گزارشگر: حمید نعمان
شهر کابل در سه هفتهی اخیر، چهرهای متفاوت از گذشته به خود گرفته و فضای آن بیش از هر زمان دیگری رنگوبوی امنیتی و نظامی داشته است. در کنار افزایش تدابیر امنیتی و حضور نیروهای طالبان در سطح شهر، بیلبوردهای تبلیغاتی در نقاط مختلف کابل نیز از برگزاری نشستی با عنوان «کنفرانس علمی و تحقیقی تأثیرات فرمانهای رهبر» خبر میدهند. در بیلبوردها زمان دقیق برگزاری مشخص نشده و تنها عبارت «بهزودی» برای اعلام زمان آن درج شده است. همزمان با این تحولات، حدود دو هفته پیش، شمار زیادی از دانشجویان دانشگاه کابل بهگونهی ناگهانی از خوابگاه این دانشگاه اخراج شدند؛ آن هم در شرایطی که تنها سه هفته به آغاز امتحانات پایان سمستر باقی مانده بود. ابهام دربارهی آنچه در دانشگاه کابل در حال وقوع بود، تنها به دانشجویان محدود نماند؛ حتا شماری از استادان دانشگاه نیز از برنامهها و رویدادهایی که قرار بود در این نهاد علمی برگزار شود، اطلاعی نداشتند.

چند روز پس از این رویداد، در ۲۳ عقرب، طالبان بهگونهی ناگهانی و از طریق گروههای واتساپی دانشجویان و کارمندان دانشگاه کابل، تعطیلی یکهفتهای دانشگاه را اعلام کردند. تصمیمی که بدون اطلاعرسانی رسمی و ارائهی جزئیات روشن دربارهی علت و هدف آن منتشر شد. یک روز پس از این اعلام، در روز یکشنبه (۲۴ عقرب) کنفرانس موسوم به «کنفرانس علمی و تحقیقی تأثیرات فرمانهای رهبر» آغاز شد. نشستی که نحوهی برگزاری با آن فضای سنگین ابهام و بیاعتمادی همراه بود. با وجود تبلیغات گسترده و نصب اعلانات در سطح شهر، نه تاریخ برگزاری کنفرانس از پیش بهصورت دقیق اعلام شده بود و نه از بسیاری از استادان، مدیران و دانشجویان دانشگاه کابل بهعنوان اعضای جامعهی علمی این نهاد دعوت شده بود. این کنفرانس، بنا بر اطلاعات ارائهشده، با هزینهای زیاد و با حضور هزاران ملای حامی طالبان آغاز شد.
چرا «فرمانهای رهبر»؟
هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، در سومین روز این کنفرانس، روز سهشنبه (۲۶ عقرب) در محل برگزاری نشست حضور یافت و سخنرانی کرد. این دومینبار از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰ است که او در کابل حضور پیدا میکند و در یک مراسم عمومی سخنرانی دارد. اما پرسش اساسی این است که چرا حامیان هبتالله آخوندزاده پنج سال پس از به قدرت رسیدن طالبان برای «فرمانهای رهبر» چنین کنفرانس گستردهای برگزار کردهاند و چه ضرورتی باعث شده است که اطاعت از فرامین او به محور یک نشست بزرگ با حضور هزاران ملا و روحانی حامی طالبان تبدیل شود؟
خزان سال گذشته در هفتم میزان به دستور هبتالله آخوندزاده، اینترنت و خدمات مخابراتی در سراسر افغانستان بهطور کامل قطع شد. این تصمیم دو روز بعد، در چهارشنبه نهم میزان، با وصل دوبارهی اینترنت در کابل و سپس ازسرگیری خدمات در کشور مواجه شد. چند ساعت قبل از وصلشدن مجدد اینترنت، شماری از وزیران طالبان که برای گفتوگو با رهبر این گروه به قندهار رفته بودند، پس از ناکامی در متقاعد کردن او برای صرفنظر کردن از قطع اینترنت، با دو چرخبال به کابل بازگشتند. همزمان، بهدلیل پیآمدهای گستردهی قطع ناگهانی اینترنت و خدمات مخابراتی، کابینهی طالبان در کابل جلسهی اضطراری برگزار کرد و به دستور نخستوزیر این گروه، ملا محمدحسن آخوند، تصمیم وصل مجدد اینترنت گرفته شد. این تصمیم در حالی عملی شد که دستور اولیه قطع اینترنت از سوی هبتالله آخوندزاده صادر شده بود و مقامهای کابلنشین طالبان بدون دریافت موافقت او، برخلاف تصمیم رهبر این گروه عمل کردند. به این ترتیب، برای نخستینبار اختلاف بر سر حدود صلاحیت رهبر طالبان و میزان اختیار مقامهای حکومتی در کابل، به شکل آشکار در فضای عمومی و بهویژه در رسانههای اجتماعی وابسته به طالبان بازتاب یافت. موضعگیری کانالها و چهرههای نزدیک به جناحهای مختلف این گروه نیز نشان داد که در موضوع قطع اینترنت، همهی جریانهای درون طالبان از تصمیم هبتالله حمایت نمیکنند و برخی از آنها دستکم در این مورد، از اقدام ملا محمدحسن آخوند و تصمیم مقامهای کابل پشتیبانی میکنند.
اختلاف بر سر اجرای فرامین هبتالله آخوندزاده تنها به موضوع قطع اینترنت محدود نمانده است. یکی از نمونههای روشن آن، فرمان ممنوعیت تهیه و نشر تصاویر موجودات زنده، شامل انسان و حیوان، است که در ماده ۲۲ قانون امر به معروف و نهی از منکر گنجانده شد و در اسد ۱۴۰۳ به توشیح رهبر طالبان رسید. اجرای این ممنوعیت از میزان همان سال، ابتدا در قندهار آغاز شد و سپس به دهها ولایت گسترش یافت. بااینحال، این فرمان در کابل و شماری از ادارات مرکزی طالبان عملا با همان شدت اجرا نشده است. مقامهای ارشدی چون سراجالدین حقانی، وزیر داخله، ملا یعقوب، وزیر دفاع، و امیرخان متقی، وزیر خارجهی طالبان، همچنان در برنامههای رسمی و شبکههای اجتماعی با تصاویر و ویدیوهای خود ظاهر میشوند و سخنگویان ادارات مرکزی نیز بهطور روزانه محتوای تصویری منتشر میکنند.
نمونهی دیگر ناکارآمدی فرمان رهبر طالبان در بدخشان دیده میشود. چند ماه قبل، پس از صدور دستورهایی از سوی مرکز برای توقف استخراج معادن توسط شرکتهای محلی و واگذاری آن به شرکتهای مورد حمایت حکومت طالبان، اختلاف بر سر اجرای این تصمیمها شدت گرفت. همزمان، دستور تغییر سمت جمعهخان فاتح، از فرماندهان بانفوذ تاجیکتبار طالبان در بدخشان، به دستور رهبر طالبان با مخالفت روبهرو شد. در پی این تنشها، در ۲۰ اسد امسال، نیروهای ویژه استخبارات و قطعه بدری به رهبری تاجمیر جواد، معاون استخبارات طالبان، به ولسوالی نسی اعزام شدند و درگیریها به ولسوالیهای مایمی، شکی و زیباک نیز گسترش یافت.
در کنار این موارد سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان و رهبر شبکه حقانی نیز از چهرههایی است که اختلاف دیدگاه او با هبتالله آخوندزاده در موضوع شیوه حکومتداری بهصورت علنی بازتاب یافته است. حقانی در قوس ۱۴۰۳ از آنچه «تنگنظری» و انحصار قدرت خوانده میشد، انتقاد کرد و در اظهارات بعدی نیز خواستار کاهش فشار بر مردم و پرهیز از حکومتداری مبتنی بر زور شد. تفاوت رویکرد او با حلقه قندهار در موضوع برخورد با شیعیان و هزارهها نیز مطرح بوده است. در حالی که سیاستهای طالبان در سالهای اخیر با محدودیتهای شدید حضور مذهبی شیعیان، مراسم محرم و فعالیت علمای این جامعه همراه بوده، حقانی در برخی موارد با برگزاری نشستهایی با علمای شیعه و نمایندگان هزاره، تلاش کرده است رویکرد متفاوتی نشان دهد.
مانور سیاسی حامیان طالبان؛ هبتالله پدر معنوی مسلمانان جهان
اما در طرف دیگر ترازو، فرامین رهبر طالبان برای هبتالله آخوندزاده قندهارنشین و حامیان او اهمیتی فراتر از یک سلسله دستورهای حکومتی دارد و به مسألهای حیاتی برای تثبیت جایگاه و اقتدار رهبری او تبدیل شده است. تا کنون بسیاری از این فرامین، بهویژه در زمینهی محدودیت بر زنان و شهروندانی که در ساختار قدرت حضور ندارند، با جدیت اجرا شدهاند. اما در درون ساختار طالبان، اجرای همین دستورها با دوگانگی و مقاومت روبهرو بوده است. هرچند نام این نشست «کنفرانس علمی و تحقیقی» گذاشته شده، برگزاری آن بیش از آنکه یک برنامهی علمی و پژوهشی باشد، مانوری سیاسی از سوی حامیان هبتالله آخوندزاده در کابل برای تأکید بر اقتدار او و تقویت جایگاه فرامینش در میان شبکههای مختلف گروه طالبان بود.
در این نشست، حامیان هبتالله آخوندزاده به او لقب «شیخالاسلام» دادند؛ عنوانی که در کنار تمجیدهای گستردهی سخنرانان، جایگاه محوری رهبر طالبان را در این گردهمایی برجسته میکرد. براساس گزارشها، حدود سه هزار ملا و روحانی در این نشست حضور داشتند.
بااینحال، در کنار ستایش گسترده از رهبر طالبان، موضوع اختلافهای درونی این گروه نیز به یکی از محورهای سخنرانیها تبدیل شد. عبدالحکیم حقانی، رییس دادگاه عالی طالبان و از نزدیکان هبتالله آخوندزاده، دربارهی پیآمدهای اختلاف میان اعضای این گروه هشدار داد و گفت که اختلافات داخلی باعث تضعیف نظام میشود. او با اشاره به تجربهی خلافتهای اسلامی گفت که این حکومتها ابتدا براثر اختلافات داخلی تضعیف شدند و سپس از میان رفتند. حقانی تأکید کرد که استحکام نظام اسلامی در گرو وحدت است و از اعضای طالبان و مردم افغانستان خواست برای حفظ و تقویت نظام این گروه تلاش کنند. او همچنین بر اطاعت از رهبران طالبان تأکید کرد و گفت که «اطاعت عامل کامیابی» است.
رییس دادگاه عالی طالبان از مقامها و کارمندان این گروه خواست از «امیران» خود اطاعت کنند و برای حفظ وحدت تشکیلاتی بکوشند. این هشدارها در حالی مطرح میشود که طی سالهای اخیر گزارشهای متعددی از اختلاف میان مقامهای ارشد طالبان منتشر شده و برخی از چهرههای این گروه نیز بهصورت علنی از شماری از فرامین رهبر طالبان، از جمله ممنوعیت آموزش دختران، انتقاد کردهاند.
در ادامهی این نشست، سخنرانان نزدیک به حلقه قندهار تلاش کردند با تمجید از هبتالله آخوندزاده، جایگاه دینی و سیاسی او را بیش از پیش برجسته کنند. عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیهی طالبان، او را «پدر معنوی مسلمانان جهان» خواند و در سخنانی، قوانین وضعی را غیرشرعی و مغایر با اسلام دانست. شرعی در ادامه گفت که قانون اساسی طالبان «قرآن کریم» است و قوانین این حکومت براساس شریعت اسلامی تدوین شدهاند. او با تأکید بر نقش قانون در بقای حکومت گفت: «استحکام نظام از طریق قانون تأمین میشود و اگر قانون نباشد، نظام نیز وجود نخواهد داشت.»

تاجمیر جواد، معاون ریاست عمومی استخبارات طالبان نیز امارت این گروه را نمونهی واقعی احیای امارت و هبتالله آخوندزاده را نمونهی واقعی «امامت» پس از قرنها توصیف کرد. مجموعهی این سخنان نشان میدهد که این نشست، در کنار عنوان علمی و تحقیقی خود، به تریبونی برای تأکید بر جایگاه دینی رهبر طالبان، ترویج اطاعت از او و برجستهسازی ضرورت وحدت در میان اعضای این گروه تبدیل شده بود.
بهدنبال فرامین گمشده
آخرینباری که هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، به کابل آمد و سخنرانی کرد در ۱۰ سرطان ۱۴۰۱ بود. او در این سخنرانی خود در تالار لوی جرگه در حضور ملاهای حامی طالبان، پیروزی این گروه را پیروزی اسلام قلمداد کرد. دومین سخنرانی او در کابل امسال اتفاق افتاد. او در سومین روز «کنفرانس علمی و تحقیقی تأثیرات فرمانهای رهبر» وارد کابل شد و در دانشگاه کابل سخنرانی کرد.
این بار محور اصلی سخنان او، تأکید بر اطاعت از «امیر» و ضرورت فرمانبرداری از رهبری طالبان بود. او در بخشی از سخنانش از مأموران و مسئولان خواست از امیر اطاعت کنند. پس از سخنرانی او نیز علمای دینی حاضر در نشست با رهبر طالبان تجدید بیعت کردند. تأکید دوباره بر اطاعت و بیعت در نشستی که با عنوان بررسی علمی و تحقیقی فرامین رهبر برگزار شده بود، نشان میداد که مسألهی اقتدار و فرمانبرداری از هبتالله آخوندزاده، یکی از محورهای اصلی این گردهمایی بوده است.
فشارهای مذهبی بیشتر میشود؟
بخش دیگری از سخنان هبتالله آخوندزاده در دانشگاه کابل، نگرانیهایی را دربارهی وضعیت مذهبی شیعیان و دیگر پیروان مذاهب اسلامی -بهجز حنفی- در افغانستان برانگیخته است. رهبر طالبان مدعی شد که همهی مردم افغانستان پیرو مذهب حنفی هستند و گفت براساس شریعت، «امام راه انتخاب میکند» و در افغانستان همه باید از مذهب حنفی پیروی کنند؛ او همچنین عمل به مذهب شافعی را ناروا خواند و خواستار گردهمآمدن مردم بر یک دیدگاه و مسیر فقهی شد. این اظهارات در حالی مطرح میشود که افغانستان از نظر مذهبی کشوری متنوع است و در کنار اکثریت اهل سنت، جامعهی بزرگی از شیعیان، بهویژه هزارهها، در آن زندگی میکنند. پیش از این نیز شماری از مقامهای طالبان، از جمله وزیر تحصیلات عالی این گروه، اظهاراتی دربارهی وجود تنها یک مذهب در افغانستان مطرح کرده بودند.
طالبان پس از بازگشت به قدرت، رسمیت قانونی مذهب جعفری و قانون احوال شخصیه شیعیان را که در حکومت پیشین بهرسمیت شناخته شده بود را لغو کردند. در سالهای اخیر نیز شیعیان از محدودیتهای مذهبی، بازداشت برخی روحانیان و گزارشهایی دربارهی فشار بر پیروان مذهب اسماعیلیه برای تغییر مذهب انتقاد کردهاند. از اینرو، تأکید رهبر طالبان بر حنفیبودن همهی مردم و ناروا دانستن عمل به مذاهب دیگر، نگرانیها دربارهی محدودتر شدن فضای مذهبی و به حاشیه راندهشدن پیروان سایر مذاهب را افزایش داده است.
ساز مخالفت در نشست اطاعت
در میان سخنرانان این نشست، سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان، لحنی متفاوت از دیگر حامیان هبتالله آخوندزاده داشت. در حالی که بیشتر سخنرانان بر اطاعت بیچونوچرا از رهبر طالبان و اجرای فرامین او تأکید میکردند، حقانی از رهبران و اعضای این گروه خواست رفتاری نکنند که مردم از آنان متنفر شوند. او هشدار داد که حتا اگر در جامعه یک «منکر کوچک» وجود داشته باشد، نباید بهبهانهی آن از مردم فاصله گرفت یا زمینهی نفرت و دشمنی آنان با طالبان را فراهم کرد.

حقانی تأکید کرد که هدف از تشکیل حکومت، تحمیل حاکمیت بر مردم نیست، بلکه طالبان باید به مردم خدمت کنند، به مشکلات آنان گوش دهند و از رفتارهایی که فاصله میان حکومت و جامعه را بیشتر میکند، بپرهیزند. او همچنین از اعضای این گروه خواست برای توضیح اهداف و منافع نظام مورد نظر طالبان، تنها به سخنرانی از منبرها بسنده نکنند، بلکه به روستاها، ولسوالیها و ولایتهای مختلف بروند و مستقیما با مردم گفتوگو کنند. وزیر داخلهی طالبان هشدار داد که پافشاری خشک و سختگیرانه بر مواضع، بدون تلاش برای اصلاح امور، به ایجاد سوءتفاهم و افزایش مشکلات اجتماعی منجر خواهد شد. عبدالسلام حنفی، معاون اداری نخستوزیر طالبان نیز در سخنرانی خود گفت که هیچ نظامی با ظلم و بیعدالتی دوام نمیآورد. او گفت: «اگر خدای نخواسته در یک نقطهی افغانستان ظلم صورت بگیرد، امکان ندارد یک نظام همراه ظلم بقا داشته باشد.»

این سخنان در نشستی که محور اصلی آن تأکید بر اطاعت از رهبر طالبان بود، بار دیگر تفاوت دیدگاه میان حقانی و حلقه نزدیک به هبتالله آخوندزاده را برجسته کرد. بهویژه آنکه در میان مقامهای ارشد طالبان، حقانی از معدود چهرههایی است که انتقادهایش از شیوه حکومتداری این گروه را بهصورت علنی مطرح کرده است.
در این نشست، هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، دربارهی شماری از موضوعات مهم و چالشهای پیشروی این گروه، از جمله درگیریهای مرزی با پاکستان و حملات جبهات نظامی مخالف طالبان، سخنی نگفت. همچنان، به امیرخان متقی، وزیر خارجه؛ ملا محمدحسن آخوند، نخستوزیر؛ مولوی فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان؛ ملا یعقوب، وزیر دفاع؛ و شماری دیگر از مقامهایی که در مواردی از فرامین رهبر طالبان اطاعت نکردهاند، فرصت سخنرانی داده نشد. در عوض شماری از والیها و مدیران ریاستها و ادارههای کوچک سخنرانی کردند.