نویسنده: احسان عنان
دانشجویان افغانستانی در ایران با آغاز سمستر جدید، در کنار مشکلات تحصیلی و معیشتی، با تأخیر در روند تمدید اقامت و بلاتکلیفی وضعیت اسنادشان نیز روبه‌رو هستند. جنگ اخیر ایران و امریکا، مجازی‌شدن صنف‌های درسی و اختلال اینترنت، مشکلات آنان را چند برابر ساخت. اکنون که درس‌ها دوباره آغاز شده است، مشکلات اقتصادی و نبود دسترسی به برخی خدمات دانشجویی، ادامه‌ی تحصیل را برای آنان دشوارتر کرده است. به‌گفته‌ی دانشجویان، هزینه‌ی یک وعده غذای ساده به حدود ۴۰۰ هزار تومان رسیده است؛ مبلغی که تأمین آن برای کسانی که امکان اشتغال قانونی ندارند، دشوار است.
در کنار این مشکلات، شماری از دانشجویان دانشگاه پیام نور در تهران می‌گویند ماه‌ها است برای تکمیل روند تمدید اقامت خود انتظار می‌کشند. برخی دانشجویان می‌گویند پاسپورت‌های‌شان را که برای تمدید اقامت به بخش امور دانشجویان بین‌الملل سپرده‌اند، پس از ۲۰ تا ۳۰ روز دریافت کرده‌اند، در حالی که دیگران بیش از پنج ماه در انتظار مانده‌اند. دانشجویان همچنین از مشکلات بانکی، قطع سیمکارت‌ها و برخوردهایی شکایت دارند که به‌گفته‌ی آنان، نگرانی‌شان درباره‌ی ادامه‌ی تحصیل و وضعیت اقامت را بیشتر کرده است.
دانشجویان می‌گویند پیگیری‌های‌شان از سفارت افغانستان در تهران نیز در سه سال گذشته به نتیجه‌ی ملموسی نرسیده است. آنان از نمایندگی کشورشان انتظار دارند مشکلات‌شان را با نهادهای مربوط در میان بگذارد و درباره‌ی نتیجه‌ی پیگیری‌ها اطلاع‌رسانی کند. این در حالی است که براساس آمار رسمی، بیش از ۵۹ هزار دانشجوی افغانستانی در ایران تحصیل می‌کنند و آنان بیش از ۲۵ درصد دانشجویان بین‌المللی این کشور را تشکیل می‌دهند.
اختلال در تحصیل پس از جنگ ایران و امریکا
با آغاز درگیری‌های نظامی میان ایران و امریکا، دانشگاه‌ها صنف‌های درسی را آنلاین کردند و امتحانات نیز به‌صورت مجازی برگزار شد. این وضعیت در سمستر بعدی هم ادامه یافت. بسیاری از خانواده‌های دانشجویان افغانستانی به‌دلیل شرایط جنگی اجازه ندادند فرزندان‌شان در ایران بمانند. هم‌زمان، اینترنت با محدودیت و اختلال روبه‌رو بود و شماری از دانشجویان نمی‌توانستند به سامانه‌های آموزشی دانشگاه‌های ایران دسترسی پیدا کنند. در نتیجه، شماری از دانشجویان ناگزیر به حذف سمستر شدند.
حمید، دانشجوی یکی از دانشگاه‌های ایران، یکی از کسانی است که سمستر خود را حذف کرده است. او می‌گوید در آن زمان در افغانستان بود و با وجود تلاش‌های مکرر، نمی‌توانست به سامانه دانشگاه دسترسی پیدا کند.
حمید می‌گوید: «آن وقت در افغانستان بودم و هرقدر تلاش می‌کردم، سامانه دانشگاه باز نمی‌شد. هفته‌ها گذشت و من هر روز امیدوار بودم که شاید مشکل حل شود و بتوانم درسم را ادامه بدهم. اما نشد. آخر مجبور شدم سمستر را حذف کنم. حالا همصنفی‌هایم یک سمستر پیش‌تر از من هستند.»
او می‌افزاید که عقب‌ماندن از درس فقط به معنای ازدست‌دادن یک سمستر نیست و بر برنامه‌های آینده‌ی دانشجو نیز تأثیر می‌گذارد. به‌گفته‌ی حمید: «وقتی یک سمستر را از دست می‌دهی، فقط درس‌هایت عقب نمی‌ماند. مدت تحصیلت طولانی‌تر می‌شود، بعضی فرصت‌ها را از دست می‌دهی و از نظر روحی هم زیر فشار می‌روی. مدام فکر می‌کنی که چرا باید به‌خاطر شرایطی که در کنترل تو نیست، از دیگران عقب بمانی.»
تأخیر در تمدید و بلاتکلیفی اقامت
مشکلات مربوط به اسناد اقامتی، زندگی روزمره و ادامه‌ی تحصیل شماری از دانشجویان افغانستانی در ایران را دشوار کرده است. آنان شکایت دارند که با پایان اعتبار اسنادشان، برای انجام کارهای بانکی و استفاده از سیمکارت نیز با مشکل روبه‌رو شده‌اند و در معرض بازداشت در طرح‌های جمع‌آوری اتباع نیز قرار دارند.
در این میان، شماری از دانشجویان دانشگاه پیام نور در تهران از تأخیر طولانی در روند رسیدگی به پرونده‌های خود شکایت دارند. فرید، دانشجوی دوره‌ی ماستری این دانشگاه، می‌گوید پاسپورتش را در دوم ثور ۱۴۰۵ تحویل داده، اما پس از گذشت بیش از پنج ماه هنوز آن را دریافت نکرده است. او می‌گوید بارها برای پیگیری وضعیت پاسپورتش به مسئول مربوط مراجعه کرده و به او گفته شده است که پاسپورت برای تمدید اقامت به مرجع مربوط فرستاده شده است.
به‌گفته‌ی فرید، مسئولان گفته‌اند که پرونده‌های تمدید اقامت براساس اولویت رسیدگی می‌شوند و دانشجویان باید منتظر بمانند. بااین‌حال، او می‌گوید تجربه‌اش با این توضیح هم‌خوانی ندارد؛ «به مسئول سازمان امور دانشجویی دانشگاه پیام نور گفتم که این ترتیب رعایت نمی‌شود. چهار نفر از دوستان نزدیکم را نام بردم که پاسپورت‌شان را بعد از من تحویل داده بودند، اما پاسپورت‌های‌شان زودتر آماده شد. من بیش از پنج ماه است که منتظرم. اگر قرار است کارها براساس اولویت پیش برود، پس چرا وضعیت ما این‌طور است؟»
به‌گفته‌ی او، تأخیر در دریافت پاسپورت، کارهای بانکی‌اش را نیز با مشکل روبه‌رو کرده است. فرید می‌گوید: «بدون پاسپورت، کارهای بانکی‌ام هم با مشکل روبه‌رو شده است. هر روز که می‌گذرد، بیشتر نگران می‌شوم. ما فقط می‌خواهیم بدانیم وضعیت اقامت‌مان در چه مرحله‌ای است و کارها بر چه اساسی پیش می‌رود. وقتی روند روشن نباشد، نمی‌دانیم باید منتظر بمانیم یا دوباره پیگیری کنیم.»
مشکلات دانشجویان تنها به تأخیر در رسیدگی به پرونده‌ها محدود نمی‌شود. شماری از آنان می‌گویند هنگام پیگیری وضعیت تحصیل یا تمدید اقامت، با برخوردهایی روبه‌رو شده‌اند که نگرانی‌شان را بیشتر کرده است. به‌گفته‌ی این دانشجویان، در برخی موارد از خروج قطعی، کاهش نمره یا واحدهای درسی و مشروط‌شدن در سمسترهای گذشته سخن گفته شده است.
حمید نیز می‌گوید این وضعیت باعث شده است برخی دانشجویان حتا در بخش‌های اداری دانشگاه، از پرسیدن درباره‌ی وضعیت تحصیلی‌شان خودداری کنند؛ «وقتی از خروج قطعی حرف می‌زنند، آدم دیگر جرأت نمی‌کند سؤال کند. در حالی که ما برای درس‌خواندن آمده‌ایم و وقتی با مشکلی روبه‌رو می‌شویم، به راهنمایی نیاز داریم. نمی‌شود هر بار که برای پیگیری مراجعه می‌کنیم، نگران باشیم که چه برخوردی با ما می‌شود. ما هم حق داریم بدانیم روند تحصیلی ما چگونه پیش می‌رود و اگر مشکلی وجود دارد، برای حل آن چه کاری می‌توانیم انجام بدهیم.»
هزینه‌های زندگی و دشواری تأمین غذا
با آغاز سمستر جدید در ماه میزان امسال، دانشجویان امیدوار بودند که دست‌کم بخشی از خدمات رفاهی دانشگاه‌ها دوباره فراهم شود. اما به‌گفته‌ی آنان، در عمل تنها امکان بودوباش در خوابگاه یا لیلیه باقی مانده و از خدمات غذایی که پیش از این وعده داده شده بود، خبری نیست.
برای دانشجویانی که با مشکلات مالی روبه‌رو هستند، نبود این خدمات فشار بیشتری ایجاد کرده است. آنان می‌گویند برای تهیه یک وعده غذای ساده باید حدود ۴۰۰ هزار تومان بپردازند. با توجه به این هزینه، تأمین غذای روزانه برای کسانی که درآمد ثابت ندارند، دشوار است.
سمیه، دانشجوی دوره‌ی لیسانس در یکی از دانشگاه‌ها در تهران، می‌گوید نگرانی از هزینه‌های زندگی، هر روز بخشی از فکر دانشجویان را به خود مشغول کرده است. او گاهی ناگزیر است در مصرف پولش صرفه‌جویی کند تا بتواند هزینه‌های خود را تا پایان ماه برساند.
سمیه می‌گوید انتظار دانشجویان این است که وعده‌های داده‌شده درباره‌ی خدمات رفاهی عملی شود؛ «ما از اول با یک سلسله وعده‌ها به اینجا آمدیم و بر همان اساس برای درس و زندگی خود برنامه‌ریزی کردیم. حالا انتظار داریم همان وعده‌ها عملی شوند. ما چیز اضافه‌ای نمی‌خواهیم؛ فقط می‌خواهیم آنچه برای ما وعده داده شده بود، فراهم شود. وقتی اجازه‌ی کار نداریم، خانواده‌های‌مان هم نمی‌توانند از پس تمام هزینه‌ها برآیند، طبیعی است که انتظار داشته باشیم دانشگاه به تعهداتش عمل کند.»
او می‌افزاید: «ما هم می‌خواهیم مثل دیگر دانشجویان با خیال راحت درس بخوانیم، برای امتحان آماده شویم و به آینده‌ی خود فکر کنیم. وقتی هر روز باید نگران این باشیم که پول غذای فردا یا دیگر مصارف خود را از کجا پیدا کنیم، درس‌خواندن هم دشوار می‌شود.»
سمیه می‌گوید تفاوت هزینه‌ی غذا را در زندگی روزمره‌اش تجربه می‌کند. او می‌گوید: «همصنفی ایرانی‌ام غذای دانشگاه را با نرخ دانشجویی می‌گیرد، اما من برای همان غذا باید چند برابر پول بدهم. همین تفاوت هم فشار زیادی می‌آورد. ما هم دانشجو هستیم، برای درس‌خواندن به اینجا آمده‌ایم و شهریه (فیس) می‌پردازیم. چرا باید برای یک وعده غذای یکسان، بیشتر از همصنفی خود پول بدهیم؟ به نظر من، این انصاف نیست.»
بی‌توجهی سفارت افغانستان در تهران و مطالبه‌ی دانشجویان
از سوی دیگر، شماری از دانشجویان افغانستانی می‌گویند در سه سال گذشته بارها برای طرح مشکلات خود، پیگیری وضعیت اقامت و ادامه‌ی تحصیل به سفارت افغانستان در تهران مراجعه کرده‌اند؛ اما به‌گفته‌ی آنان، این مراجعه‌ها به نتیجه‌ی ملموسی نرسیده است. دانشجویان می‌گویند در کنار رسیدگی نهادهای مسئول ایران به امور اقامت و تحصیل، از سفارت کشورشان نیز انتظار دارند مشکلات آنان را جدی دنبال کند و درباره‌ی اقدام‌های انجام‌شده پاسخ روشن بدهد.
به‌گفته‌ی آنان، مدت طولانی از زمانی می‌گذرد که درخواست کتبی خود را درباره‌ی تأخیر در تمدید اقامت در دانشگاه پیام نور به سفارت سپرده‌اند؛ اما هنوز پاسخ مشخصی دریافت نکرده‌اند. آنان همچنین می‌گویند پیام‌هایی که برای پیگیری فرستاده‌اند، بی‌پاسخ مانده است.
فرید، یکی از این دانشجویان، از رفت‌وآمدهای مکرر به سفارت با ناامیدی یاد می‌کند. او می‌گوید: «ما زیاد پشت دروازه‌ی سفارت ایستادیم. علاوه بر این‌که کمکی ندیدیم، ارزش و جایگاه دانشجویی ما را هم نادیده گرفتند.»
رسیدگی به درخواست‌های اقامت در صلاحیت نهادهای مسئول ایران است و سفارت افغانستان به تنهایی نمی‌تواند درباره‌ی تمدید اقامت دانشجویان تصمیم بگیرد. بااین‌حال، دانشجویان انتظار دارند نمایندگی کشورشان در چارچوب صلاحیت‌های دیپلماتیک و قنسولی، مشکلات آنان را با نهادهای مربوط در میان بگذارد، درباره‌ی نتیجه‌ی پیگیری‌ها اطلاع‌رسانی کند و برای هماهنگی میان طرف‌های مسئول زمینه فراهم سازد. برای دانشجویانی که ماه‌ها در انتظار روشن‌شدن وضعیت اسناد خود مانده‌اند، آگاهی از روند رسیدگی و دریافت پاسخ روشن، بخش مهمی از پیگیری مشکلات‌شان است.
بااین‌همه، ادامه‌ی تحصیل برای دانشجویان افغانستانی در ایران فقط به حضور در صنف و پرداخت فیس خلاصه نمی‌شود. بلاتکلیفی اقامت، دشواری دسترسی به خدمات دانشجویی و مشکلات اداری، آینده‌ی تحصیلی آنان را نیز تحت تأثیر قرار داده است. دانشجویان از نهادهای مسئول می‌خواهند به این مشکلات رسیدگی کنند و از سفارت افغانستان انتظار دارند پیگیری درخواست‌های آنان را جدی بگیرد و درباره‌ی اقدام‌های انجام‌شده، پاسخ روشن و مشخص ارائه کند.
نوت: نام‌های به‌کاررفته در این گزارش، به‌منظور حفظ مصونیت افراد، مستعار هستند.
