نتیجهده، افغانستان جمعیتی حتا برچه زۉرآورلیک و اېکسترېمیزمیگه قرهمهی، طالبان رېجیمینی اۉشه فسادگه باتگن حکومتلر نینگ دوام اېتیشیدن اوستون قۉیدی یاکه هېچ بۉلمهگنده اونگه قرشی جدّي قرشیلیک کۉرسهتمهدی.
مجبوري و اېرته نکاحلرنینگ کۉپهییشی
مجبوري و اېرته نکاحلر 2025-ییلده هم تعلیمدن محروملیک و اقتصادي قشّاقلیک بیلن بېواسطه باغلیق بۉلیب قالدی. UN WOMEN، گزارشیده کېلتیریلگن افغانستان بۉییچه جنسیت پرافیلی قیزلر تعلیمیگه قۉییلگن تعقیق دوام اېتیشی بالهلر نکاحی درجهسینی 25 فایزگچه آشیریشی ممکنلیگی حقیده آگاهلنتیرگن. مذکور تشکیلات بهالشلریگه کۉره، افغانستان قیزلری نینگ قریب 37،5 فایزی 18 یاشگه یېتمسدن تورموش قوریش خوفی آستیده قالماقده. بو کۉرستکیچ 2021-ییلگچه بۉلگن دور (تخمیناً 28 فایز) بیلن سالیشتیریلگنده سېزیلرلی آشگنینی کۉرسهتهدی. کۉپلب حالتلرده نکاح قیزلرگه نسبتاً «اقتصادي باسیمنی کمهیتیریش» یاکه «اجتماعي حمایه» واسطهسی صفتیده مجبورن قۉللنیلهدی. اما عملده بو اولرنی تعلیمدن، مستقللیکدن و کېلهجکنی تنلش حقوقیدن محروم اېتیب، زۉرآورلیک و قرهملیک دایرهسیگه قهمهب قۉیهدی.
اۉز جانیگه قصد قیلیش و روحي سلامتلیک بحرانی
2025-ییل افغانستان عیاللری و قیزلری آرهسیده روحي سلامتلیک بحرانی نینگ مثلی کۉریلمهگن درجهده کوچهیگنیگه گواه بۉلدی. انسان حقوقلری تشکیلاتلری حساباتلریگه کۉره، امیدسیزلیک، یکّهلنیش، کېلهجکسیزلیک حسسی و عایلهوي باسیملر کېسکین آرتگن. گرچه افغانستانده اۉز جانیگه قصد قیلیش بۉییچه رسمي و شفّاف معلومات اعلان قیلینمسه-ده، عامهوي اخبارات واسطهلری خبرلریگه اساسلنیب ایتیلیشیچه، مملکتده اۉز جانیگه قصد قیلیشگه اورینیشلر نینگ تخمیناً 70–80 فایزی عیاللر و قیزلر حصهسیگه تۉغری کېلهدی. مجبوري نکاحلر، عایلهوي زۉرآورلیک و تعلیمدن محروم اېتیلیش بو حالتلر نینگ اېنگ اساسي سببلریدن بیری صفتیده قید اېتیلماقده. متخصصلر تامانیدن کۉرسهتیلهدیگن روحي سلامتلیک خدمتلری نینگ یېتیشمسلیگی، افسردهگی حقیده گپیریش نینگ جمعیتده تابو حسابلنیشی همده عیاللر نینگ دوالش مؤسسهلریگه اېریشیش امکانیتی نینگ چېکلنگنلیگی 2025-ییلده اوشبو بحراننی ینه-ده چوقورلشتیردی.
ایش بیلن تأمینلنمسلیک و اقتصادي قشّاقلیک
2025-ییلده عیاللرنینگ ایش بیلن تأمینلنیشدن محروم اېتیلیشی باشقه بحرانلرنینگ کوچهییشیده مهم عامللردن بیریگه ایلندی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و خلق ارا عفو تشکیلاتی حساباتلریگه کۉره، عیاللر کۉپلب دولت مؤسسهلری، نادولت تشکیلاتلر و حتا اَیریم خلق ارا تشکیلاتلر بۉلیملریده ایشلشدن چېتلهتیلدی.
UN WOMEN گزارشیده قید اېتیلیشیچه، قیزلر تخمیناً 13 یاشدن باشلب اۉرته مکتبلرده تعلیمنی دوام اېتتیریشدن، عیاللر اېسه بیلیم یورتلریگه کیریشدن منع اېتیلماقده. نتیجهده، 18–29 یاش آرهلیغیدهگی یاش عیاللر نینگ قریب 80 فایزی نه ایش بیلن تأمینلنگن، نه تعلیم آلیش امکانیتیگه اېگه. مذکور حساباتگه کۉره، اوشبو تعقیق اینیقسه عیال باشچیلیگیدهگی عایلهلرنی آغیر قشّاقلیک خوفی آستیگه قۉیگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ آگاهلنتیریشیچه، عیاللرنی محنت بازاریدن چیقریب تشلش نهفقط اولرنینگ اقتصادي مستقللیگینی یۉقاتگن، بلکه زۉرآورلیک، مجبوري نکاح و سوءاستعمالگه قرشی کورهشیش قابلیتینی هم کېسکین پسهیتیرگن. 2025-ییلده اقتصادي قشّاقلیک عیاللرنینگ باشقه حقوق بوزیلیشلری نینگ اساسي تورتکی عاملیگه ایلنگن.
ناموسی اۉلدیریشلر و جوابگرلیک نینگ یۉقلیگی
گرچه افغانستانده ناموسی اۉلدیریشلر بۉییچه رسمي و شفّاف آمار موجود بۉلمهسه-ده، حساباتلر 2025-ییلده بوندهی زۉرآورلیکلر دوام اېتگنینی و کۉپلب حاللرده حقوقي جوابگرلیک قۉللنیلمهگنینی کۉرسهتهدی. مستقل محکمه تیزیمی نینگ یۉقلیگی، عیاللرگه قرشی زۉرآورلیککه اجتماعي مشروعیت بېریلیشی و عایلهلر نینگ مجبوري سکوتی نتیجهسیده، ناموسی اۉلدیریشلر کمدن-کم حاللرده قید اېتیلگن یاکه تېرگاو قیلینگن. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی بیر نېچه بار آگاهلنتیریشیچه، زۉرآورلیک قیلووچیلر نینگ جوابگرلیکدن آزاد قیلینیشی بو جنایتلر تسیکلینی مستحکملشگه آلیب کېلهدی.
طالبلرنینگ «امر به معروف و نهی از منکر» کوچلری تامانیدن عیاللر نینگ حبسگه آلینیشی
2025-ییلده طالبلرنینگ «امر به معروف و نهی از منکر» نامی بیلن تنیلگن کوچلری تامانیدن عیاللر و قیزلر نینگ اختیاري حبسگه آلینیشی اجتماعي نظارت و جماعت محیطیده قۉرقوو یرهتیش نینگ اساسي واسطهلریدن بیریگه ایلندی. گزارشلرگه کۉره، اۉنلب عیاللر و قیزلر، خصوصاً کابل شهریده و اینیقسه شهر نو، دشت برچی و قلعه فتح الله منطقهلریده، «حجابگه رعایه قیلمسلیک»، «محرمسیز حرکتلنیش» یاکه «اجتماعي خلق-اطوارنینگ ماس اېمسلیگی» کبی بهانهلر بیلن حبسگه آلینگن.
اوشبو حبسلر کۉپینچه محکمه قراریسیز، کۉچهده و تحقیرلش همده آغزهکی تهدید بیلن عملگه آشیریلگن، و کۉپلب حاللرده عیاللر نینگ آزاد قیلینیشی عایله نینگ یاکه اېرککلر نینگ یازمه کفالتی بیلن باغلنگن. اوشبو عملیات ییل دوامیده تکرارلنیب، بعضی ولایتلرگه هم یاییلیشی شونی کۉرسهتهدیکی، عیاللرنینگ کۉچهده حبسگه آلینیشی تصادفي چارهلر اېمس، بلکه عیاللرنی جماعت حیاتیدن چیقریش، اولرنینگ اېرکینلیگی و انسان قدر-قیمتینی تیزیملی طرزده چېکلش سیاستی نینگ نهادیلشگن قِسمی صفتیده عملگه آشیریلماقده.
شو بیلن بیر وقتده، خلق ارا جنایي محکمه 2025-ییل 8-جولایده طالبان رهبری و افغانستان نینگ باش محکمهسی اوچون حبس بویروغی چیقردی. اوشبو قرارگه کۉره، اولر عیاللر و قیزلرگه قرشی تیزیملی تضییق و سوءاستعمال اوچون جوابگرلیککه تارتیلماقده. شونینگدېک، بو حکملرده طالبان رهبرلری «جنسیتی، شخصي یاکه جنسي افاده بۉییچه طالبان سیاستیگه ماس کېلمهیدیگن شخصلرنی همده سیاسي سببلر بیلن عیاللر و قیزلرنی قۉللب-قوّتلاوچیلر صفتیده قرهلهدیگن شخصلرنی تعقیب قیلگنی و سوءاستعمال قیلگنی»ده عیبلنگن. اوشبو قرارلر طالبان رهبری هبتالله آخوندزاده و گروه نینگ عالي محکمه رئیسی عبدالحکیم حقّانيگه نسبتاً چیقریلگن
طالبان تامانیدن عیاللرگه جماعت مکانیده کۉرسهتیلهیاتگن تضییق و سوءاستعمال
2025-ییلده افغانستان عیاللری جماعت مکانیده تیزیملی تضییق و سوءاستعمالگه دوچ کېلیشده دوام اېتدی؛ بو زۉرآورلیکلر اساسن طالبان نینگ «امر به معروف و نهی از منکر» نامی بیلن تنیلگن کوچلری تامانیدن عملگه آشیریلگن. حساباتگه کۉره، طالبان اوشبو کوچلر ترکیبیده اوچ مینگ اوچ یوزگه یقین اېرککنی ایشگه آلگن. اوشبو شخصلر عیاللرگه نسبتاً کيینیش قاعدهلری و حرکتلنیش کبی کېنگ قمراولی چېکلاولرنی قۉلهیدی، نتیجهده جماعت مکانی اولر اوچون خوفلی و تهدیدلی محیطگه ایلنگن.
گرچه کۉپلب حاللرده عیاللر افغانستان نینگ تورلی شهر و ولایتلریده طالبان تامانیدن تضییق، حبسگه آلیش و قۉرقیتیشگه دوچ کېلگن بۉلسهلر-ده، کۉپچیلیک حاللرده طالبان زۉرآورلیگیگه اوچرهگن شخصلر سانینی انیق بیلیش نینگ علاجی بۉلمهگن. طالبان مستقل ژورنالیستلر و عامهوي اخبارات واسطهلریگه فعالیت یوریتیش و حسابات بېریش امکانینی بېرمهیدی. کۉپلب عیاللر اېسه اجتماعي سېزگیرلیکلر سببلی طالبان کوچلری تامانیدن حبسگه آلینگن تجربهلری حقیده آچیق گپیریشگه تیار اېمس.
حساباتلرگه کۉره، عیاللر کۉپ حاللرده کۉچهلر، بازارلر، جماعت ترانسپورتی و دولت ادارهلری کیریش جایلریده سۉراق قیلیش، آغزهکی تهدید، حقارت و بعضی حاللرده قیسقه مدتلی حبسگه آلیشگه دوچ کېلگن. اوشبو تضییقلر آرهسیده کيینیش قاعدهلریگه نسبتاً تحقیرلاوچی اېسلتمهلر، محرمنی همراهلیک قیلیش مجبوريتی، جماعت جایلریگه کیریش تعقیقی و جزاگه دچار قیلیش بیلن تهدید قیلیش کبی چارهلر موجود. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ تأکیدلشیچه، عملده بو حرکتلر روحي زۉرآورلیک، جنسیتی تحقیر و انسان قدر-قیمتینی پایمال قیلیش شکللریدن بیری حسابلنهدی.
