همسر شمسالله (نام مستعار) از درد زایمان به خود میپیچید، اما در ولسوالی بلخاب ولایت سرپل داکتر متخصص نسایی و ولادی وجود نداشت. او ناچار شد تا بامداد صبر کند و سپس با کرایه کردن یک موتر، همسرش را به شفاخانه دولتی سرپل منتقل کند. این سفر تا چاشت همان روز ادامه یافت، اما مادر و نوزاد بهدلیل تأخیر در زمان ولادت و خونریزی شدید جان باختند.
این تنها گوشهای از افزایش مرگومیر مادران و نوزادان بهدلیل کمبود شدید داکتران زن متخصص و قابله در افغانستان است و این بحران در دوران حاکمیت دربارهی طالبان تشدید شده است.
براساس روایت شمسالله، در ولسوالی بلخاب هیچ داکتر زن متخصص نسایی و ولادی حضور ندارد و خانوادهها هنگام زایمان ناچار اند زنان باردار را به مرکز ولایت منتقل کنند. اما راههای دشوارگذر، ناهموار و فاقد آسفالت، زمان رسیدن به مراکز درمانی را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
او میگوید: «همسر من تا ساعت چهار بجه صبح مثل مار در اطراف خانه لول میخورد؛ جانش زیاد درد داشت اما پسان خونریزی هم پیدا کرد. رنگ و رخش زرد شده بود و فکر کردم خون در چهرهاش نمانده است. من هم کاری کرده نمیتوانستم.»
اما پیش از آنکه شمسالله و همسرش به شفاخانه برسند، داکتران متخصص بخش نسایی و ولادی این شفاخانه محل کار را ترک کرده بودند و سرنوشت همسرش بهدست قابلههای تازهکار و کمتجربه سپرده شد.
او میگوید: «قبل از رسیدن ما داکتر متخصص رفته بود ولی هیچکس این را برای من نگفت. در جریان عملیات فشار زنم بالا شد و کسی کنترل نکرد و بالاخره هر دویشان فوت شدند. میدانستم که وضعیت همسرم خطرناک است، اما هیچکسی نبود که کمک کند. من هر لحظه به امید دیدن فرزند و زنم در بیرون منتظر بودم اما جسد شان نصیبم شد.»
فشار سنگین بر شفاخانه دولتی سرپل
دو منبع از شفاخانه دولتی ۲۰۰ بستر سرپل به روزنامه اطلاعات روز گفتهاند که در بخش نسایی و ولادی این شفاخانه تنها دو داکتر متخصص و سه داکتر عمومی فعالیت دارند، اما این تعداد پاسخگوی نیاز زنان باردار نیست. این منابع افزودند که در کنار کمبود شدید داکتر، امکانات و تجهیزات کافی نیز برای رسیدگی به زنان باردار وجود ندارد.
بهگفتهی این منابع، روزانه بین ۴۰ تا ۵۰ زن باردار برای زایمان به شفاخانه دولتی سرپل مراجعه میکنند. از میان آنان حدود شش تا هشت زن نیازمند عمل جراحی هستند. این حجم از مراجعه فشار زیادی بر شمار محدود کارمندان صحی وارد میکند و در نتیجه بر افزایش مرگومیر مادران و کودکان تأثیر میگذارد.
این منابع همچنین میگویند که در جریان یک سال گذشته، از میان بیمارانی که به بخش نسایی و ولادی این شفاخانه مراجعه کردهاند، حدود سه هزار ولادت عادی و نزدیک به هزار مورد عمل جراحی یا سزارین ثبت شده است.
یکی از این کارمندان صحی به اطلاعات روز گفت که باید شمار داکتران متخصص، قابلهها و پرستاران افزایش یابد تا از میزان مرگومیر مادران و نوزادان کاسته شود. او افزود که بهدلیل کمبود داکتر متخصص و نبود امکانات مدرن، دستکم سه مادر و حدود پنج تا هفت نوزاد در هر ماه جان خود را از دست میدهند.
او گفت: «باور بکنید هیچ ماه نیست که حداقل چهار پنج زن و حداقل پنج نوزاد در شفاخانه بهخاطری که درست رسیدگی نمیشود جان ندهند. در ولسوالیها که هیچ خدمات صحی درست نیست. مرده از ولسوالی زیاد به شفاخانه ولایتی در مرکز سرپل میآید. چون راههای ولسوالیها زیاد دور است، در بیشتر موارد در مسیر راه پیش از رسیدن به شفاخانه یا مادر فوت میکند یا طفلش.»
این کارمند صحی تأکید میکند که باید دستکم ۱۴ داکتر متخصص در بخش نسایی و ولادی شفاخانه دولتی سرپل استخدام شوند تا از مرگومیر مادران و نوزادان جلوگیری شود.
بیاعتمادی به خدمات درمانی
در چنین شرایطی، برخی از زنان باردار برای درمان و زایمان از سرپل به شفاخانههای شهر مزار شریف منتقل میشوند تا فرزندانشان در آنجا به دنیا بیایند.
کاظم، یکی از باشندگان سرپل، به روزنامه اطلاعات روز میگوید که سال گذشته بهدلیل نبود کادر متخصص در شفاخانه دولتی سرپل، نوزادش هنگام تولد جان باخت. به همین دلیل نخواست بار دیگر چنین خطری را بپذیرد و این بار همسرش را برای زایمان به مزار شریف منتقل کرده است.
او میگوید که همسرش در زایمان قبلی هنوز درد زایمان را احساس نکرده بود، اما بهگونهی اجباری تحت عمل سزارین قرار گرفت و بیتجربگی داکتران و قابلهها باعث شد که نوزاد جان خود را از دست بدهد.
او به روزنامه اطلاعات روز گفت: «اگر واقعا در شفاخانه سرپل داکتر ورزیده وجود میداشتند٬ باید چند روز صبر میکردند که کودک بهصورت عادی به دنیا بیاید٬ اینها (داکتران و قابلهها) بدون فکر کردن زنم را عملیات کردند و وقتی دیدند که نوزاد در بطن مادر سرچپه بوده٬ ترسیدند و سپس در جریان عملیات اشتباه کردند و دخترک از دست شان فوت کرد.»
کاظم تأکید میکند که نمیخواهد تجربهی تلخ از دست دادن نوزادش بار دیگر تکرار شود. به همین دلیل شش روز است که در شفاخانه دولتی مزار شریف حضور دارد و منتظر به دنیا آمدن فرزندش است.
در حالی که آمار مرگومیر مادران و نوزادان در افغانستان رو به افزایش است، حدود یک ماه پیش سازمان جهانی صحت اعلام کرده بود که در افغانستان در هر ساعت یک مادر بهدلیل مشکلات صحی قابل پیشگیری جان خود را از دست میدهد.
براساس گزارش این سازمان، از هر ۱۰۰ هزار تولد، ۵۲۱ مادر هنگام زایمان جان میبازند.
در گزارش سازمان جهانی صحت آمده است که بخشی از این مرگومیر ناشی از بیماریها و مشکلاتی است که قابل درمان و پیشگیری هستند، اما کمبود شدید داکتر، قابله و پرستار سبب میشود که مادران و نوزادان جان خود را از دست بدهند.
این در حالی است که حکومت طالبان آموزش دختران بالاتر از صنف ششم را ممنوع کرده و حتا به دختران و زنان اجازهی تحصیل در رشتههای طبی، از جمله قابلگی و پرستاری را نمیدهد.
در شرایطی که افغانستان با رشد جمعیت مواجه است و نیاز به کادرهای صحی زن بیش از هر زمان دیگری احساس میشود، حکومت طالبان تا کنون هیچ نرمشی برای فراهم کردن زمینهی آموزش دختران و زنان، دستکم در رشتههای طبی، از خود نشان نداده است؛ موضوعی که بهباور کارشناسان صحی، میتواند بحران کمبود نیروی متخصص زن و مرگومیر مادران و نوزادان را در سالهای آینده عمیقتر کند.
