گزارشگر: احسان عنان
هراتده بو کونلرده اېنگ عادي کوندهلیک ایشلر هم عیاللر اوچون خۉرلنیش، حبسگه آلینیشی و سۉراققه توتیلیش قۉرقووی بیلن باغلنیب قالگن. طالبلرنینگ «امر به معروف و نهي از منکر» خادملری نینگ کۉچهلرده، اینیقسه بازارنینگ اېنگ گوجوم پیتلریده دایمي بۉلیشی شهر محیطینی قیزلر و عیاللر اوچون اوزلوکسیز تېکشیروو میدانیگه ایلنتیریب یوبارگن. آق کۉیلک-ایشتان کيگن، یوزلری غضبلی عملدارلر عیاللر نینگ کيینیش اسلوبی و یوریش-توریشینی ميده دېتهللریگچه نظارت قیلیب، سوالگه توتماقده. بو قۉرقینچلی حالت حتا تنیش کۉچهلرده عادي یوریشنی هم قیزلر اوچون خوف و تهدیدگه ایلنتیریب، اولردن تینچلیک و حیاتنی تارتیب آلگن.
هرات اېندی مملکت غربی نینگ مدني و سودا مرکزی اېمس، بلکه عیاللر کییمی اوستیدن قطعي نظارت، تېکشیروو و باسیم حدودیگه ایلنگن. طالبان نینگ «امر به معروف و نهي از منکر»گه تېگیشلی آق رنگلی موترلری برچه چارراههلرده، گوجوم بازارلرده و آدم کۉپ جایلرده جایلشگن. اولر نینگ اساسي وظیفهسی عیاللر کییمینی تېکشیریش، اولرنی قاره کییمگه مجبورلش و حتا فقط بیر لُقمه نان تاپیش اوچون کۉچهگه چیققن عیاللر نینگ دستکوللرینی هم تینتیشدن عبارت
عاطفهنینگ روایتی
ساعت 4 دن آشگن، هرات نینگ «چوک گُلها» منطقهسی عادتدهگیدېک گوجوم؛ اما بو گوجوملیک شهر قیزلری اوچون دایمي خواطر بیلن بیرگه کېلهدی. مستعار «عاطفه» بۉلگن 26 یاشلی قیز، صنعت گالریسی یاپیلگچ اویده تیکووچیلیک قیلیب کون کۉرهدیگن عیال، شاشیلینچ قدملر بیلن یورماقده. او باشیگه کتّه قاره چهدار نماز اۉرهگن، اما اۉزینینگ ایتیشیچه، بوگونگی هراتده حتا بو عنعنوي کییم هم خوفسیزلیک کفالتی اېمس. عاطفه اۉشه کوننی شوندهی اېسلهیدی: «بازار جوده گوجوم اېدی و مېن فقط آتهم اوچون دارو آلیش حقیده اۉیلهیاتگن اېدیم. بیردن آلامان آرهسیدن اوزون سقاللی، آق کۉیلک-ایشتان کيگن ایکّی نفر ‘امر به معروف و نهي از منکر خادیمی چیقیب، یۉلیمنی تۉسدی. قاچیشگه جای یۉق اېدی. ایکّلهسی غضب بیلن قرشیمده توردی. اولردن بیری قتّيق آوازده: ‘نېگه شرعي محرمسیز بازارده یوریبسن؟ دېب بقیردی. قۉرقوودن قاتیب قالدیم. چادرهمنی ینهده محکم اۉرهب، التجا قیلدیم: آتهم کسل، اوکهم ایشده، دارو آلیش اوچون چیققنمن. اولر گپلریمنی عموماً اېشیتیشمهدی. قۉلیمدن اوشلب، مېنی موترگه آلیب کېتیشدی.» عاطفه نینگ ایتیشیچه، بو واقعه اۉنلب دوکاندارلر، خریدارلر و یۉلاوچیلر کۉز اۉنگیده صادر بۉلگن. گواهلر اېسه قمچی و دوکانلر یاپیلیب قالیشیدن قۉرقیب، باشلرینی اېگیب، هېچ نرسه کۉرمهگندېک توتیشگن. ییللر دوامیده اولر جیملیک بو شرایطده امان قالیش نینگ یگانه یۉلی اېکنینی اۉرگنیب آلیشگن.
ایکّله محسب عاطفه حوزهگه آلیب بارهدی؛ اونینگ ایتیشیچه، او یېرده عیاللرنینگ انساني حقوقلری و قدر-قیمتی عملدارلر نینگ آغزهکی بویروقلری اساسیده اعتبارگه آلینمهیدی. عاطفه حوزه ایچیدهگی قۉرقینچلی و آغیر محیطنی شوندهی تصویرلهیدی: «چوکی آرتیده اۉتیرگن محتسب مېنگه حتا قرهب هم قۉیمسدن، کمسیتووچی آهنگده دېدی: سیز قیزلر غربانه مَیللرگه اېگهسیز و اسلامنی بدنام قیلماقچیسیز. سیز فساد منبعهسیز. مېنی بیر خانهده اوشلب توریشدی. بیر نېچه ساعت دوامیده اویگه قۉنغیراق قیلیب، آنهمنی خبردار قیلیشیمگه رخصت بېریشمهدی. عایله نینگ بېخبر قالیشی اۉزی بیر عذاب اېدی. آخر-عاقبت قۉنغیراق قیلیشگه رخصت بېریشگچ، مېنینگ آزادلیگیم فقطگینه شرعي محرم کېلیشی و یازمه کفالت بېریلیشی شرطی بیلن باغلیق اېکنینی ایتیشدی.» یریم اهالیسی اۉز کيینیشینی تنلش حقوقیگه اېگه بۉلمهگن شهرده عیاللرنینگ بۉلیمدن آزاد اېتیلیشی فقط اېرکک قرینداش (محرم) اشتراکیده عملگه آشیریلهدی.
عاطفه دیدی: «عمکیم یۉل یقین بۉلگنی اوچون تېز یېتیب کېلدی. او مجبورن بیر حجتگه امضا چېکدی؛ اونده اگر مېن ینه بیر بار محرمسیز یاکه عملدارلر نینگ تلقینیگه کۉره ‘نامناسب کییمده کۉچهده کۉرینسهم، مېنی تۉغریدن-تۉغری قماققه آلیشلری یازیلگن اېدی.»
مرسل حکایهسی
مرسل (مستعار) هرات مرکزیدهگی قیزلر مکتبلریدن بیریده اۉقیتووچی. او اۉشه توردهگی معلملردن: اونگه قاره تخته و صنف همه نرسه. ییللر دوامیده تاریخ و ادبیاتدن درس بېرگن مرسل، اۉرته و لیسه مکتبلری یاپیلیشی حقیدهگی فرماندن کېین اویده اۉتیریب قالمهگن. او اوی شرایطیدهگی صنفلرده و باشلنغیچ مکتبلرده، طالبان «امر به معروف» نظارتچیلری نینگ کۉزیدن یشیرین حالده درس بېریشده دوام اېتگن. اما عیاللر اوچون نفس آلیش نینگ اۉزی هم دایمي تېکشیروولردن اۉتیش بیلن باغلیق بۉلگن شهرده، حرف اۉرگنیش و سوادگه بۉلگن محبت هم خۉرلنیش و حبس خوفینی آلیب کېلهدی.
مرسل هم طالبان «امر به معروف و نهي از منکر» خادملری تامانیدن حبسگه آلینیشی و تهدیدگه اوچرهش تجربهسینی باشیدن اۉتکزگن. او باشیدن کېچیرگن واقعهنی شوندهی حکایه قیلهدی: «توشگه یقین اېدی، اۉقووچیلر مکتبدن چیقیب کېتیشگن اېدی. مېن حجتلریم و درسلیکلریمنی قۉلتیغیمگه آلیب، سېکین اویگه کېتهیاتگن اېدیم. عادتدهگیدېک باشیمده کتّه قاره چادرنماز بار اېدی. حجابیم تۉلیق اېدی، اما اۉشه کونی کۉچهلر جوده گوجوم، هرات نینگ ایسّیق هواسی هم آدمنی حالدن تایدیرهیاتگن اېدی. نفسیم قیسیلیب قالدی؛ شو نینگ اوچون بیر نېچه دقیقهگه یوزیمدهگی متاع نقابنی پستگه توشیردیم، فقط بیر آز اېرکین نفس آلیش اوچون. مېن عموماً اۉیلهمهگن اېدیمکی، «امر به معروف» خادملری عیناً اۉشه یېرده پیستیرمهده توریشگن بۉلهدی. اولر نینگ قانونیده اېسه یوز نینگ آزگینه آچیلیشی هم کتّه گناه و کېچیریلمس جنایت حسابلنهدی.»
مرسل دوام اېتهدی: «اویگه کېتهیاتگن اېدیم، بیردن بیر نېچه طالبان امر به معروف و نهي از منکر خادملری یۉلیمنی تۉسیشدی. اولر مېنی یوزیمده نقاب یۉقلیگی اوچون تۉختهتیشدی. کمسیتووچی آهنگده گپیریشر، قۉلیمدن تارتیب، اۉز موترلریگه چیقریشگه اورینیشردی. پېشانهمدن ساووق تېر چیقیب کېتدی؛ چونکه اۉقیتووچی صفتیده حوزه توشیش دېگنی برچه حرمت نینگ یېر بیلن یکسان بۉلیشی اېدی.»
«یخشییمکی، شو پیت مکتب مدیری بیر نېچه اۉقیتووچیلر بیلن آرقهمدن یېتیب کېلدی. اولر وضعیتنی کۉریب، کۉچهده آدملر آلدیده یالواریب، مېنی حوزه گه آلیب کېتیشلریگه یۉل قۉیمهدی.» مرسل نینگ ایتیشیچه، مکتب مدیری اونی قوتقریش اوچون عملدارلر آلدیده باش اېگیشگه مجبور بۉلگن. محتسبلر آخر-عاقبت راضی بۉلیشگن، اما اۉشه یېر نینگ اۉزیده مدیر ذمّهسیگه یازمه مجبوريت یوکلشگن: اگر مرسل ینه نقابسیز کۉچهده کۉرینسه، ایکّاوی هم جزاگه تارتیلیشی حقیده رسمي کفالت.
هرات دایما طالبلرنینگ عیاللرگه نسبتاً قتّيق فرمانلری اوچون «سیناو لابراتوارسی» بۉلیب کېلگن و بو چېکلاولر سۉنگگی کونلرده اېنگ یوقاری درجهگه یېتگن. مرسل هم بونگه قۉشیلهدی: «هه، افسوسکی، دایم شوندهی بۉلگن. بو بیر نېچه ییل ایچیده عیاللرگه قرشی اېنگ قتّيق فرمانلر اوّل هرات ولایتیده باشلنگن، کېین باشقه ولایتلرگه هم ترقهلگن. طالبان هرات شهریده عیاللر اوچون شونچهلیک باسیم و بۉغووچی محیط یرهتگنکی، کمدن-کم عیال برقع، کتّه چادر یاکه قاره نقابسیز کۉچهگه چیقیشگه جرعت اېتهدی. طالبلر اېسه کوندن-کونگه ینهده اوتاریتر بۉلیب، عیاللرنی قیینش و تهدید قیلیشگه بۉلگن جسارتلری آرتیب بارماقده.» مرسل اۉقیتووچی صفتیده اېندی خواطرلی یورهک بیلن کېلهجککه قرهیدی. او ناانیق اېرتهلردن قۉرقهدی نظارت سایهسی ینه-ده آغیرلشیشیدن خواطرده: «هر کونی اویدن چیقرکنمن، اۉزیمگه سوال بېرهمن: اگر بوگون ینه امر به معروف بیلن یوزلشسهم نیمه قیلهمن؟ بلکه آبرویم تاپتهلیشیدن قۉرقیب جیم قالرمن، یاکه بیر کون کېلیب چیدهب بۉلمهیدی و اولرگه قرشی توریب، بقیریب، ناراضیلیک بیلدیریشگه مجبور بۉلهمن.»
آخریده مرسل نینگ نگاهی اوزاقلرگه، بیر وقتلر قیزلرنینگ کولگیسی اېشیتیلیب تورگن مکتب نینگ یاپیق دېرَزهلریگه قدهلهدی. او تأثیرلی آهنگده قۉشیمچه قیلهدی: «بو جغرافیهده بیز عیاللر اېندی دنیا نینگ یاردمیگه کۉز تیکیب اۉتیرگنیمیز یۉق. هېچ کیم یاردمگه کېلمهیدی. اما تسلیم بۉلیش هم بیزگه مناسب یۉل اېمس. بیز اوچون بو حالتده بیرته یۉل قالگن یششنی دوام اېتتیریش و امان قالیش اوچون کورهشیش. حتا هر کونی حبسگه آلینیشی و حقارتلنیش خوفینی قبول قیلیشگه مجبور بۉلسک هم.» مرسل نینگ فکریچه، افغانستاندهگی عیاللر اوچون حاضرگی شرایطده اېنگ کتّه قرشیلیک اویده قالیب کېتمسلیک، بلکه حیاتینی دوام اېتتیریش و یۉلینی تۉختهتمسلیک دیر.
عاطفه و مرسل حکایهلری هراتده «امر بیل معروف و نهي از منکر» خادملری تامانیدن عیاللر و قیزلرنینگ کۉچهده حبسگه آلینیشی بۉییچه ینگی تۉلقین بیلن بیر پیتگه تۉغری کېلهدی. بو اۉزباشیمچهلیک بیلن عملگه آشیریلهیاتگن حبسلر هرات و باشقه ولایتلردهگی کۉپلب آغریقلی و اۉخشهش حکایهلر نینگ عکسیدیر قۉرقوو سبب اویگه قملگن قیزلر، هر کونی فرزندلری اویدن چیققنده خواطر و بېزاوتهلیک ایچیده یشهیاتگن عایلهلر.
