گزارشگر: مهدی فروتن
«آنه، مېن اۉلیهپمن». سۉنگگی کونلرده حیات الله اسملی بیر ییگیت نینگ عایلهسیگه یوبارگن ویدېومراجتیدهگی اوشبو جمله افغانستان خلقی منتظم باشدن کېچیرهیاتگن آغیر فاجعهنی ینه بیر بار نمایان اېتدی. بو – بیر بورده نان تاپیش امیدیده اوییدن چیقیب، ناقانوني سفر دوامیده فلاکت دامیگه توشیش فاجعهسی دیر. حیات الله ایران تامان ناقانوني یۉل بیلن کېتهیاتگنیده، جزیرهمه صحراده هلاک بۉلیشیدن بیرآز اوّل عایلهسیگه یوبارگن ویدېو مراجتیده تیریک قالیشیدن امیدی یۉقلیگینی ایتگن اېدی.
بوندهی یۉللرده هلاک بۉلیش افغانلر اوچون ینگی حادثه اېمس. اما سۉنگگی آیلرده بو فاجعهلر نینگ سمارت فونلرده تصویرگه آلینیب، اجتماعي ترماقلرده ترقهتیلیشی کۉپهیدی. اوشبو تصویرلر کۉپچیلیک اوچون تنلاو اېمس، بلکه قشّاقلیکدن قاچیش نینگ سۉنگگی چارهسی بۉلگن خوفلی سفرلر نینگ اچّیق حقیقتینی کۉرسهتماقده. طالبان باشقروویدهگی افغانستانده قشّاقلیک و آچرچیلیک میلیونلب فقرالرنی آغیر احوالگه سالیب قۉیگن. اَیریم عایلهلر اوچون حتا بیر کونلیک ناننی تاپیش هم مشکل بۉلیب قالگن.
شو بیلن بیرگه، قورغاقچیلیک و اقلیم اۉزگریشی ییللر دوامیده دهقانچیلیک و چارواچیلیککه تهیهنگن قیشلاق اهالیسی حیاتی نینگ اساسلرینی ایزدن چیقرماقده. یاغاینگرچیلیک نینگ کمهییشی، سوو تنقیصلیگی و طبيعي آفتلر نینگ کۉپهییشی قیشلاق خۉجهلیگی حاصلدارلیگینی پسهیتیریب، چارواچیلیکنی هم جدّي بحرانگه دچار قیلگن.
بوندهی شرایطده اَیریم افغانستان وطنداشلری اوچون ایران سری ناقانوني یۉللر آرقهلی یۉل آلیش تیریک قالیش واسطهسیگه ایلنگن. بو خوفلی سفر نیمروز نینگ جزیرهمه صحرالریدن باشلنهدی، پاکستان نینگ بلوجستان حدودی آرقهلی اۉتهدی و کېین کېنگ چۉللر همده تاغلی حدودلرنی کېسیب اۉتهدی. بو یۉلده یۉلاوچیلر چیدهب بۉلمس ایسّیق، قوم بۉرانلری و کوچلی شماللر بیلن یوزمه-یوز کېلهدیلر.
سۉنگگی آیلرده طالبان حکومتی بوندهی سفرلر نینگ آلدینی آلیشگه حرکت قیلماقده. گروه نینگ جَنوبي و غربي ولایتلردهگی چېگره کوچلری بیر نېچه بار فقرالر نینگ ناقانوني روشده چېگرهنی کېسیب اۉتیشیگه تۉسقینلیک قیلگن.
اما ایش اۉرینلری و درآمد منبعلری نهایتده چېکلنگن، قشّاقلیک اېسه کوندن-کونگه چوقورلشیب بارهیاتگن مملکتده، آدملر نینگ چیقیب کېتیش یۉلینی تۉسیش اولرنی مملکتنی ترک اېتیشگه مجبور قیلهیاتگن اقتصادي باسیمنی برطرف اېته آلمهیدی.
جسدلرنی کۉچیریش
طالبان مدافعه وزیرلیگی اېران تامان ناقانوني سفر چاغیده کوچلی ایسّیق، چنقاقلیک و آچلیک عاقبتیده هلاک بۉلگن 14 کیشی نینگ جسدی حربي تیک اوچر آرقهلی اوّل نیمروزدن هراتگه، سۉنگ اېسه بادغیس ولایتیگه آلیب اۉتیلگنینی معلوم قیلدی.
ترقهلگن ویدېولرده اولر نینگ جسدلری دشتی مارگودهگی «لالو» قوملی حدودیده قوم و جغل آستیدن تاپیلگنی عکس اېتگن. اوشبو ویدېولر، شونینگدېک، حیات الله نینگ دشتی مارگودهگی حیاتی نینگ سۉنگگی لحظهلریده عایلهسی بیلن خیرلشگن ویدېومراجتی اجتماعي ترماقلرده کېنگ محاکمهلرگه سبب بۉلدی.
ویدېوده حیات الله جزیرهمه ایسّیق همده قوم و چنگ بۉرانیدن سقلنیش اوچون باشیگه یوپقه چادر یاپیب آلگنی کۉرینهدی. حیات الله نینگ تۉرت فرزندی بار اېدی. اطلاعات روز گزېتهسی نینگ بادغیس ولایتی دره بام تومنیدهگی غولغی قیشلاغیده آلیب بارگن سوریشتیرووی شونی کۉرسهتهدیکی، یاز فصلیده کوچلی ایسّیق سببلی حیات ینهده آغیرلشهدی و قیشلاق اېرککلری نینگ اکثریتی اوچون ناقانوني یۉل بیلن ایران سری کېتیشدن باشقه دېیرلی امکانیت قالمهیدی.
سۉنگی پیام
حیات الله وفاتیدن آلدین ویدېو مراجت یازیب قالدیرگن بۉلیب، اونی اۉزی «خاطره خبری» دېب اتهگن اېدی. اونینگ جسدی تاپیلگچ، اوشبو ویدېو اجتماعي ترماقلرده کېنگ ترقهلدی. ویدېوده او تیریک قالیشدن امیدی یۉقلیگینی و حیاتی نینگ سۉنگگی نفسلرینی آلهیاتگنینی ایتهدی. شونینگدېک، اوکهسی و عایله اعضالریدن فرزندلریگه غمخۉرلیک قیلیشنی سۉرهیدی.
او ویدېوده شوندهی دېیدی: «برچه قرینداشلریمگه مېندن سلام ایتینگ، آنهمگه هم. مېن اۉلیهپمن. دۉستلریمدن مېنی راضی قیلیشلرینی سۉرنگ. خدا بیلهدی، بو چنقاقلیک و بو احوالدن تیریک چیقهمنمی یاکه یۉق. اکهمگه ایتینگ، اگر قرضیم بۉلسه، اوّل اونی تۉلهسین. اگر بونگه قُربی یېتمسه، قرضدارلردن مېنی کېچیریشلرینی سۉرهسین.» اوشبو ویدېو اجتماعي ترماقلرده کېنگ ترقهلدی. فایدهلنووچیلر اونی طالبان حکمرانلیگی دوریدهگی قشّاقلیک و آچرچیلیک نینگ اچّیق رمزی صفتیده بهالب، موجود شرایط کۉپلب آدملرنی اېران تامان ناقانوني یۉللر آرقهلی کېتیشگه مجبور قیلهیاتگنینی تأکیدلهماقده.
خوفلی سفر
افغانستاندن آدملرنی ناقانوني آلیب اۉتیش نینگ اساسي قِسمی مملکت جَنوبی-غربیدهگی نیمروز ولایتی آرقهلی عملگه آشیریلهدی. بو یۉنهلیشده یۉلاوچیلر موترلرگه معیاریدن آرتیق چیقریلهدی – اولر اۉریندیقلرده و یوک قِسمیده تیقیلیب کېتگن حالده آلیب کېتیلهدی. هیداوچیلر اېسه نیمروز صحرالرینی کتّه تېزلیکده باسیب اۉتیب، پاکستان چېگرهسی تامان یۉل آلهدیلر.
حیات الله هم بادغیسدن نیمروزگه بارگن اېدی. بیراق اولر کېتهیاتگن موتر یۉلده تخنیکي ناسازلیککه اوچرهدی. هیداوچی موترنی ترمیملش اوچون کېتیشگه مجبور بۉلدی. قَیتیب کېلگنیده اېسه کوچلی شمال و قوم بۉرانی سببلی حیات الله و اونینگ همراهلری تورگن جاینی تاپه آلمهدی. نتیجهده اولر صحراده ادهشیب قالیب، هلاک بۉلدیلر.
هر کونی نیمروزده اۉنلب موترلر شو طرزده آدملرنی ناقانوني روشده چېگرهدن آلیب اۉتیش بیلن شغللنهدی. اېران تامان ناقانوني سفرلر هراتدهگی اسلام قلعه چېگره پونکتی آرقهلی هم عملگه آشیریلهدی. اما بو یۉل ینهده خوفلی بۉلیب، اېران چېگرهچیلری تامانیدن قۉلگه آلینیشی احتمالی یوقاری.
اطلاعات روز گزېتهسی قۉلگه کیریتگن ویدېوده ناقانوني سفرگه چیققنلر کۉزگه تشلنمسلیک اوچون قوم رنگیدهگی قاپلر (بۉجیلر) بیلن اۉزلرینی یشیرهیاتگنی، قارینلب اېمهکلب و چۉکّهلب حرکتلنیب، چېگرهنی ناقانوني کېسیب اۉتیشگه اورینهیاتگنی کۉرینهدی.
بو یۉل نهایتده خوفلی، چونکه اولر اېران چېگرهچیلری نینگ اۉقیگه نشان بۉلیشی ممکن. ایران چېگرهسیده خوفسیزلیک چارهلری کوچهیگنی سری، ناقانوني مهاجرلر اېران حدودیگه کیریش اوچون تورلی ینگی اصوللرنی قۉللشگه مجبور بۉلماقده.
مجبوري تنلاو
ناقانوني سفر یۉلیده هلاک بۉلیش خوفی موجود بۉلیشیگه قرهمهی، هرات ولایتی نینگ گذره تومنیدن بۉلگن احمدالله کبی کۉپلب آدملر حلی هم ایرانگه باریشگه اورینماقده.
احمدالله اطلاعات روزگزېتهسیگه حتا هر کونی ایش ایزلاوچیلر ییغیلهدیگن جایلرگه بارسه هم ایش تاپه آلمهیاتگنینی ایتدی. شو سببلی او اوچون قالگن یگانه یۉل – ایرانگه ناقانوني روشده باریب، مشهد شهریدهگی قرینداشلری بیلن بیرگه قوریلیش ایشلریده ایشلش اېکنینی تأکیدلهدی.
او شوندهی دېدی: «مېن بیلیم یورتنی هم تماملهگنمن، اما ایش یۉق. یوزلب ادارهلرگه باردیم، لېکن ایش تاپیلمهدی. هر کونی مردکار بازاریگه بارسنگیز هم، آمدینگیز کېلسه، هفتهسیگه بیر کون ایش چیقهدی. بو مېنینگ ایرانگه بیرینچی ناقانوني سفریم. خدادن پناه سۉرهیمن، ساغ-امان اېرانگه یېتیب آلهی.» احمدالله اوّل نیمروزگه باریشنی، سۉنگ پاکستان نینگ بلوجستان حدودی آرقهلی ناقانوني روشده ایرانگه اۉتیشنی رېجهلشتیرماقده.
نیمروز صحرالری و اینیقسه بلوچستان آرقهلی ایرانگه ناقانوني سفر چاغیده آدملر نینگ هلاک بۉلهیاتگنی حقیدهگی واقعهلر هم بوندهی سفرلرگه بۉلگن طلبنی کمهیتیرمهگن.
آچرچیلیک و قشّاقلیک حیات الله نینگ عایلهسی کبی کۉپلب عایلهلرنی یگانه چیقیش یۉلی صفتیده ناقانوني سفرنی تنلشگه مجبور قیلماقده. شو باعث اولر بو یۉل نینگ برچه خوف-خطرلرینی بیلسهلر هم، اونی قبول قیلیشگه مجبور بۉلماقدهلر.
