قزاقستان بهعنوان بزرگترین کشور آسیای میانه از لحاظ جغرافیایی و قویترین اقتصاد این منطقه، امروز شاهد نخستین انتخابات پارلمانی تکمجلسی بعد از اصلاحات جدید در قانون اساسی در تاریخ این کشور میباشد. قاسم جومارت توقایف که در انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۱۹ با کسب ۷۰.۹۶ درصد رأی، قدرت سیاسی را پس از استعفای نورسلطان نظربایف، نخستین رییسجمهور این کشور، بهدست گرفت، تلاش گستردهای را در زمینهی اقتصاد، رفاه اجتماعی، حاکمیت قانون، اصلاح دولت و حفظ توازن سیاست خارجی بهعنوان اولویتهای اساسی دولت خود انجام داد.
اگرچه قزاقستان بهعنوان یکی از کشورهای جداشده از اتحاد جماهیر شوروی سابق در سال ۱۹۹۱، با داشتن جغرافیای گسترده، منابع طبیعی فراوان و همچنین موقعیت استراتژیک در اتصال کشورهای قدرتمندی مانند چین، روسیه و نیز اتحادیه اروپا، نسبت به چهار کشور دیگر آسیای میانه و حتا سایر کشورهای استقلالیافته از اتحاد جماهیر شوروی، رشد سریعی را تجربه کرده است. براساس آمار منتشرشدهی بانک جهانی، این کشور اکنون با درآمد سرانه ۱۴۶۹۲٫۱ در سال ۲۰۲۵، در جایگاه نخست پنج کشور آسیای میانه و حتا بالاتر از برخی کشورهای جداشده از اتحاد جماهیر شوروی سابق مانند آذربایجان، اوکراین، بلاروس، گرجستان و چند کشور دیگر میباشد.
از آنجایی که من بخشی از زندگی دانشجوییام را در این کشور سپری کردهام، شاهد بودم که این رشد اقتصادی و این جایگاه برای قزاقستان، بیش از هر چیز، وابسته به تعهد شهروندان این کشور برای تغییر و توسعه میباشد. مردم قزاقستان با تحمل سالها درد ناشی از استعمار سیاسی، اقتصادی و حتا فرهنگی روسیه، دوباره با مراجعه به تاریخ غنی، بهویژه قدرت مردمیشان، تلاش کردند تا کشورشان را از یک جغرافیای نجاتیافته از استعمار به یک سرزمین با ظرفیتهای مهم اقتصادی در سطح منطقه تبدیل نمایند.
چرا انتخابات زودهنگام؟
براساس برنامهی اصلاحات دولتی رییسجمهور توقایف، دولت وی متن جدیدی به جای قانون اساسی مصوب سال ۱۹۹۵ که در واقع نخستین قانون اساسی این کشور پس از استقلال یاد میشود، پیشنهاد کرد. این اصلاحیه در یک همهپرسی در ماه مارچ ۲۰۲۶ به رأی گذاشته شد که براساس آمار منتشرشده از جانب دولت قزاقستان، حدود ۷۸ درصد از افراد رأیدهنده در این روند به قانون اساسی جدید رأی دادند. بر این اساس، قزاقستان در یک همهپرسی ملی قانون اساسی جدیدی را تصویب کرد که از اول جولای ۲۰۲۶ لازمالاجرا شد و همزمان قانون اساسی ۱۹۹۵ را از اعتبار ساقط کرد.
براساس قانون اساسی جدید، در کنار بخشهای دیگر اصلاحات، از جمله ایجاد سمت معاونت ریاستجمهوری که پیش از این در ساختار دولتی قزاقستان وجود نداشت، دو اتاق پارلمان که قبلا به نام سنا و مجلس در ساختار قانونگذاری قزاقستان یاد میشدند، ادغام شده و پارلمان تکمجلسی تحت نام قورولتای، به الفبای قزاقستانی Құрылтай، ایجاد شده است که به معنای مجمع یا گردهمایی میباشد. بعد از اعلام نتایج همهپرسی و پایان مأموریت پارلمان قبلی، تاریخ ۲۳ آگست بهعنوان روز انتخابات زودهنگام سراسری برای انتخاب اعضای نخستین پارلمان براساس قانون اساسی جدید تعیین گردید.
انتخابات امروز، همانگونه که از جانب قاسم جومارت توقایف آن را یک لحظهی تاریخی برای کشور دانسته شده، بعد از اصلاحات جدید در قانون اساسی، واقعا یک انتخابات تاریخی میباشد. این انتخابات و نتایج آن در سالهای پیشرو نشان خواهد داد که برنامهی اصلاحی رییسجمهور توقایف چقدر با واقعیتهای اساسی این کشور در حال توسعه همخوانی دارد. در هنگام کارزار همهپرسی برای تغییر قانون اساسی و حتا بعد از آن، تعداد زیادی از شهروندان قزاقستان این اقدام را تلاشی امیدوارکننده برای توسعهی اقتصادی و ثبات سیاسی کشورشان میخوانند. تعدادی نیز آن را تلاش رییسجمهور برای افزایش و تداوم قدرت خود عنوان کردهاند. طوری که برخی رسانهها، از جمله رویترز و اسوشیتدپرس، نیز در تحلیل خود این انتخابات را تلاش برای سلطهی بیشتر توقایف بر این کشور پهناور آسیای میانه عنوان کردهاند.
انتخابات چگونه برگزار میشود؟
طوری که تذکر یافت، براساس قانون اساسی سال ۱۹۹۵، پارلمان قزاقستان دارای دو اتاق مجلس و سنا بود. مجلس دارای ۹۸ عضو انتخابی بود که ۶۹ عضو آن از فهرست احزاب و ۲۹ عضو باقیمانده از میان نامزدان مستقل در ۲۹ حوزهی انتخاباتی، یعنی از هر حوزه یک نفر، انتخاب میشدند. سنا دارای ۵۰ عضو بود که ۴۰ عضو آن از طریق انتخابات از سراسر قزاقستان و ۱۰ عضو آن بهطور انتصابی از جانب رییسجمهور انتخاب میشد. مدت حضور اعضای مجلس پنج سال و اعضای انتخابی سنا هر سه سال بود.
اما براساس قانون اساسی جدید، پارلمان تکمجلسی و دارای ۱۴۵ عضو انتخابی از میان فهرست اعلامشدهی احزاب است که تعداد رأی مناسب، یعنی حداقل پنج درصد از مجموع آرای استفادهشده را بهدست بیاورند. براساس سیستم انتخاباتی جدید، تمامی قزاقستان و مراکز رأیدهی خارج از کشور یک حوزهی انتخاباتی بوده و مردم به احزاب رأی میدهند.
براساس گزارشهای منتشرشده متکی بر اعلام رسمی کمیسیون انتخابات قزاقستان، به تعداد ۱۰ هزار و ۴۲۳ مرکز رأیدهی در داخل و خارج از این کشور (مراکز دیپلماتیک و قنسولی) باز شده که ۱۰ هزار و ۳۶۳ مرکز در داخل خاک این کشور و متباقی در بیرون از قزاقستان موقعیت دارند. براساس اعلامیهی کمیسیون انتخابات، از ساعت ۷ صبح تا ۸ شام ۲۳ آگست ۲۰۲۶ به وقت آستانه، پایتخت قزاقستان، در داخل این کشور باز بوده و در سایر کشورها همین مدت زمانی براساس ساعات آن کشورها فعال میباشد. و قرار است دستکم ۱۲ میلیون نفر واجد شرایط در این انتخابات در داخل و خارج از قزاقستان اشتراک نمایند.
براساس نظرسنجیهای ابتدایی که یک هفته قبل از برگزاری انتخابات صورت گرفته، نشان میدهد که ۷۳ درصد از افراد واجد شرایط در این انتخابات اشتراک خواهند نمود و حزب عدالت که از حامیان رییسجمهور توقایف حساب میشود، ۷۰ درصد از آرا را به خود اختصاص خواهد داد و به تعقیب آن، حزب آوول با ۵٫۶ درصد در جایگاه دوم قرار خواهد داشت. نتایج مقدماتی انتخابات که از جانب کمیسیون انتخابات بهتاریخ ۲۴ آگست منتشر گردید نیز خیلی نزدیک به این پیشبینیها میباشد.
در این دور از انتخابات، هفت حزب سیاسی به تعداد ۵۴۵ نامزد را معرفی نمودهاند. براساس اطلاعات منتشرشده، از مجموع این تعداد نامزدان، ۱۷۲ نفر زن و ۳۷۳ نفر دیگر را نامزدان مرد تشکیل میدهند. میانگین عمر افراد نامزدشده در فهرست احزاب سیاسی ۴۵٫۴ سال و به تعداد ۷۴ نامزد زیر سن ۳۵ سال عمر دارند و حداقل سن برای نامزدشدن در انتخابات عضویت در پارلمان ۲۵ سال تعیین شده است.
احزاب سیاسی که در این انتخابات فهرست نامزدان خود را معرفی کردهاند، قرار ذیل است:
| شماره | نام حزب | تعداد نامزد | گرایش سیاسی |
| 1 | عدالت – Әділет (Adilet) | ۱۸۶ نفر | حزب حامی دولت و رییسجمهور؛ محافظهکاری میانهرو، توسعهگرایی و اصلاحات سیاسی. این حزب در واقع تسلسل و تداوم احزاب اصلی دولتی که قبلا به نام نوروطن ۲۰۲۲-۱۹۹۹ و آمانت ۲۰۲۲ الی جنوری ۲۰۲۶ یاد میشدند، میباشد. |
| 2 | آوول ( به معنای قریه/ روستا)- Ауыл (Auyl) | ۶۹ نفر | کشاورزیگرا، روستامحور، محافظهکار اجتماعی و ملیگرا با تأکید بر عدالت اجتماعی |
| 3 | آق ژول – Ақ жол (Ak Zhol) | ۶۳ نفر | ملیگرایی مدنی/ملیدولتگرایی، لیبرالیسم اقتصادی، دموکراسی پارلمانی و حمایت از کارآفرینی. خود را ادامهدهندهی راه جنبش ملیگرا آلاش میداند. |
| 4 | حزب مردم قزاقستان- Қазақстан Халық партиясы | ۷۲ نفر | عدالت اجتماعی، حمایت از اقشار آسیبپذیر، نقش قویتر دولت در اقتصاد و خدمات اجتماعی |
| 5 | حزب سراسری سوسیال دموکرات – ЖСДП / OSDP | ۳۳ نفر | عدالت اجتماعی، حقوق شهروندی، دموکراسی، پارلمانتاریسم و اصلاحات اجتماعی |
| 6 | جمهوریخواه – Respublica | ۷۵ نفر | لیبرالیسم ملی، اقتصاد بازار، کارآفرینی، دولت باز و مبارزه با فساد؛ میانهراست |
| 7 | حزب سبز بایتاق- Байтақ | ۴۷ نفر | حفاظت محیطزیست، انرژی پاک، آلودگی، منابع طبیعی، اقتصاد سبز و توسعهی پایدار |
براساس گزارشهای رسمی منتشرشده، این انتخابات از جانب دستکم ۷۷۷ ناظر بینالمللی از ۴۲ کشور و ۱۳ نهاد برای نظارت بر روند این انتخابات در قزاقستان حضور دارند. در همین حال، دفتر برنامه سازمان امنیت و همکاری اروپا نیز حضور ناظران خود و ODIHR را بهمنظور نظارت بر انتخابات زودهنگام قزاقستان اطلاعرسانی نموده است. حضور این ناظران بینالمللی سطح شفافیت و اهمیت انتخابات را در این کشور افزایش میدهد.
بعد از انتخابات چه چیزی تغییر خواهد کرد؟
برخی کارشناسان بر این باور اند که برگزاری این انتخابات، ضمن اینکه به میدان آزمایش گذاشتن محتوای قانون اساسی جدید، خصوصا در زمینهی سیاستهای داخلی و قانونگذاری میباشد، یک نوع تلاش دیگر از جانب توقایف برای کنارگذاشتن نزدیکان نورسلطان نظربایف از طریق انتخابات و حضور نمایندگان احزاب در مجلس قانونگذاری میباشد.
بسیاری از رسانههای غربی این اصلاحات را تلاش رییسجمهور کنونی برای تداوم حضور در قدرت میدانند، چون براساس رأی دادگاه قانون اساسی قزاقستان، آقای توقایف با ختم این دورهی ریاستجمهوری خود که براساس قانون اساسی قبلی نمیتوانست بیشتر از دو دور در مقام ریاستجمهوری باقی بماند، اما اکنون وی میتواند برای یک دورهی هفتسالهی دیگر نیز خود را نامزد مقام ریاستجمهوری نماید. اگرچه او در تازهترین اظهارات خود در مورد نامزدشدنش گفته است که تا کنون زود است، اما نشانههایی وجود دارد که آقای توقایف فضای سیاسی و اداری را برای حضور خود در دورهی هفتسالهی بعدی مهندسی مینماید.
توقایف که یک دیپلمات باسابقه، از اعضای حزب کمونیست و فعال در وزارت خارجهی اتحاد جماهیر شوروی سابق، از نزدیکان سیاسی نورسلطان نظربایف تا سال ۲۰۲۲، با سابقهی کاری بهعنوان نخستوزیر (۲۰۰۲–۱۹۹۹)، دو دوره وزارت خارجه، ریاست مجلس سنا و نمایندهی ویژه قزاقستان در چندین نهاد دیپلماتیک میباشد، در دورهی ریاستجمهوری خود چندین برنامهی اصلاحی، از جمله کاهش اختیارات ریاستجمهوری و اصلاح نظام انتخاباتی، همچنان برنامههای توسعهای و، از همه مهمتر، حفظ توازن سیاست خارجی در میان همسایگان خود، چین، روسیه، اتحادیه اروپا و نیز امریکا را به خوبی اجرا نموده است.
آقای توقایف در آغاز ریاستجمهوری خود تلاش کرد میان تداوم نظام سیاسی دورهی نظربایف و اصلاحات سیاسی تعادل برقرار کند. پس از اعتراضات و ناآرامیهای جنوری ۲۰۲۲، اصلاحات موسوم به «قزاقستان جدید» (New Kazakhstan) را دنبال کرد. وی برخلاف نظربایف، خود را بهعنوان معمار مرحلهی جدیدی از اصلاحات سیاسی معرفی میکند؛ اما منتقدان میگویند اصلاحات ۲۰۲۶، بهویژه امکان محاسبهی مجدد دورههای ریاستجمهوری و افزایش نقش رییسجمهور در ساختار جدید، میتواند در عمل به تمرکز بیشتر قدرت در نهاد ریاستجمهوری منجر شود.
همزمان با انتخابات پارلمانی/قورولتای، رییسجمهور توقایف اعلام نموده که تا ده روز دیگر معاون رییسجمهور را نیز تعیین خواهد نمود. این در حالی است که اگر براساس نتایج پیشبینیهای قبل از انتخابات، حزب عدالت که در واقع حزب مورد حمایت او میباشد، اکثریت مطلق نزدیک به ۷۰ درصد آرا را بهدست بیاورد، قدرت دولتی بهطور کامل در هر سه رکن، به نحوی، در اختیار رییسجمهور قرار خواهد گرفت. و این روند در صورتی که نظارت لازم قانون صورت نگیرد، میتواند زمینهی انحصار قدرت را نسبت به هر زمان دیگر در این کشور بهوجود آورد.
براساس اعلامیهی کمیسیون انتخابات قزاقستان که ساعات بعد از ختم زمان رأیدهی اعلام شد، از مجموع ۱۲۶۰۵۷۸۸ نفر واجد شرایط رأیدهی، به تعداد ۹۳۵۲۱۵۱ نفر، یعنی ۷۴٫۱۹ درصد، بیشتر از پیشبینیها در انتخابات روز یکشنبه اشتراک نمودهاند. براساس نتایج مقدماتی انتخابات که پسازچاشت ۲۴ آگست به وقت محلی اعلان شد، آنطور که پیشبینی میشد، حزب عدالت اکثریت قابلتوجهی از آرا را به خود اختصاص داده است و از مجموع هفت حزب که فهرست نامزدانشان را برای رقابت در این انتخابات ثبت نموده بودند، تنها پنج حزب موفق به کسب بیشتر از پنج درصد از مجموع آرای استعمالشده شده و واجد ورود به قورولتای شناخته شدهاند.
| نتیجه اعلام شده نتایج مقدماتی کمیسیون انتخابات | ||||
| شماره | نام حزب | فیصدی رای | تعدادی رای | تعداد احتمالی کرسی |
| 1 | عدالت – Әділет (Adilet) | 71.17% | 6528948 | 111 کرسی |
| 2 | آوول ( به معنای قریه/ روستا)- Ауыл (Auyl) | 6.26% | 574621 | 10 کرسی |
| 3 | آق ژول – Ақ жол (Ak Zhol) | 5.21% | 478083 | 8 کرسی |
| 4 | حزب مردم قزاقستان- Қазақстан Халық партиясы | 3.11% | 285395 | – |
| 5 | حزب سراسری سوسیال دموکرات – ЖСДП / OSDP | 5.11% | 469051 | 7 کرسی |
| 6 | جمهوریخواه – Respublica | 5.56% | 509631 | 9 کرسی |
| 7 | حزب سبز بایتاق- Байтақ | 1.07 % | 97751 | – |
| 8 | رأی مخالف همه احزاب | 2.51% | – | |
براساس نتایج مقدماتی اعلامشده از جانب کمیسیون انتخابات و همچنان پیشبینیهای نهادهای ناظر انتخابات که ساعات بعد از انتخابات منتشر شد، نشان میدهد که حزب عدالت بهعنوان حزب اصلی، بیشترین رأی را بهدست آورده و قدرت اصلی در پارلمان جدید قزاقستان را در اختیار خواهد داشت. بعد از آن، حزب آوول بهعنوان حزب دوم، دارای ۱۰ کرسی احتمالی، وارد پارلمان خواهد شد. اگرچه قورولتای جدید از نظر تعداد احزاب دارای کرسی، احتمالا متنوعتر از نظر تعداد کرسیهای کل خواهد بود، اما از نظر توزیع قدرت، بسیار متمرکزتر به نظر میرسد؛ زیرا Әділет به تنهایی میتواند حدود ۱۱۱ کرسی از ۱۴۵ کرسی را در اختیار بگیرد.
واکنش شهروندان قزاقستان بعد از اعلام نتایج اولیه انتخابات از جانب نهادهای ناظر، در صفحات اجتماعی متفاوت بود. تعدادی از این پیروزی بهعنوان یک دستآورد برای برنامههای اصلاحی رییسجمهور یاد نموده و گفتهاند که رییسجمهور اکنون میتواند برنامههای اصلاحی خود را با قوت بیشتر عملی سازد. اما تعداد دیگر، بااینکه اشتراک مردم در انتخابات را بیسابقه خوانده، اما مدعی شدند که تمرکز بیش از حد قدرت نزد رییسجمهور میتواند فسادزا باشد. این در حالی است که قبلا رییسجمهور توقایف برخی از اختیارات خود را به نهادهای دیگر منتقل نموده است، اما بااینهم بخش قابلتوجهی از قدرت در اختیار رییسجمهور قرار دارد. از جمله اینکه رییس قورولتای/پارلمان از جانب رییسجمهور نامزد میشود و بعد اعضای پارلمان به آن رأی میدهند. معاون رییسجمهور و نخستوزیر، اعضای دادگاه عالی و دادگاه قانون اساسی نیز از جانب رییسجمهور برای اخذ رأی تأیید به پارلمان معرفی میشوند. با توجه به اینکه حزب نزدیک به رییسجمهور بیشترین رأی را بهدست آورده، تأیید برنامههای رییسجمهور در پارلمان کار دشواری به نظر نمیرسد. یا به تعبیر دیگر، اساسا با وجود فعالیت احزاب سیاسی و روند دموکراسی در سهمگیری قدرت وجود دارد، اما عملا هیچ اپوزیسیون به معنای واقعی در مقابل دولت و حزبی که بیشترین قدرت را در پارلمان دارد، وجود ندارد.
بعد از ختم انتخابات رسانههای قزاقستان بهویژه رسانههای نزدیک به دولت پیامهای زیادی از سران کشورها و همچنان سران احزاب سیاسی کشورهای جهان را منتشر نموده و آن را یک دستآورد تاریخی برای قزاقستان دانستهاند. معاون حزب عدالت و توسعه ترکیه این انتخابات را یک اقدام تاریخی در قزاقستان خوانده است. و بهگفتهی این سیاستمدار ترک: چشمانداز سیاسی جدیدی که پس از انتخابات در حال شکلگیری است، نهتنها برای قزاقستان، بلکه برای سراسر جهان ترک از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. او خاطرنشان کرد که نهاد قانونگذاری قزاقستان پس از قرنها، برای نخستینبار با نام تاریخی «قورولتای» تشکیل خواهد شد؛ نامی که ریشه در سنتهای سیاسی اقوام ترک دارد.
در میان بخش زیادی از مردم قزاقستان نیز استفاده از عنوان قورولتای به عوض عناوینی مانند سنا، پارلمان و یا مجلس مورد استقبال قرار گرفته و برخی آن را تلاش برای احیای سنتهای تاریخی جامعهی ترک دانستهاند.
کارشناسان بینالمللی ناظر در این انتخابات آزمون واقعی این اصلاحات و انتخابات برای ایجاد یک پارلمان تکمجلسی را پس از آغاز فعالیت این نهاد و میزان تواناییهای آن در تقویت پاسخگویی، نمایندگی سیاسی و اعتماد عمومی دانسته و تذکر دادهاند باید در روزهای پیش رو نتایج آن را دید. بهباور این کارشناسان، قضاوت در مورد اینکه این بخش از اصلاحات سیاسی میتواند واقعا برای ثبات سیاسی این کشور مفید باشد را باید به گذشت زمان محول ساخت.
در همین حال هیأت بسیاری از نهادهای ناظر در این انتخابات، از جمله سازمان کشورهای ترک، کشورهای مستقل مشترکالمنافع، شورای عالی انتخابات ترکیه، شورای پارلمانی کشورهای ترک، آن را شفاف و باز دانستهاند.
اما باوجود این نکات مثبت از روند برگزاری انتخابات قورولتای در قزاقستان، تعدادی از نهادها و تحلیلگران رسانهای برخی انتقادات را نیز مطرح نمودهاند. اگرچه بهباور تمامی نهادهای ناظر، انتخابات نخستین قورولتای از نظر فنی و اجرایی منظم برگزار شد، اما ارزیابی OSCE/ODIHR نشان میدهد انتخابات قورولتای قزاقستان از نظر فنی به خوبی آماده و در روز رأیگیری عموما آرام و منظم برگزار شد، اما در محیطی فاقد تکثر سیاسی واقعی انجام گرفت. نبود گزینههای سیاسی متمایز، حذف امکان نامزدی مستقل، محدودیت فضای فعالیت جامعه مدنی و رسانههای مستقل، و برتری ناموجه حزب عدالت، فرصت انتخاب واقعی را برای رأیدهندگان محدود کرد. افزون بر این، تفاوت محسوس میان میزان مشارکت مشاهدهشده توسط ناظران و آمار رسمی، همراه با تخلفات قابلتوجه در روند شمارش آرا، پرسشهایی دربارهی صحت گزارشدهی مشارکت و سلامت فرآیند شمارش ایجاد کرده است.
برخی گزارشها از فشار بر فعالان سیاسی، روزنامهنگاران و افرادی با دیدگاههای مخالف دولت سخن گفتهاند. رادیو آزادی گزارش داد که انتخابات قورولتای در شرایطی برگزار شد که از یکسو روند رأیگیری بهطور کلی آرام و منظم بود و نهادهای بینالمللی مانند سازمان همکاری شانگهای تخلفی مشاهده نکردند، اما از سوی دیگر، دربارهی نبود اپوزیسیون واقعی، محدودیت فعالیت رسانهها و ناظران مستقل و فشار بر برخی فعالان مدنی نگرانیهایی مطرح شده است. این گزارش همچنین به ارزیابی OSCE/ODIHR اشاره میکند که نبود نامزدان مستقل و رقابت سیاسی واقعی را از نقاط ضعف مهم انتخابات دانسته است.
در این میان، رویترز این انتخابات را به نحوی تقویت و تداوم قدرت رییسجمهور قزاقستان تعبیر نموده است. به گزارش رویترز، حزب تازهتأسیس و طرفدار دولت «عدالت» با کسب کمی بیش از ۷۱ درصد آرا در انتخابات پارلمانی قزاقستان پیروز شد؛ نتیجهای که بهگفتهی این خبرگزاری، احتمالا به تحکیم قدرت قاسمژومارت توقایف، رییسجمهور قزاقستان، منجر خواهد شد. رویترز همچنین گزارش داد که چهار حزب دیگری که وارد پارلمان شدند نیز عموما از دولت توقایف حمایت میکنند.
چه چیزی برای افغانستان مهم است؟
طوری که در مقدمه تذکر یافت، قزاقستان یکی از مهمترین قدرتهای اقتصادی آسیای میانه و دهلیز اتصال دو قدرت مهم، یعنی چین و روسیه، میباشد. همچنان بخش مهمی از مسیر ارتباط ابتکار کمربند و جاده چین از قزاقستان میگذرد و این کشور در سال ۲۰۲۵ بهطور مجموعی دستکم ۲۵٫۹ میلیون تن غلات برداشت نموده که در این میان حدود ۱۹ میلیون تن گندم تولید داشته و حدود ۱۵ میلیون تن غله را صادر نموده که نسبت به سال قبل آن حدود ۶۰ درصد افزایش را نشان میدهد. تولیدات گندم قزاقستان در سطح کشورهای منطقه، بهویژه کشورهای آسیای میانه، در جایگاه نخست قرار دارد که تقریبا سه برابر تولیدات اوزبیکستان، یکی دیگر از کشورهای مهم در تولید گندم در آسیای میانه، میباشد.
در برنامههای رییسجمهور توقایف، توسعهی اقتصادی و زراعت از مهمترین بخشهای انکشافی عنوان شده است و در مدت حضور وی در قدرت از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۹، اقتصاد قزاقستان با وجود شوک کرونا، جنگ روسیه و اوکراین و ناآرامیهای جنوری ۲۰۲۲، مسیر کلی رشد را حفظ کرد. اقتصاد پس از رکود سال ۲۰۲۰ دوباره به رشد بازگشت و در ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ حدود پنج درصد و در ۲۰۲۵ حدود ۶٫۵ درصد رشد کرد. بااینحال، موتور اصلی رشد همچنان تا حد زیادی به نفت، هزینههای دولتی و تقاضای داخلی وابسته است. بنابراین، چالش اصلی دولت توقایف تبدیل رشد منابعمحور به رشد پایدار، متنوع و اشتغالزا و همزمان مهار تورم است.
قزاقستان یکی از مهمترین تأمینکنندگان غله و محصولات مرتبط با آن برای بازار افغانستان است و افغانستان نیز یکی از بازارهای مهم مصرفی غلهجات، بهویژه گندم و آرد قزاقستان، به شمار میرود. از همین رو، هرگونه تغییر در ثبات سیاسی و اقتصادی قزاقستان میتواند بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم بر تجارت غلات و در نتیجه بر دسترسی مردم افغانستان به مواد غذایی تأثیر بگذارد. افزایش قیمت گندم، محدودیت در صادرات، اختلال در مسیرهای ترانزیتی، کاهش تولیدات زراعتی یا تغییر در سیاستهای تجاری و صادراتی قزاقستان میتواند هزینهی واردات گندم و آرد را برای افغانستان افزایش داده و در نهایت بر قیمت نان و سایر مواد غذایی وابسته به گندم تأثیر بگذارد.
از سوی دیگر، ثبات اقتصادی و سیاسی قزاقستان میتواند فرصت مهمی برای افغانستان ایجاد کند. در صورت تداوم تولید و صادرات غلات این کشور و حفظ مسیرهای تجاری و ترانزیتی، افغانستان میتواند از یک منبع نسبتا مهم و نزدیک برای تأمین گندم و آرد استفاده کند. این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دارد که افغانستان برای تأمین نیازهای غذایی خود به واردات وابسته است. بنابراین، تحولات سیاسی و اقتصادی قزاقستان تنها یک موضوع داخلی برای این کشور نیست، بلکه میتواند بر امنیت غذایی، قیمت مواد اولیه و وضعیت تجارت افغانستان نیز تأثیرگذار باشد.
از این منظر، برای افغانستان مهم است که ضمن حفظ روابط اقتصادی و تجاری با قزاقستان، مسیرهای واردات و ترانزیت غلات را متنوع نگه دارد و از ظرفیتهای موجود برای توسعهی همکاریهای بلندمدت در بخش زراعت، تجارت و حملونقل استفاده کند. چنین رویکردی میتواند وابستگی به یک مسیر یا یک منبع مشخص را کاهش داده و در برابر تغییرات احتمالی در بازارهای منطقهای، ثبات بیشتری برای تأمین مواد غذایی افغانستان ایجاد کند.
