گزارشگر: حمید نعمان
امام زمان شفاخانهسی نینگ زینهپایهلریده قان ایزلری کۉرینیب تورردی. یۉلکلر شو قدَر گوجوم اېدیکی، جمعیت آرهسیدن بېملال اۉتیش نینگ علاجی یۉق اېدی. یرهلنگن بالهلر بیرن-کېیتن شفاخانه ایچکریسیگه آلیب کیریلردی. بعضیلری هوشسیز، بعضیلری قانگه بېلهنگن، ینه اَیریملری اېسه حلی اۉزلری بیلن نیمه صادر بۉلگنینی انگلهمهگن حالده یریم آچیق کۉزلری بیلن یاتردی.
کېچکی ساعت آلتیدن حلی اۉتمهگن پیتده دشت برچی حدودی نینگ پل-خشک بېکتیدهگی امام زمان شفاخانهسیگه یېتیب کېلگن اېدیم. همه جایده ترتیبسیزلیک حکم سورهردی. آنهلر نینگ ییغیسی و کتّه یاشلی عایله اعضالری نینگ قیچقیریقلری شفاکارلر همده شفاخانه خادملری نینگ شاشیلینچ حرکتلری بیلن قاریشیب کېتگن اېدی.
اۉتیریشگه جای یۉق اېدی. بیر نېچه کیشی هوشسیز بالهنی کۉتریب ایچکریگه آلیب کیرهیاتگن اېدی. بیر نېچه قدم نریده اېسه بیر عایله خواطر بیلن فرزندی نینگ اسمینی چقیرردی. کیمدیر شفاکار ایزلر، کیمدیر قان سۉرر، ینه کیمدیر اېسه شونچهکه قۉرقووگه تۉله کۉزلری بیلن شفاخانه اېشیگیگه تیکیلیب تورردی.
بیر نېچه ساعت اوّل عیناً شو بالهلر دشت برچی حدودیدهگی مهديه شهرچهسیده جایلشگن «شمع هدایت» مکتبی و عالي اۉقوو مرکزی نینگ صنفخانهلریده اۉتیرگن اېدی. تخمیناً ساعت ۵:۰۰ ده پارتلش آوازی مکتبدهگی آسایشتهلیکنی بوزدی. اۉشه پیتده هېچ کیم بیر نېچه دقیقهدن سۉنگ مکتب کییمیدهگی اۉنلب یرهدار بالهلر دشت برچی شفاخانهلریگه آلیب کېتیلیشینی بیلمس اېدی. طالبلرنینگ واقعه تلقینی و قانگه بېلهنگن بالهلر
اوشبو پارتلش عاقبتیده 15 یاشگچه بۉلگن 52 نفر اۉقووچی، جملهدن قیزلر و اۉغیل بالهلر یرهلندی. اوکهسی اوشبو حادثهده یرهلنگن بیر اۉقووچی شفاخانه یۉلهگیده پارتلشدن آلدینگی لحظهلرنی مېنگه شوندهی تصویرلب بېردی: «مکتب قۉنغیراغی چهلیندی، تشقریگه چیقدیک. صفگه تیزیلهیاتگن اېدیک، تشقریدن ایچکریگه نیمهدیر اولاقتیریلدی. اونینگ آوازینی اېشیتدیم.»
اونینگ حکایهسی اۉقووچیلر اېندیگینه صنفخانهلردن چیقیب، مکتبنی ترک اېتیش اوچون صفگه تیزیلهیاتگن پیتنی تصویرلهیدی. عیناً شو وقتده پارتلش صادر بۉلگن. شفاخانه (نرس)لریدن بیری هم شوندهی دېدی: «بو پرچهلری قۉل نارنجکسیگه تېگیشلی بۉلگن بۉمبه. اۉقووچیلر ایتیشیچه، کۉچهدن مکتب ایچیگه کمیده اوچته نارنجک اولاقتیریلگن.»
اما بیر نېچه ساعتدن سۉنگ ایچکی یېتکرمه لر تامانیدن باشقه بیر تلقین اعلان قیلیندی. اوشبو یېتکرمه پارتلش اۉقووچیلردن بیری تامانیدن مکتب ایچیگه آلیب کیریلگن، اوّلدن قالیب کېتگن و پورتلهمهی یاتگن اېسکی پارتلاوچی مادّه سببلی یوز بېرگنینی معلوم قیلدی. بو تلقین قیسقه وقت ایچیده بیر قطار محلي میدیالرده کېنگ ترقهلدی.
بیراق بو دعوا واقعه جاییدهگی گواهلر و اۉقووچیلر نینگ عایله اعضالری ایتگن گپلرگه ماس کېلمس اېدی. پارتلش عیناً تنفس قۉنغیراغی چهلینگن، اۉقووچیلر صنفخانهلردن چیقیب، صفگه تیزیلهیاتگن پیتده صادر بۉلگن. بوندن تشقری، مکتبده خوفسیزلیک قۉریقچیلری هم بۉلگن؛ اولر نینگ وظیفهسی کیریش-چیقیشنی نظارت قیلیش و خوفلی مادّهلر مکتب ایچیگه آلیب کیریلیشی نینگ آلدینی آلیش اېدی. اۉشه خوفسیزلیک قۉریقچیسی هم پارتلشده یرهلنگن.
سوال هنوز آچیق قالماقده: اگر پارتلاوچی مادّه اۉقووچی تامانیدن مکتب ایچیگه آلیب کیریلگن بۉلسه، او قندهی قیلیب خوفسیزلیک نظارتیدن اۉتگن؟ اېنگ مهمی، نېگه پارتلش عیناً اۉقووچیلر صنفخانهلردن چیقیب، صفگه تیزیلهیاتگن پیتده صادر بۉلگن؟
مجبوري سکوت طالبلر و محلي یېتکرمه لر تامانیدن پارتلش یوزهسیدن ایلگری سوریلگن اوشبو تلقین دستلبکی لحظهلردناق ناانیقلیک و سواللر بیلن قرشی آلیندی. پارتلشدن کۉپ اۉتمهی اوشبو وېرسيه نینگ اعلان قیلینیشی تېرگاو قندهی آلیب باریلگنی و طالبان قندهی اساسده بوندهی خلاصهگه کېلگنی حقیده سواللرنی یوزهگه کېلتیردی.
اما بو طالبلرنینگ روایتی حتا اوشبو گروه نینگ سۉزلاوچیسی بیاناتلریگه هم ماس کېلمهیدی. طالبلر سۉزلاوچیسی ذبیح الله مجاهد، واقعهدن بیر کون اۉتیب، بو حادثهنی «قۉل بۉمبهسی بیلن هجوم» دېب اتهدی و حادثهنی صادر اېتگنلرنی انیقلش همده قۉلگه آلیش بۉییچه تېکشیروولر آلیب باریلهیاتگنینی ایتدی.
اما خوفسیزلیک نقطهٔ نظریدن نامی آشکار اېتیلیشینی ایستهمهگن ایشانچلی محلي منبع طالبان نینگ اوشبو روایتی مکتب مسووللری و خادملریگه باسیم اۉتکزیش آرقهلی ایلگری سوریلگنینی ایتهدی. بو منبع شوندهی دېیدی: «واقعه صادر بۉلگن کېچهسی طالبان بیر اۉقووچی نینگ آته-آنهسی، مکتب مدیری، مکتب خادملری و ینه بیر نېچه کیشینی مکتب نینگ اۉزیده قهمهب قۉیگن و اولرگه حادثهنی اۉزلری خواهلهگن طرزده بیان قیلیشلری حقیده آگاهلنتیرگن.»
منبع نینگ ایتیشیچه، طالبلر مکتبدهگی خوفسیزلیک کمرهلریگه تېگیشلی قتّيق دیسکلرنی هم اۉزی بیلن آلیب کېتگن، بیراق کېینچهلیک کمرهلر ایشلهمهیاتگنینی ایتگن. منبع، شونینگدېک، پارتلش حقیده یېتکرمه لرگه گپیرگن بالهنی طالبان کلتکلهگنینی دعوا قیلماقده. شونگه قرهمهی، اگر خوفسیزلیک کمرهلری نینگ یازوولری حقیقتاً هم طالبان قۉلیگه توشگن بۉلسه، بو ویدیولر نینگ تقدیری و اولر پارتلش قندهی صادر بۉلگنینی انیقلشگه یاردم بېره آلهدیمی، دېگن سوال همان آچیق قالماقده.
طالبان تامانیدن تیارلنگن صحنه
پارتلشدن بیر کون اۉتیب، واقعه جایی رسمي روایتنی شکللنتیریش میدانیگه ایلنگن اېدی. بیبیسی خادملری و طالبلر طرفداری بۉلگن بیر قطار یوتبېرلر پارتلش جاییگه باریب، مکتب و واقعه جاییدن رایورتاژلر تیارلهدیلر. بیراق منبع اوشبو یېتکرمه وکیللری نینگ واقعه قندهی یاریتگنینی انیق بیلمهیدی.
«بو یېتکرمهلرنینگ روایتی – طالبان نینگ روایتی و انیق اېمس.» منبع نینگ ایتیشیچه، عینِ شو کونی طالبلر استخباراتی مکتب مدیرینی و ایکّی نفر اۉقیتووچینی هم حبسگه آلگن. اۉقووچیلردن بیری نینگ آته-آنهسی و کۉچه وکیلی هم بیر مدت حبسده سقلنگن، بیراق اولر تېز آرهده آزاد قیلینگن.
طالبان حکمرانلیگی دوریده بالهلر نینگ قیرغین قیلینیشی
پارتلشدن ایکّی کون اۉتیب، خصوصي «شمع هدایت» مکتبی جراحتلنگنلر سانی حقیده بیانات اعلان قیلیب، اوشبو واقعهده جمعی 52 نفر اۉقووچی یرهلنگنینی معلوم قیلدی. بیاناتگه کۉره، یېنگیل جراحت آلگن اَیریم اۉقووچیلر طبي یاردم آلگنیدن سۉنگ شفاخانهلردن چیقریلیب، اویلریگه قَیتریلگن. اما ینه قریب 10 نفر اۉقووچی همان شفاخانهلرده طبي نظارت آستیده بۉلگن.
حساباتلرگه کۉره، تۉقّیز یاشدن 14 یاشگچه بۉلگن قریب 52 نفر قیز و اۉغیل باله اۉقووچی جراحتلنگن. بو بالهلر تعلیم آلیش اوچون مکتبگه بارگن اېدی. اما مکتب قۉنغیراغی چهلینیب، اۉقووچیلر صنفلردن تشقریگه چیققن لحظهده صادر بۉلگن پارتلش اۉنلب باله نینگ حیاتینی بیر نېچه ثانیه ایچیده اۉزگرتیریب یوباردی.
حاضرگچه هېچ بیر گروه «شمع هدایت» مکتبی و اۉقوو مرکزیگه قیلینگن هجوم اوچون جوابگرلیکنی اۉز ذمّهسیگه آلمهدی. بو سکوت قریب تۉرت ییل اوّل دشت برچیدهگی «کاج» اۉقوو مرکزیگه قیلینگن هجومنی یادگه سالهدی. اۉشه هجومنی هم هېچ بیر گروه رسماً اۉز ذمّهسیگه آلمهگن اېدی.
ینگی بۉلمهگن یره
«شمع هدایت» مکتبی و اۉقوو مرکزیدهگی پارتلش دشت برچی حدودیدهگی مهديه شهرچهسیده صادر بۉلدی. بو کابل نینگ غربیده جایلشگن، اساسن هزارهلر یشهیدیگن حدود بۉلیب، بو یېرده یشاوچی آدملر اوچون تعلیم مرکزلریگه هجوم قیلینیشی ینگیلیک اېمس. دشت برچیدهگی کۉپلب عایلهلر اوچون مکتبدهگی پارتلش آوازی حلی هم بیتمهگن جراحتنی اېسلهتهدی. اۉتگن ییللرده بو حدوددهگی بیر نېچته تعلیم مرکزلری هجوملرگه اوچرهگن. بو هجوملرده کۉپلب اۉقووچیلر، اینیقسه یاشلر، قربان بۉلگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتلری و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی حساباتلریگه کۉره، 2021-ییل اگستیدن 2026-ییلگچه افغانستان نینگ هزاره و شیعه جماعهلریگه قرشی 50 دن آرتیق ییریک هجوم قید اېتیلگن بۉلیب، اولر یوزلب آدملر نینگ هلاک بۉلیشی و جراحتلنیشیگه سبب بۉلگن. اوشبو هجوملر 2021–2023-ییللرده ینهده کوچهیگن، کېینچهلیک اېسه مقصدلی سوءِقصدلر و ترقاق زۉرآورلیکلر شکلیده دوام اېتگن.
بوندن اتیگی اوچ ییل-او اۉن آی اوّل، 2022-ییل 30-سپتمبر کونی دشت-برچیدهگی «کاج» اۉقوو مرکزیده پارتلش صادر بۉلگن اېدی. یوزلب اۉقووچیلر، اساسن یاش هزاره قیزلر، اوشبو مرکزده سیناو طریقهسیدهگی کانکور امتحانیده قتنهشهیاتگن اېدی. اوشبو پارتلش کابلدهگی تعلیم مرکزیگه قرشی اویوشتیریلگن اېنگ قانلی هجوملردن بیریگه ایلندی.
قربانلر سانی حقیدهگی رقملر تورلی حساباتلرده بیر-بیریدن فرق قیلهدی، اما یوناما حساباتیده اوشبو هجومده 54 کیشی هلاک بۉلگنی و 114 کیشی یرهلنگنی قید اېتیلگن. قربانلر نینگ اکثریتی عیاللر و یاش قیزلر اېدی. «کاج» هجومینی هېچ بیر گروه رسماً اۉز ذمّهسیگه آلمهدی. شونگه قرهمهی، دلیللر و هجوم اسلوبیگه قرهب، کۉپچیلیک اونی «اسلامي دولت — خراسان» (داعش) گروهیگه باغلهدی.
بوندن قریب بېش آی آلدین، 2022-ییل 19-اپرېل کونی اوشبو حدوددهگی عبدالرحیم شهید مکتبی اۉقوو مرکزی پارتلشلر نشانیگه ایلنگن اېدی. یوناما حساباتیگه کۉره، 2022-ییلده دشت برچیدهگی تعلیم مرکزلری و تینچ اهالیگه قرشی هجوملر عاقبتیده جمعی کمیده 236 نفر تینچ فقرا قربان بۉلگن بۉلیب، اولر آرهسیده 47 نفر باله هم بار اېدی.
و بولر نینگ برچهسیدن اوّل، 2021-ییل 8-می کونی دشت برچیدهگی قیزلر اوچون مۉلجللنگن سیدالشهدا مکتبی بیر نېچه پارتلش نشانیگه ایلنگن اېدی. اوشبو هجومده کمیده 85 کیشی هلاک بۉلیب، قریب 300 کیشی یرهلنگن؛ قربانلر نینگ اکثریتی مکتب اۉقووچیلری بۉلگن قیزلر اېدی.
شو طریقه، سیدالشهدا و عبدالرحیم شهیدگچه، ممتازدن کاج گچه و اېندی شمع هدایتگچه بۉلگن مکتب و اۉقوو مرکزلری نامی دشت برچیده زۉرآورلیک نشانیگه ایلنگن جایلر رۉیخطیده قیته-قیته تیلگه آلینماقده.
دنیا قارهلهماقده
اوشبو واقعهگه مناسبت فقط افغانستان ایچیدهگینه قالیب کېتمهدی. بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی انسان حقوقلری بۉییچه مخصوص گزارش گری ریچارد بنت بو هجومنی قارهلب، دشت برچیدهگی مکتبده کۉپلب بالهلرگه ضرر یېتکزگن اوشبو «دهشتلی هجوم»نی کېسکین قارهلهدی. بنت واقعهدن چوقور افسوسده اېکنینی بیلدیرر اېکن، کابل نینگ هزارهلر یشهیدیگن حدودی ینه بیر بار هجوم نشانیگه ایلنگنینی تأکیدلهدی. او واقعه یوزهسیدن تۉلیق و مستقل تېرگاو اۉتکزیلیشینی همده عیبدارلر نینگ سود قیلینیشینی طلب قیلدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ افغانستاندهگی یاردم اداره سی (یوناما) هم 27-اسد کونی کېچقورون پارتلش یوزهسیدن مناسبت بیلدیردی. اوشبو تشکیلات واقعهده تۉقّیز یاشدن 14 یاشگچه بۉلگن بالهلر جراحتلنگنینی معلوم قیلیب، جراحتلنگن اۉقووچیلر و اولر نینگ عایلهلریگه همدردلیک بیلدیردی. یوناما واقعه هر تامانلهمه تېکشیریشگه چقیردی و مکتبلر همده تعلیم مرکزلری بالهلر اوچون خوفسیز جای بۉلیشی، اولر زۉرآورلیک و ضرردن حمایهلنیشی کېرهکلیگینی تأکیدلهدی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ بالهلر جمغرمهسی (یونیسف) هم اوشبو حادثهگه مناسبت بیلدیریب، چوقور خواطر بیلدیردی. تشکیلات جراحتلنگن اۉقووچیلر، اولر نینگ عایلهلری و باشقه جبرلنگنلرگه همدردلیک اظهار قیلدی همده بالهلر هجوم نشانیگه ایلنمسلیگی یاکه زۉرآورلیک و تضییققه دچار بۉلمسلیگی کېرهکلیگینی تأکیدلهدی.
پارتلشدن کېینگی کونلرده بالهلر دوالنیشنی توگهتیب، بیرن-کېیتن یقینلری نینگ بغریده شفاخانهلردن اویلریگه چیقریلردی. اما بو پارتلش نینگ یرهسی بالهلر نینگ شفاخانهدن چیقیشی بیلن توگهمهیدی. تۉقّیز، اۉن یاکه اۉن تۉرت یاشیده پورتلشنی باشدن کېچیرگن، یرهلنگن و قانگه بېلهنگن صنفداشلرینی کۉرگن، بلکه ساعتلب شفاخانهدهگی قیچقیریق و واهمه ایچیده قالگن باله اوچون بو واقعه تنهدهگی یرهلر بیتگنیدن کېین هم اوزاق وقت دوام اېتیشی ممکن. بلند آواز، مکتب قۉنغیراغی، توتون هیدی یاکه حتا ینه صنفگه قَیتیش نینگ اۉزی اۉشه لحظه نینگ خاطرهسینی قَیته جانلنتیریشی ممکن. برچه نینگ خَیالیدهگی سوال بلکه شو دیر: بو بالهلر نینگ آنگیگه اېکیلگن قۉرقوو بیلن اولر نینگ کېلهجگی اوچون کیم جوابگر بۉلهدی؟
