گزارشگر: حمید نعمان
آموزش طب و روند طبابت در جهان بهسوی استفادهی گستردهتر از تکنولوژیهای پیشرفته و ابزارهای تصویری و ویدیویی در حرکت است. اما در افغانستان تحت حاکمیت طالبان روندی معکوس شکل گرفته است. کمیته «اصلاح نصاب» طالبان که ترکیبی از ملاها و استادان همسو با طالبان است، به استادان دانشگاه طبی کابل دستور داده است که تصاویر موجودات زنده را از مواد درسی حذف کنند. این تغییر از سال گذشته به مرحله اجرا گذاشته شده است. یکی از استادان دانشگاه طبی کابل که با نام مستعار «فرزین» صحبت میکند، میگوید:
«این تصمیم کاملا تحمیلی است و از بالا به پایین بر سیستم آموزشی طب تطبیق شده است، بدون اینکه نظر استادان و متخصصان در آن در نظر گرفته شود. به استادان دستور داده شده که در اسلایدهای درسی داخل صنف و کتابهای مورد استفاده بهعنوان منابع آموزشی نیز از استفادهی تصاویر موجودات زنده خودداری کنند. تمام استادان ماندهاند که چگونه درسهایی مانند اناتومی و صدها درس تخصصی دیگر را برای دانشجویان تشریح کنند. این موضوع در تمام رشتههای طبی که تشخیص بیماریها به مشاهده دقیق تصاویر وابسته است، باعث کاهش جدی کیفیت آموزش و محدود شدن درک دانشجویان خواهد شد.»
کمتر پیش میآید که رهبر طالبان در مورد موضوعات مشخص آموزشی اظهارنظر کند، اما در ماه عقرب سال گذشته از فعالیتهای کمیته «اصلاح نصاب» قدردانی کرد؛ کمیتهای که متشکل از دهها ملای وابسته به این گروه است و مأموریت بازنگری تمامی مضامین دانشگاهی براساس دیدگاههای طالبان را بر عهده دارد. این کمیته در جریان کار خود، صدها جزوه و اثر درسی را از نصاب تحصیلی حذف کرده و یکی از محورهای اصلی این بازنگری، حذف تصاویر موجودات زنده عنوان شده است. حذف تصاویر موجودات زنده توسط پالیسیسازان گروه طالبان در چارچوب دیدگاه گستردهتر این گروه نسبت به تصاویر موجودات زنده قابل درک است؛ دیدگاهی که بر مبنای آن، چاپ و استفاده از تصاویر موجودات زنده یا به قول خود طالبان «ذیروح» غیرشرعی، غیرافغانی و متأثر از فرهنگ غربی تلقی میشود.
در نزدیک به چهار سال گذشته، گروه طالبان حذف تصاویر را از سطح شهرها، تابلوهای تبلیغاتی و فضاهای عمومی بهگونهی گسترده و در مواردی با استفاده از زور عملی کرده است و این رویکرد اکنون در حوزه آموزش نیز با دقت بسیار دنبال میشود. طالبان در بازنگری نصابهای آموزشی در مکاتب و دانشگاهها بر حذف کامل تصاویر ذیروح و مجسمهها تأکید میکنند و این اقدام را بخشی از «اصلاح» نظام تعلیمی میدانند. بهباور آنان، در نحوه استفاده از تصاویر در نصابهای دورهی بیستساله حکومت پیشین «فسادهای زیاد نهفته بوده» و این تصاویر برای «انحراف ذهنیت دانشآموزان» به کار میرفته است. در همین چارچوب، اعضای این گروه حتا تصاویر مربوط به لباسهای رسمی و پذیرفتهشده در دیگر کشورهای اسلامی را نیز غیرقابل قبول دانسته و آن را عاملی برای ترویج فرهنگ بیرونی تلقی میکنند؛ بهطور نمونه، طالبان چاپ هرگونه تصاویر دختران را «عمل غیراسلامی و غیرافغانی برای تشویق به بیحجابی» عنوان میکنند.
اختلال در روند آموزش
در وبسایت دانشگاه طبی کابل، این دانشگاه نخستین و بزرگترین دانشگاه طبی افغانستان معرفی شده است. در عمل نیز این دانشگاه یکی از مهمترین ستونهای تربیه کادر صحی در کشور به شمار میرود. این نهاد طی دهههای گذشته بخشی بزرگ از داکتران، دندانپزشکان، پرستاران و کارمندان تخصصی صحی را برای شفاخانهها و مراکز درمانی افغانستان آماده کرده و هنوز هم بهعنوان یک مرجع اصلی آموزش علوم طبی شناخته میشود.
سیستم و روند آموزش در این دانشگاه بر پایه آموزش مرحلهوار تنظیم شده است. دانشجویان در آغاز با مضامین بنیادی و زیربنایی آشنا میشوند و سپس بهسوی آموزشهای کلینیکی و کار عملی در محیطهای شفاخانهای میروند. در سند نصاب دانشکدهی طب آمده است که این برنامهی آموزشی بر روشهای تازهای تدریس، آموزش گروهی در صنفها و حتا استفاده از شبیهسازی تصویری و واقعیت مجازی استوار است تا دانشجویان هم دانش نظری داشته باشند و هم مهارت عملی. این دانشگاه چند بخش عمده دارد: دانشکدههای طب، استوماتولوژی، صحت عامه، تکنالوژی طبی، بیهوشی (انستیزی)، نرسنگ و برنامه قابلگی(که فعلا توسط طالبان فعالیت آن متوقف شده است).
مطابق اطلاعات سایت دانشگاه طبی کابل، نصابهای طبی نیز بر استفاده از اطلسهای تصویری، اسلایدهای کلینیکی، مواد دیداری و حتا شبیهسازیهای آموزشی که بدن انسان را تشریح میدهند، وجود دارد، تأکید دارند؛ اما طالبان بهخاطر وجود تصویر موجود «ذیروح» این موارد را کنار زدهاند. بهباور فرزین، استاد دانشگاه کابل، حذف تصاویر موجودات زنده از مواد درسی دانشگاه طبی کابل با سیستم موجود را میتوان بهعنوان یک مداخلهی مستقیم در روند انتقال مهارت ارزیابی کرد، نه فقط تغییر در محتوای آموزشی. در آموزش طب، بهویژه در چارچوب نصابهای معاصر، یادگیری مبتنی بر مشاهده و آموزش مبتنی بر مطالعهی موردی یکی از ارکان اساسی شکلگیری مهارتهای تشخیصی است. دانشجو تنها با متن و توضیح نظری نمیتواند به درک کافی از ساختارهای بدن انسان، الگوهای بیماری و تغییرات بدنی برسد.
آسیب جدی به طبابت افغانستان
بهگفتهی فرزین، در رشتههایی مانند اناتومی، تداوی جلد، جراحی، استوماتولوژی، نرسنگ و تکنالوژی طبی، تصویر فقط نقش توضیحی یا تکمیلی ندارد، بلکه بخش جداییناپذیر از فرآیند یادگیری است. برای مثال، در اناتومی بدون مشاهده دقیق ساختارهای واقعی بدن یا در تداوی بیماری جلدی بدون شناخت بصری ضایعات پوستی، و در جراحی بدون درک تصویری از مراحل و تکنیکها، فرآیند آموزش به سطح انتزاعی و غیرکاربردی تقلیل مییابد. با درنظرداشت این موارد حذف تصاویر میتواند ظرفیت تشخیص دیداری را که یکی از مهارتهای کلیدی در طبابت است، بهطور جدی تضعیف کند و فاصله میان دانش نظری و توانایی تصمیمگیری کلینیکی را افزایش دهد.
با وجود این وضعیت، پیآمد این حالت در سطح آموزشی، کاهش تدریجی کیفیت مهارتهای عملی دانشجویان و ضعف در آمادگی آنان برای مواجهه با بیمار واقعی خواهد بود. بهباور فرزین، حذف تصاویر موجودات زنده از نصاب تحصیلی میتواند منجر به شکلگیری داکترانی شود که دانش نظری دارند، اما در تفسیر علایم بالینی و تطبیق آن با وضعیت واقعی بیمار با چالش مواجه میشوند. در سطح نظام صحی نیز این ضعف به شکل کاهش دقت تشخیص، افزایش احتمال خطاهای کلینیکی و افت کیفیت خدمات درمانی بروز خواهد کرد. اثر این محدودیت تنها در چارچوب صنف و دانشگاه باقی نمیماند، بلکه بهصورت غیرمستقیم اما قابل توجه بر کیفیت مراقبت صحی و سلامت عمومی جامعه نیز انعکاس مییابد.
طالبان چه میخواهند؟
در ماه دلو سال گذشته، وزارت تحصیلات عالی طالبان اعلام کرد که رهبر این گروه، پیشنهاد ایجاد دانشکدهی «طب سنتی نبوی» را در دانشگاه طبی کابل منظور کرده است. این وزارت از تصویب این طرح و همزمان منظورشدن تشکیل این دانشکده خبر داد و آن را گامی در راستای توسعه ساختار آموزشی عنوان کرد. این تحول در شرایطی مطرح شد که طالبان پس از بازگشت به قدرت، محدودیتهای گستردهای بر آموزش دختران، حتا آموزش مهارتهای طبی اعمال کردند و دروازههای مکاتب، دانشگاهها و انستیتوتهای صحی را بهروی آنان بستهاند. در چنین فضایی، ایجاد رشتههای جدید با رویکردهای متفاوت، همزمان با حذف یا محدودسازی برخی عناصر کلیدی آموزش مدرن، نشاندهندهی تغییری بنیادین در تعریف و جهتگیری نظام آموزشی، بهویژه در حوزه علوم صحی، به نظر میرسد.
اما بهباور فرزین، این تصمیم رهبر طالبان مبنی بر ایجاد دانشکدهی «طب سنتی نبوی»، نوع نگاه طالبان به مقوله صحت و بیماری را نشان میدهد که ریشه در یک چارچوب ایدئولوژیک و دینی گروه طالبان دارد. در این چارچوب سلامت و بیماری هر دو بهعنوان پدیدههایی با منشأ الهی تلقی میشوند. در این نگاه، بیماری میتواند جنبهای از آزمون یا تقدیر الهی نیز داشته باشد و در نتیجه، درمان تنها ابعاد معنوی و دینی را در بر میگیرد. از همین منظر، ایجاد دانشکدهای تحت عنوان «طب سنتی نبوی» را میتوان در امتداد همین نگاه ایدئولوژیک ارزیابی کرد، نه صرفا یک ابتکار آموزشی در چارچوب علوم صحی.
طب نبوی به مجموعهای از توصیهها، گفتارها و روشهای مرتبط با سلامت و درمان اطلاق میشود که به پیامبر اسلام نسبت داده شده و از منابعی چون قرآن، احادیث و سنت استخراج گردیده است. در این نوع طبابت، درمان بُعد معنوی دارد و در کنار توصیههای محدود براساس حدیثها، بر روشهایی چون دعا برای شفا و خواندن آیات قرآن و در برخی موارد شیوههایی مانند حجامت تأکید میشود.
دانشکدهی «طب سنتی نبوی» در دانشگاه طبی کابل عملا ایجاد شده و قرار است در کانکور امسال برای آن دانشجو جذب شود. بهگفتهی فرزین، «ملاها از این به بعد داکتر میشوند و با این وضعیت، افغانستان به نخستین کشوری تبدیل خواهد شد که طب نبوی را بهصورت رسمی در چارچوب یک نهاد آکادمیک دانشگاهی تعریف کرده و برای آن سند معتبر تحصیلی صادر میکند.»
او تأکید میکند که تا کنون در هیچیک از کشورهای جهان و کشورهای اسلامی، چنین رویکردی در سطح دانشگاهی و بهعنوان یک رشتهی رسمی تحصیلی تجربه نشده و آنچه در دیگر کشورها وجود دارد، بیشتر بهصورت فعالیتهای خصوصی، سنتی یا مذهبی و خارج از چارچوب نظام رسمی تحصیلات عالی و خدمات دولتی بوده است؛ این موضوع میتواند پیآمدهای گستردهای برای جهتگیری آیندهی آموزش علوم صحی در افغانستان به همراه داشته باشد. ادغام چنین رویکردی در ساختار رسمی آموزش طبی، آنهم در سطح دانشگاهی، میتواند مرز میان طب مبتنی بر شواهد علمی و باورهای سنتی-دینی را دچار ابهام سازد و پرسشهایی جدی دربارهی ماهیت آموزش، معیارهای علمی و آیندهی نظام صحی کشور مطرح کند.
پنجمین سال «اصلاح»
کمیته اصلاح نصاب طالبان، تنها سال گذشته در روند بازنگری گستردهی مواد درسی مکاتب و دانشگاهها، علاوه بر حذف تصاویر موجودات زنده از تمامی کتابهای درسی، دهها عنوان کتاب و جزوه آموزشی را از رشتههای مختلف دانشگاهی از نصاب تحصیلی خارج کرد. براساس آمارهای موجود، ۱۲ عنوان از دانشکدهی علوم اجتماعی، هفت عنوان از ژورنالیزم و ارتباطات، ۱۰ عنوان از هنرهای زیبا، ۱۵ عنوان از حقوق و علوم سیاسی، ۱۱ عنوان از اقتصاد، مدیریت و بانکداری، نُه عنوان از اداره و پالیسی عامه، ۱۳ عنوان از زبان و ادبیات، هفت عنوان از شرعیات، چهار عنوان از علوم تربیتی و روانشناسی و سه عنوان از زمینشناسی و جغرافیا، بهع لاوه شماری از مضامین دیگر، از سوی این کمیته حذف شدهاند.
پیش از این نیز، در سال ۱۴۰۱، بازنگری نصاب آموزشی مکاتب افغانستان با تغییرات گستردهای همراه بود؛ تغییراتی که شامل حذف مضامین هنر، تعلیمات مدنی و فرهنگ و همچنین حذف کامل تصاویر موجودات ذیروح از کتابهای درسی میشد. در این چارچوب، تصاویر دختران، ورزشکاران، آلات موسیقی و نمادهای فرهنگی بهعنوان عناصر «غیراسلامی» یا «مروج فرهنگ غربی» از محتوای آموزشی کنار گذاشته شدهاند.
در همین روند، مفاهیمی مانند حقوق بشر و حقوق زنان نیز در چارچوب تفسیر رسمی طالبان بازتعریف شده و محتوای موجود بهعنوان بازتابدهندهی دیدگاههای غربی و مغایر با ارزشهای اسلامی مورد انتقاد قرار گرفته است. همچنین، برخی مناسبتهای فرهنگی مانند نوروز غیرمجاز دانسته شده و میراث تاریخی پیشااسلامی، از جمله آثار موجود بودای بامیان و شخصیتهای باستانی، بهعنوان نمادهای شرکآلود معرفی شدهاند.
در مجموع، این روند از سوی ناظران آموزشی و فرهنگی بهعنوان یک بازتعریف ایدئولوژیک در نظام آموزشی افغانستان ارزیابی میشود؛ روندی که بهباور منتقدان، میتواند به فاصله گرفتن نظام تحصیلی از معیارهای علمی و آموزشی معاصر منجر شود.
