سالن همایشهای دانشگاه کابل این بار میزبان یک برنامهی علمی، فرهنگی یا پژوهشی نبود، بلکه به صحنهای برای بازسازی حملات نیروهای طالبان علیه نیروهای حکومت پیشین افغانستان تبدیل شده بود. نیروهای طالبان نمایشی را برگزار کردند که در آن صحنههایی از درگیریهای دوران جنگ میان این گروه و نیروهای حکومت پیشین افغانستان شبیهسازی میشد. در این نمایش، نیروهای طالبان به نظامیان حکومت پیشین حملهور میشوند و پس از کشتن آنان، سلاح و مهماتشان را با خود میبرند.
در ویدیویی که از این نمایش در شبکههای اجتماعی منتشر شده است، دیده میشود که شماری از نیروهای طالبان در برابر جمعی از تماشاگران، صحنههای جنگی را اجرا میکنند. در بخشی از این نمایش، نیروهای طالبان پس از هدف قرار دادن افرادی که نقش نظامیان حکومت پیشین را بازی میکنند، بهگونهای «اهانتآمیز» با لگد به آنان ضربه میزنند و سپس بهسوی آنان شلیک میکنند. این صحنهها شباهت زیادی به روایتها و ویدیوهایی دارد که در دوران جنگ از حملات طالبان علیه نیروهای امنیتی حکومت پیشین منتشر میشد.
همزمان با اجرای این نمایش، دودهای مصنوعی فضای سالن را فرا میگیرد. این دودها فضای پس از حملات انفجاری و انتحاری را تداعی میکنند و صحنهی نمایش را به میدان جنگ شبیه میسازند. در بخشهایی از ویدیو، دود غلیظ در فضای سالن پخش میشود و فضای نمایش را بهگونهای طراحی میکند که یادآور صحنههای درگیری و حملات مسلحانهی سالهای گذشته باشد.
این نمایش از نظر نوع سلاحها نیز دارای جنبهی نمادین است. نیروهای طالبان در این برنامه از سلاحهای کلاشینکف استفاده میکنند، در حالی که افرادی که نقش نظامیان حکومت پیشین افغانستان را بازی میکنند، به سلاحهای امریکایی ام۴ و ام۱۶ مجهز هستند. این تفاوت در نوع سلاحها بهگونهای طراحی شده است که دو طرف جنگ ۲۰ سالهی افغانستان را در برابر یکدیگر به تصویر بکشند.
در بخشی از این ویدیو دیده میشود که نیروهای طالبان پس از شلیک به نظامیان حکومت پیشین، شعار «الله اکبر» سر میدهند. این شعار در دوران جنگ نیز بارها از سوی نیروهای طالبان هنگام حملات مسلحانه، انفجاری و انتحاری سر داده میشد و در بسیاری از ویدیوهای تبلیغاتی این گروه نیز دیده و شنیده میشد.
در ادامهی نمایش، افرادی که نقش نیروهای حکومت پیشین را بازی میکنند، بر زمین افتادهاند و نیروهای طالبان در اطراف آنان حضور دارند. بخشی از صحنهها نیز به انتقال سلاحها و مهمات اختصاص یافته است؛ موضوعی که یادآور حملات طالبان به پاسگاهها و مراکز نظامی حکومت پیشین و انتقال تجهیزات جنگی از این مراکز است.
تماشاگران طالبان در سالن
این نمایش در حضور شمار زیادی از تماشاگران برگزار شده است. در ویدیوهای منتشرشده دیده میشود که شماری از حاضران با تلفنهای همراه خود از صحنههای مختلف فیلمبرداری میکنند. آنان از بخشهای گوناگون نمایش و صحنههای شبیهسازیشدهی جنگی ویدیو تهیه میکنند و بخشی از این تصاویر نیز در شبکههای اجتماعی منتشر شده است.
دانشگاه کابل برای دههها یکی از معتبرترین و مهمترین مراکز آموزش عالی افغانستان به شمار میرفت. این دانشگاه در طول سالهای فعالیت خود میزبان برنامههای علمی، فرهنگی، پژوهشی و آموزشی متعددی بوده و هزاران دانشجو از ولایتهای مختلف افغانستان در آن تحصیل کردهاند. بااینحال، منتقدان میگویند که این دانشگاه در سالهای اخیر بیشتر از آنکه محل برگزاری برنامههای علمی و دانشگاهی باشد، به مکانی برای ترویج دیدگاهها و روایتهای ایدئولوژیک طالبان تبدیل شده است.
دانشگاه در نقش مبلغ افراطیگری مذهبی
این اولینبار نیست که طالبان از سالن همایشها و کنفرانسهای دانشگاه کابل برای برگزاری برنامههایی با محتوای ایدئولوژیک استفاده میکنند. این گروه پیش از این نیز بارها از این مکان برای ترویج دیدگاههای سیاسی، مذهبی و ایدئولوژیک خود بهره برده است.
بهگونهی مثال، حدود شش ماه پیش در مراسم فراغت مدرسهی دینی «عبدالله بن مبارک» که در همین دانشگاه برگزار شده بود، یکی از طلبههای دینی به زبان عربی دربارهی «جهاد» و «شهادت» سخنرانی میکرد و این مفاهیم را تبلیغ مینمود. ویدیوی آن مراسم پس از انتشار در شبکههای اجتماعی، بهگونهی گسترده در میان نیروهای طالبان و هواداران این گروه همرسانی شد و بازتاب یافت.
برگزاری چنین برنامههایی در دانشگاه کابل در حالی ادامه دارد که این دانشگاه در گذشته نماد آموزش عالی، پژوهش و فعالیتهای علمی در افغانستان به شمار میرفت. اکنون اما منتقدان طالبان معتقد اند که از برخی فضاهای دانشگاهی برای بازنمایی روایت این گروه از جنگ، جهاد و حاکمیت استفاده میشود؛ روایتی که در آن جنگهای دودههی گذشتهی افغانستان نهتنها بازگو، بلکه در قالب نمایشهای نمادین نیز بازسازی و بازنمایی میشوند.
طالبان نهتنها از «نمایشنامه»، که از چارچوبها و ابزارهای هنری دیگر نیز برای تبلیغ افراطیگری استفاده میکنند. آنان در سالهای گذشته برنامههای مشاعره در تمجید از کشتار و خشونت طالبان راه انداختهاند و به شاعران بهصورت مستقیم و غیرمستقیم گفتهاند که اشعارشان را در مدح رهبر طالبان و کارنامهی این گروه بسرایند.
هرچه جنگجوتر مستحقتر
ندامحمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، در ماه قوس ۱۴۰۱ در سفر به ولایت هرات در غرب کشور، دیدگاهی را مطرح کرد که از نظر منتقدان نشاندهندهی رویکرد طالبان نسبت به نظام آموزش عالی کشور بود. او در سخنرانی خود گفت که درجهی علمی یک «مجاهد» باید براساس سابقهی جنگی او سنجیده شود، نه بر مبنای آزمونها و معیارهای رایج دانشگاهی.
او گفته بود: «او ۲۰ سال زحمت کشیده و حالا تو به او میگویی که امتحان بدهد. او کل مسائل را یاد ندارد. این گناه او نیست. او ۲۰ سال با کفار مقابله کرده است. درجهی امتیاز آنان (نیروهای طالبان) این است که هر قدر زیاد ماین انفجار داده باشد، همان قدر ممتاز است.»
این اظهارات در حالی مطرح شد که طالبان پس از بازگشت به قدرت، روندی را آغاز کردند که حضور جنگجویان، فرماندهان و هواداران این گروه را در دانشگاههای دولتی افغانستان تسهیل کرده است. منتقدان میگویند که طالبان با ایجاد سازوکارهای ویژه، زمینهی ورود نیروهای خود به نهادهای آموزش عالی را فراهم کردهاند.
حکومت طالبان شماری از نیروها و فرماندهان خود را بدون سپری کردن آزمون سراسری کانکور به دانشگاههای دولتی جذب کرده است. افزون بر این، برای تسهیل راهیابی نیروهای این گروه به مراکز آموزش عالی، کانکورهای اختصاصی نیز برگزار شده است که از طریق آن فارغان صنفهای دوازدهم مدارس دینی و برخی مراکز آموزشی دیگر به دانشگاهها راه یافتهاند.
همچنین طالبان در چندین نوبت و در سطح زونهای مختلف، برای طلبههای مدارس دینی آزمونهایی برگزار کردهاند که هدف آن اعطای مدارک تحصیلی معادل یا فراهمسازی زمینهی دریافت سند ماستری عنوان شده است. این اقدام نیز با واکنشها و انتقادهایی همراه بوده و برخی آن را بخشی از تلاش طالبان برای گسترش نفوذ نیروهای خود در ساختارهای علمی و دانشگاهی کشور دانستهاند.
در کنار این تحولات، فروپاشی حکومت پیشین افغانستان باعث خروج شمار زیادی از استادان دانشگاهها از کشور شد. بسیاری از استادان و پژوهشگران دانشگاهی پس از حاکمیت دوبارهی طالبان افغانستان را ترک کردند و بخشی از ظرفیت علمی دانشگاههای کشور از میان رفت.
منتقدان طالبان میگویند که این گروه در مواردی نیروها، هواداران و افراد نزدیک به خود را بهعنوان کادرهای علمی و اداری در دانشگاهها گماشته است. همزمان شماری از استادان دانشگاه که برای ادامهی تحصیل یا سپری کردن دورههای تخصصی به خارج از افغانستان رفته بودند، زیر حاکمیت طالبان تمایل چندانی برای بازگشت به کشور نشان ندادهاند.
گسترش نفوذ در دانشگاهها
حکومت طالبان طی نزدیک به پنج سال گذشته بارها در دانشگاههای دولتی افغانستان همایشها، گردهماییها و برنامههایی را در حمایت از حکومت خود و همچنین در تجلیل از جنگ ۲۰ سالهی این گروه علیه حکومت پیشین افغانستان و متحدان غربی آن برگزار کرده است. بخشی از این برنامهها به بازخوانی جنگ طالبان از منظر این گروه و ارائهی روایت رسمی آنان از تحولات دودههی گذشته اختصاص داشته است.
طالبان همچنین برای دانشجویان دانشگاههای دولتی آزمون «امارتشناسی» برگزار کردهاند. در محتوای این آزمون، موضوعاتی از زمان تأسیس گروه طالبان، رهبران این گروه، مراحل مختلف جنگ با حکومت پیشین افغانستان و نیروهای خارجی و نیز روند بازگشت دوبارهی طالبان به قدرت، براساس روایت رسمی این گروه گنجانده شده است.
در کنار این اقدامات، منتقدان طالبان میگویند که تبلیغ و ترویج ایدئولوژی این گروه در محیطهای دانشگاهی نیز افزایش یافته است. آنان معتقد اند که بخشی از مسئولان دانشگاهها، اعضای هیأت علمی و کارکنان نهادهای تحصیلات عالی که وابستگی فکری یا تشکیلاتی به طالبان دارند، در برنامهها و فعالیتهای مختلف از حکومت این گروه حمایت کرده و در راستای بازتاب دیدگاههای آن فعالیت میکنند.
در طول نزدیک به پنج سال گذشته، طالبان بارها ابزارها و تجهیزات مورد استفادهی خود در دوران جنگ را نیز در محضرعام به نمایش گذاشتهاند. در میان این تجهیزات، موترهای بمبگذاریشده، ماینهای بشکهای زردرنگ، جلیقههای انتحاری و دیگر وسایل مرتبط با حملات انفجاری و انتحاری دیده شده است.
آخرین مورد از این دست، در جریان مراسم عید قربان رخ داد؛ جایی که شماری از نیروهای طالبان یک بشکهی زردرنگ را که بهگفتهی منتقدان یادآور ماینهای بشکهای مورد استفادهی این گروه در دوران جنگ است، بر روی یک موتر فرونر ساخت شرکت تویوتا قرار داده و آن را در برابر دید عموم به نمایش گذاشتند.
منتقدان طالبان میگویند که با گذشت هر روز، روند ترویج ایدئولوژی این گروه در بخشهای مختلف جامعهی افغانستان گستردهتر شده است و بخشی از این روند از طریق نهادهای آموزشی، تحصیلی و آکادمیک، از جمله دانشگاهها، دنبال میشود.
