گزارشگر: حمید نعمان
جوزا آیی نینگ سۉنگگی کونلریده طالبلرنینگ عالي تحصیلات وزیری ملا ندا محمد ندیم بویروغی بیلن کابل بیلیم یورتی علمي کېنگشی سالونیده ییغیلیش اۉتکزیلدی. اوشبو ییغیلیشده بوندن بویان کابل بیلیم یورتی استادلری، خادملری و محصللریگه سمارت فون آلیب کیریش همده اوندن فایدهلنیش تعقیقلنیشی اعلان قیلیندی. مذکور قرار ییغیلیشدن کېینگی کون نینگ اۉزیدهیاق کوچگه کیردی.
کابل بیلیم یورتیدهگی منبع نینگ «اطلاعات روز» گزېتهسیگه ایتیشیچه، بو کۉرسهتمه طالبان عالي تحصیلات وزیریگه یقین شخصلر تامانیدن ییغیلیشده ایلگری سوریلگن و علمي کېنگش نینگ باشقه اعضالریگه سوال بېریش یاکه اونگه قرشی چیقیش امکانیتی بېریلمهگن. منبع سۉزلریگه کۉره، 30-جوزادن باشلب طالبان کوچلری کابل بیلیم یورتی کیریش دروازهلریده محصللر، استادلر و خادملرنی سمارت فون آلیب یورمهگنیگه ایشانچ حاصل قیلیش اوچون سینچکاولیک بیلن تېکشیرماقده. مذکور تعقیق فقط کابل بیلیم یورتی بیلن چېکلنمهگن. او باميان، غزنی، هرات و بلخ بیلیم یورتلریده هم جاري اېتیلگن.
مکتوبگه کۉره، طالبان حربي محکمه قراری اساسیده سمارت فونلردن فایدهلنیشنی تعقیقلش افغانستان بۉیلب برچه دولت خادملری، جملهدن ملکی، خدمت کۉرسهتیش و حربي ساحه خادملری اوچون مجبوري اېتیب بېلگیلنگن. مذکور تعقیق حاضرگچه قندهار، خۉست، دایکندی، بلخ، پنجشیر، هرات، غور، کابل و بدخشان ولایتلریده رسمي روشده، قطعي نظارت آستیده عملگه جاري اېتیلگن. اوشبو ولایتلردهگی دولت خادملریگه ایش جاییگه سمارت فون آلیب کېلمسدن کېلیش مجبوريتی یوکلهتیلگن.
بو موردلر یانیده، مجازی فضالرده نشر بۉلگن ویدیولرده طالبلرگه تېگیشلی آدملر سمارت فون تیلفونلرنی سیندیرهدی. مذکور ویدیولر اۉزی سمارت فونلر آرقهلی یازیب آلینگن بونینگ کوپراق نمایشی و تبلیغاتی تامانی بار، نمایش نینگ بیر بۉلیمی صفتیده مذکور سیاستنی بجریش عنوانیده فایده له نیلیهدی.
هبتالله و کوتیلمهگن هجوملر دهشتی
طالبلر رهبری هبتالله و اونینگ قندهاردهگی یقین دایرهسی مملکت یشاوچیلرینینگ سمارت فونلر، انترنېت و اجتماعي ترماقلردن فایدهلنیشینی «اسلام امیرلیگی» نینگ سهقلنیب قالیشیگه تهدید دېب حسابلهیدی. شو سببلی اولر اخبارات و علاقه اېرکینلیگینی چېکلشگه اینتیلماقده. بو خواطرلر طالبان بیلن پاکستان اۉرتهسیدهگی ضدیتلر همده طالبانگه قرشی گروهلر فعالیتی ینگی باسقیچگه کیریب، خوفسیزلیک و حربي توس آلهیاتگن بیر پیتده ینه-ده کوچهیگن. گزارشلرده ایکّی دولت چېگرهسیده تۉقنهشوولر و فرا مرزی عملیاتلر سانی آرتگنی قید اېتیلماقده.
سۉنگّی واقعهلردن بیریده طالبان پاکستان حدودیگه درون یاردمیده ضربه بېرگنینی دعوا قیلدی. گروهگه یقین عامهوي اخبارات واسطهلری بو هجومده پاکستان قۉللب-قوّتلهگن سابق افغانستان اوردوسیگه علاقهدار «قاچقین کوچلر» نشانگه آلینیب، یۉق قیلینگنینی ادعا قیلدی.
شونینگدېک، هبتالله اوچون تۉرت ییل اوّل کابلده امریکانینگ درون هجومی عاقبتیده، زمانهوي تکنالوژيلر یاردمیده یشش منزلی انیقلنگچ، «القاعده» رهبری ایمن الظواهری اۉلدیریلگن واقعه سناریوسی تکرارلنیشیدن هم خواطر موجود. اۉتگن ییلی هم پاکستان بیلن کېسکینلیک کوچهیگن دورده طالبان رهبری نینگ بویروغی بیلن افغانستان بۉیلب 7-مېزاندن 9-مېزانگچه ایکّی کېچه-کوندوز دوامیده انترنت و مبایل علاقه خدمتلری تۉلیق اۉچیریب قۉییلگن اېدی. طالبان بو چارهنی «اخلاقي بوزوقلیک و فحش ترقهلیشی نینگ آلدینی آلیش» بیلن ایضاحلهگن.
طالبان صفیده هم اوشبو گروه نینگ حربي کوچلری سمارت فونلر، انترنیت و اجتماعي ترماقلردن فایدهلنهدی. بیراق ایتیلیشیچه، بو امکانیت قطعي نظارت آستیده و چېکلنگن طرزده سهقلنهدی. مقصد جنگچیلر دنیاقرهشی نینگ اۉزگریشی یاکه اولرده مقابل قرهشلر شکللنیشی نینگ آلدینی آلیشدیر.
اسمی آشکار اېتیلیشینی ایستهمهگن بیر بیلیم یورتی استادینینگ فکریچه، طالبان نینگ حربي توزیلمهسی ایچیده هم اوشبو واسطهلردن فایدهلنیش اوستیدن علیحده نظارت و قطعي کوزهتوو موجود. بو آرقهلی جنگچیلر نینگ تشقی اخبارات و کانتینت تأثیریگه توشیب قالیشی همده اولر نینگ مفکوروي یۉنهلیشی اۉزگریشی نینگ آلدی آلینهدی.
سیناو لایحهسیمی؟
حاضر کۉپلب کوزهتووچیلر ینگی چېکلاولرنی سمارت فونلردن فایدهلنیشنی تۉلیق تعقیقلشگه قرهتیلگن کېنگراق رېجه نینگ باشلنیشی دېب حسابلهماقده. بیلیم یورتی استادلری شوندهی دېیدی: «بو چېکلاولر تۉلیق تعقیق نینگ باشلنیش نقطهسی بۉلیشی ممکن. طالبان حاضرچه وضعیتنی سیناودن اۉتکزیب، جماعتچیلیک نینگ مناسبتینی اۉرگنماقده.» افغانستان یشاووچیلری نینگ اساسي خواطری اېسه اوشبو چېکلاولر کېنگهییب، عادي اهالی و دولت خدمتچیسی بۉلمهگن کیشیلر نینگ کوندهلیک حیاتیگه هم سلبي تأثیر کۉرسهتیشیدیر. فقرالر فکریچه، اگر بو جریانگه نسبتاً جدّي مناسبت بیلدیریلمسه، چېکلاولر باسقیچمه-باسقیچ بوتون مملکت بۉیلب جاري اېتیلیشی ممکن. بوندهی حالت اقتصادي فعالیت و بیزنسگه هم تورغونلیک همده اوزیلیشلر آلیب کېلیشی احتمالدن خالی اېمس. اولر نینگ تأکیدلشیچه، بازار و سودا تیزیمی بوگونگی کونده سمارت فونلر همده رقملی علاقه واسطهلریگه کوچلی درجهده باغلنگن. شو سببلی بو ساحهدهگی هر قندهی کېنگ کۉلملی چېکلاو آدملر نینگ درآمدی و ایش فعالیتیگه بېواسطه سلبي تأثیر کۉرسهتهدی. کابلدهگی ییریک آزیق-طعام دوکانی اېگهسی نثار «اطلاعات روز» گزېتهسیگه بېرگن صحبتیده طالبانگه ایشانمسلیگینی و بو جریان نینگ کېلهجگیدن خواطرده اېکنینی ایتدی. او شوندهی دېیدی: «اگر آدملر بو چېکلاولرگه نسبتاً سکوت سهقلهسه، شوندهی کون کېلیشی ممکنکی، طالبان شهر بۉیلب کېنگ کۉلملی تېکشیروولرنی باشلهیدی و آدملر نینگ سمارت فونلرینی تارتیب آلهدی.» اونینگ فکریچه، بوندهی وضعیت استه-سېکین یشاوچیلر نینگ یشش و ایشلش شرایطینی ینه-ده قیینلشتیریشی همده چېکلاولر دایرهسینی دولت ادارهلریدن عادي آدملر نینگ کوندهلیک حیاتیگچه کېنگهیتیریشی ممکن.
طالبان نینگ چېکلاولرنی باسقیچمه-باسقیچ جاري اېتیش اسلوبی باشقه کۉپلب ساحهلرده هم کوزهتیلگن. سۉنگگی ییللرده اوشبو گروه نینگ کۉپلب سیاستلری اوّل چېکلنگن مقیاسده، ایچکی کۉرسهتمهلر یاکه اَیریم حدودلرده سیناو طریقهسیده باشلنگن، کېینچهلیک اېسه بوتون مملکت بۉیلب کېنگ تطبیق اېتیلگن.
بونگه مثال صفتیده قیزلر نینگ تعلیم آلیشیگه قۉییلگن چېکلاولرنی کېلتیریش ممکن. دستلب یوقاری صنفلرده تعلیم تۉختهتیلگن بۉلسه، کېینچهلیک بو سیاست مکتبلر و بیلیم یورتلرنی قمرهب آلگن عمومي تعقیققه ایلنتیریلدی. خودّی شونینگدېک، مجبوري حجاب همده اېرککلر و عیاللر نینگ کيینیش اسلوبی و تشقی کۉرینیشیگه عاید طلبلر هم اوّل توصیه و محلي باسیملر شکلیده جاري اېتیلگن، کېینچهلیک اېسه رسمي و مملکت بۉیلب عمل قیلهدیگن کۉرسهتمهلرگه ایلنتیریلگن. بوندن تشقری، اینترنت، اجتماعي ترماقلر و تېلېکاممونیکهتسيه خدمتلریدن فایدهلنیشگه دایر چېکلاولر هم باسقیچمه-باسقیچ عملگه آشیریلگن. دستلب اَیریم سایتلرنی چېکلش یاکه وقتینچهلیک اوزیلیشلر کوزهتیلگن بۉلسه، کېینچهلیک اَیریم دورلرده اینترنیت نینگ کېنگ کۉلمده اۉچیریلیشی یاکه ینهده قطعي چېکلاولر جاري اېتیلگن. شونینگدېک، دولت ادارهلریده خادملرنی ایشدن بۉشهتیش یاکه لوازمیدن چېتلهتیش جریانی هم کۉپلب حاللرده اوّل مقصدلی و چېکلنگن کۉرینیشده باشلنگن، سۉنگره اېسه مملکت اداری توزیلمهسینی قمرهب آلگن کېنگراق سیاستگه ایلنگن.
یېتکرمهنی چېکلش
سمارت فونلرنینگ اېنگ مهم امکانیتلریدن بیری صورتگه آلیش و ویدېو تصویرگه آلیش امکانیتی دیر. بوگونگی دنیاده بو واسطهلر علاقه، اخبارات المشیش و واقعهلرنی حجتلشتیریش نینگ اجرهلمس قِسمیگه ایلنگن. شونگه قرهمهی، طالبان حاکمیتگه قَیتگنیگه قریب بېش ییل بۉلیشیگه قرهمهسدن، گروه رهبری نینگ بیرارته هم ینگی صورتی یاکه ویدېوسی نشر قیلینمهگن. حاضرگچه فقط اونگه نسبت بېریلگن اېسکی بیر صورت موجود.
طالبلر رهبری وقتی نینگ کتّه قِسمینی قندهارده، اۉزیگه یقین و صادق کیشیلر دورهسیده اۉتکزهدی. او مبایل تېلفون، اینترنت کبی زمانهوي علاقه واسطهلریدن فایدهلنمهیدی و دېیرلی برچه علاقهلرینی یوزمه-یوز اوچرهشوولر آرقهلی عملگه آشیرهدی. شو سببلی طالبان نینگ یوقاری مرتبهلی عملدارلری مهم مسألهلرنی محاکمه قیلیش اوچون قندهارگه باریب، او بیلن بېواسطه اوچرهشیشگه مجبور بۉلهدی. بیراق اونگه یېتیب باریش حتا یوقاری لوازملی عملدارلر اوچون هم آسان اېمس و کۉپلب حاللرده اوچرهشوولر نتیجهسیز یکونلنهدی.
یاپیق علاقه تیزیمیدن تشقری، طالبان رهبری زمانهوي علم-فن و تکنالوژيلر بیلن هم یخشی تنیش اېمس همده دولت باشقروویده مطلقا عنعنوي یاندشوونی قۉلهیدی. بو یاندشووگه کۉره، مملکت امکان قدَر زمانهوي تکنالوژيلرگه کم تهیهنیب باشقریلیشی کېرهک.
اَیریم تحلیلچیلرنینگ فکریچه، اینترنت و مبایل تیلفونلردن فایدهلنمسلیک نهفقط مفکوروي قرهشلر، بلکه اونینگ جایلشووینی انیقلش و علاقهلرینی کوزهتیش خوفینی کمهیتیریش مقصدیگه هم خدمت قیلهدی.
سۉنگگی ییللرده یېتکرمه، ژورنالیستلر و اجتماعي ترماق فعاللری نشر قیلگن صورت همده ویدېولر آرقهلی طالبان توزیلمهسیدهگی فساد و یشیرین کېلیشوولرگه عاید کۉپلب حجتلر و معلوماتلر آشکار اېتیلگن. کوزهتووچیلرگه کۉره، ینگی چېکلاولر انه شوندهی فاش اېتیش جریانلریگه هم تأثیر کۉرسهتیشی ممکن.
شو بیلن بیرگه، ملا هبتالله آخوندزاده تصویرگه آلیش مسألهسیده قطعي قرهشلرگه اېگه بۉلیب، انسانلر نینگ صورت و ویدېولرینی ترقهتیشنی «اسلام شریعتی»گه ضد دېب حسابلهیدی. شو سببلی او اۉزی نینگ بیرارته هم ینگی صورتی یاکه ویدېونی اعلان قیلیشگه رخصت بېرمهگن.
اَیریم خبرلرگه کۉره، افغانستان ملي تلویزیونی نینگ اَیریم بۉلیملریده هم تصویرلرنی نشراتگه اوزهتیشنی تعقیقلاوچی کۉرسهتمه جاري اېتیلگن. بیراق بو کۉرسهتمه حاضرچه مملکت بۉیلب تۉلیق عملگه آشیریلمهگن.
تاریخ تکرارلنماقده
1990-ییللردهگی طالبان حکمرانلیگی نینگ بیرینچی دوریده هم گروه نینگ عامهوي اخبارات واسطهلری و علاقه واسطهلریگه مناسبتی نهایتده قطعي بۉلیب، اولرنی جسماناً یۉق قیلیشگه اساسلنگن اېدی. اۉشه پیتده کۉپلب حدودلرده تلویزیونلر مصادره قیلینر یاکه اوی-جایلردن ییغیب آلینیب، سیندیریب تشلنردی. طالبان نظریده تصویرلرنی نمایش اېتیش و تلویزیون آرقهلی خبر آلیش نهفقط تعقیقلنگن، بلکه اولر اۉرنهتماقچی بۉلگن ترتیب و حکومت برقرارلیگیگه بېواسطه تهدید حسابلنردی.
شو دورده اهالی نینگ نارسمي اخبارات یاکه مستقل ینگیلیک منبعلریگه مراجعت قیلیشی هم «فرهنگی انحراف» و حکومت نفوذینی ضعیفلشتیرووچی عامل صفتیده تلقین اېتیلگن.
طالبلرنینگ بیرینچی حکمرانلیگی دوریده تلویزیون و رادیو عملده قطعي نظارت آستیدهگی واسطهگه ایلنگن، اهالی اېسه فقط رسمي و کوچلی سانسور قیلینگن اخبارات کاناللری آرقهلی معلومات آلیشی ممکن اېدی. طالبان اېرکین یېتکرمه رواجلنیشی اولرنینگ یگانه اخبارات نهررهتیویگه قرشی چیقیشی و نتیجهده حاکمیت اساسلرینی ضعیفلشتیریشی ممکن، دېب حسابلهگن.
«امر به معروف و نهي ازمنکر» ادارهسی خادملری کۉچهلرده گزمه لیک قیلیب، فقرالر و ترانسپورت واسطهلرینی تېکشیرگن، موسیقه کستلری همده ویدېو تسمه (تسمه)لرینی مصادره قیلگن. مصادره قیلینگن بویوملر بعضاً رمزي طرزده یۉق قیلینگن، اَیریم حاللرده اېسه مگنیت(تسمه)لری درختلر، الکتر اوستونلری یاکه یۉل بۉیلریگه آسیب قۉییلیب، باشقهلرگه آگاهلنتیریش صفتیده نمایش اېتیلگن. بوندهی شرایطده تیریک موجوداتلرنی صورتگه آلیش و ویدېوگه تصویرگه توشیریش هم تعقیقلنگن و جنایت دېب بهالنگن. بو قاعدهنی بوزگنلرگه نسبتاً قتّيق چارهلر قۉللنیلگن، اَیریم حاللرده اېسه آدملرنی قۉرقیتیش و باشقهلرگه سبق بۉلیشی اوچون اولرنی عامه آلدیده کمسیتووچی جزالر هم بېریلگن. 1990-ییللر نینگ آخرلریده افغانستانده مستقل علاقه اینفرهتوزیلمسی و ایچکی اینترنت خدمتلری موجود اېمس اېدی. اینتېرنتگه اولنیش فقط دیال آپ تیزیمی و قۉشنی دولتلر، اینیقسه پاکستان نینگ تېلفون ترماقلری آرقهلی عملگه آشیریلردی. بو چېکلنگن اینتېرنت امکانیتیدن اساسن خلق ارا تشکیلاتلر، اېلچیخانهلر، خارجي ژورنالیستلر همده کم سانلی دولت ادارهلری فایدهلنر، عادي فقرالر اېسه اینتېرنتگه دېیرلی کیره آلمس اېدی. اۉشه دورده هم خلقارا عامهوي اخبارات واسطهلریده افغانستاندهگی اوروش وضعیتی حقیده خبرلر اعلان قیلینگنیدن سۉنگ، طالبان 2001-ییل جنوری آییده اۉز نظارتی آستیدهگی حدودلرده اینتېرنتدن فایدهلنیشنی تۉلیق تعقیقلهگن اېدی. بو قرار اینتېرنت «اخلاقسیز و نظارت قیلیب بۉلمهیدیگن کانتېنت ترقهلهدیگن واسطه» اېکنی، شو سببلی اونی بوتونلهی بلاکلش ضرورلیگی حقیدهگی دلیللر بیلن اساسلنگن اېدی
