لیکوال: محمد بشر
لنډیز
دا لیکنه د البرټ هرشمن د «وتل، اعتراض او وفاداري» (Exit, Voice, and Loyalty) د کلاسیکې نظریې د بیا لوستلو او پراختیا له لارې، په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته د هغوی تر واکمنۍ لاندې د افغانستان د وګړو سیاسي او ټولنیز چلند څېړي.
دا مقاله پر دې فرضیې ولاړه ده چې د طالبانو استبدادي رژیم د وېرې په رامنځته کولو او د ټولنیز او سیاسي فعالیت د لګښتونو په بدلولو سره د «تحمیلي چوپتیا» پدیده بیا تولید کړې ده؛ داسې چوپتیا چې بهرني څارونکي یې باید په اسانۍ د رضایت، تسلیمۍ یا د واکمن نظم د مشروعیت نښه ونه ګڼي.
دغه لیکنه د هرشمن د نظریې ترڅنګ د تیمور کوران د «جعلي غورهتوبونو» (Preference Falsification) او «تر ځمکې لاندې سیاست» (Infrapolitics) مفاهیم هم کاروي او څرګندوي چې د ځپنې او سیاسي خفقان جوړښت څنګه د خلکو د عادي سیاسي او ټولنیزو فعالیتونو لارې محدودې کړې دي.
له هېواده وتل، چې پخوا د ژوند د ښه کولو یوه انتخاب و، اوس د ژوندي پاتې کېدو پر تګلارې او یو ډول «پټې جبري کډوالۍ» بدل شوي دي. اعتراض د درنو لګښتونو له امله پټو بڼو او غیرمتمرکزو مقاومتونو ته اوښتی او له وطن سره عاطفي تړاو د «منفي مقاومت» په توګه، یعنې د هېواد دننه د پاتې کېدو او د مبارزې له ډګره د نه وتلو په معنا راڅرګند شوی دی.
په پای کې، دا لیکنه څرګندوي چې د سیاسي استبداد او څو اړخیزو نابرابریو یوځای کېدو د انسان د عمل او پرېکړې کولو وړتیا محدوده کړې او د افغانستان د خلکو د انتخابونو ساحه یې په جدي توګه تنګه کړې ده.
سریزه
د یوه ټولواکمن او ایډیالوژیک نظام تر واک لاندې ژوند یوازې د بنسټیزو حقونو او ازادیو له محرومېدو څخه عبارت نه دی؛ بلکې په ژوره کچه د «انساني خپلواک عمل» (Human Agency) د کمزوري کېدو او د خپل برخلیک په اړه د پرېکړې کولو د وړتیا د محدودېدو معنا هم لري.
په داسې فضا کې کېدای شي یو وګړی په څرګنده پوه شي چې کوم وضعیت نه غواړي، خو د هغه د بدلولو لپاره خوندي او عملي لارې ونه لري. نوموړی د وتلو له غوښتنې، سره له دې چې امکانات کم او لارې تړلې دي، د ځپنې پر جوړښت د اعتراض له لېوالتیا او له وطن سره د تړاو له احساس سره، سره له دې چې د واکمنې ایډیالوژۍ مخالف دی، په یوه دوامداره کشمکش کې وي.
په داسې شرایطو کې د وګړو چلند یوازې د هغوی د ښکاره انتخابونو له مخې نه شي ارزول کېدای؛ بلکې هغه جوړښت هم باید وڅېړل شي چې ټاکي کوم انتخابونه د لاسرسي وړ دي، هر انتخاب څومره ځاني او امنیتي لګښت لري او د خلکو واقعي غوښتنې څنګه د دغو محدودیتونو تر اغېز لاندې راځي.
البرټ هرشمن په خپل اغېزناک اثر «وتل، اعتراض او وفاداري» (۱۹۷۰) کې د سازمانونو، بنسټونو او دولتونو د کیفیت د خرابېدو پر وړاندې د وګړو درې غبرګونونه تشریح کړي دي:
- وتل (Exit): له یوه سازمان یا جوړښت څخه د وتلو پرېکړه.
- اعتراض (Voice): له دننه څخه د وضعیت د اصلاح یا بدلون لپاره هڅه.
- وفاداري (Loyalty): هغه عامل چې د وتلو پرېکړه ځنډوي او د اعتراض د اغېز لپاره ډېر فرصت برابروي.
په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو تر بیا رسېدو وروسته پر افغانستان د دې نظریې پلي کول ښيي چې څنګه یو استبدادي رژیم د وتلو د امکان په محدودولو او د اعتراض د لګښتونو په لوړولو سره د «تحمیلي چوپتیا» پدیده بیا رامنځته کوي؛ داسې چوپتیا چې ښايي په تېروتنه د رضایت یا تسلیمۍ نښه وګڼل شي.
۱. وتل: د وطن پرېښودلو سیاست او پټه جبري کډوالي
د هرشمن په نظریه کې وتل د فرد د وضعیت د ښه کولو او هوساینې د زیاتولو یوه پروسه ده؛ خو په اوسني افغانستان کې له هېواده وتل د ژوند د ښه کولو له یوه انتخاب څخه د ژوندي پاتې کېدو پر تګلارې او یو ډول «پټې جبري کډوالۍ» بدل شوي دي.
له سیستماتیکو محدودیتونو، جنسیتي اپارتاید، د عقایدو له تفتیش او پراخ محرومیت څخه تېښته، له وطن څخه د وتلو ماهیت له یوه نسبتاً خپلواک انتخاب څخه په یوه جوړښتي فشار ته د غبرګون په بڼه بدل کړی دی.
په داسې شرایطو کې یو کس ښايي د هغو محدودیتونو څخه د خلاصون لپاره چې ژوند او انساني کرامت یې ګواښي، اړ شي خپل وطن پرېږدي. له همدې امله، د داوطلبانه او جبري کډوالۍ ترمنځ پوله تر ډېره مبهمه کېږي.
هرشمن استدلال کوي چې د یوه سازمان د وړ او منتقدو غړو وتل، دغه سازمان د خپلو یو شمېر منتقدانو له شتون څخه محروموي او د هغه د زوال بهیر چټکولای شي.
په افغانستان کې دا موضوع د متخصصو کادرونو، د پوهنتونونو د استادانو، ډاکټرانو او تخنیکي متخصصینو په پراخه کډوالۍ کې لیدل کېدای شي. دغه وتل ټولنه د خپلو علمي او فکري وړتیاوو له یوې برخې محروموي؛ ځکه یو شمېر لوستي کسان او د منځنۍ طبقې غړي، چې کولای یې شوای د اعتراضونو او مدني غوښتنو په تنظیم کې رول ولوبوي، د ټولنې له بدنې جلا شوي دي.
خو باید هېر نه کړو چې له هېواده وتل یو داسې امتیاز دی چې د مالي امکاناتو شتون ته اړتیا لري. دا بهیر مالي وړتیا، پاسپورټ، ویزې او له هېواده بهر ملاتړو شبکو ته اړتیا لري.
په پایله کې، د استبداد منطق د تېښتې امکان د ټولو خلکو لپاره په یوه اندازه نه برابروي.
هغه کسان چې له مادي او ټولنیزو سرچینو بېبرخې دي، په ځانګړي ډول د ټولنې محرومې طبقې او هغه ښځې چې په دودیزو او لرې پرتو سیمو کې ژوند کوي، په ناغوښتلي ډول «جبري پاتې کېدو» ته محکومېږي؛ دا په یوه ځپونکي چاپېریال کې جوړښتي بندیتوب دی، چې پکې د باکرامته ژوند تر ټولو ساده امکانات او مدني فعالیت هم ترې اخیستل شوي دي.
۲. اعتراض: د ځپنې تر فشار لاندې غږ پورته کول او تر ځمکې لاندې سیاست
هرشمن اعتراض د یوه جوړښت د ننګولو او له دننه څخه د وضعیت د بدلون هڅه بولي؛ خو د وېرې او ځپنې په فضا کې د مخالفت څرګندولو لګښت ډېر دروند تمامېدای شي.
کله چې ښکاره اعتراض د زندان، شکنجې، جبري اعتراف یا حتی فزیکي حذفېدو لامل کېدای شي، د تیمور کوران د «جعلي غورهتوبونو» (Preference Falsification) مفهوم ځانګړی اهمیت پیدا کوي.
د دغه مفهوم له مخې، خلک ښايي خپل واقعي باورونه او غوښتنې پټې کړي او په عامه فضا کې داسې چلند وکړي، لکه له موجود وضعیت سره چې موافق وي.
په داسې فضا کې د امر بالمعروف او نهی عن المنکر وزارت په څېر بنسټونه کولای شي د څارنې او د عامه ازادیو د محدودولو له لارې د ازاد بحث او مخالفت د څرګندولو امکانات کم کړي.
دغه وضعیت د «چوپتیا مارپیچ» (Spiral of Silence) د رامنځته کېدو لامل هم کېدای شي؛ داسې حالت چې خلک د مجازاتو یا ټولنیز انزوا له وېرې فکر کوي چې مخالفان په لږکیو کې دي او په پایله کې نور هم چوپ پاتې کېږي.
له همدې امله، د ښکاره اعتراضونو کمېدل د رژیم د مشروعیت نښه نه ده؛ بلکې ښايي د مخالفت د لوړ لګښت او د ځپنې د وېرې انعکاس وي.
سره له دې، د طالبانو د واکمنۍ تجربې ښودلې چې ځپنه په یوازې ځان د خلکو ناخوښي نه شي له منځه وړلای.
په کابل او نورو ښارونو کې د جنسیتي اپارتاید او د بنسټیزو حقونو د سلبولو پر وړاندې د ښځو لاریونونه د دغې ناخوښۍ د ښکاره کېدو یوه بېلګه ده.
دغه اعتراضونه د فشارونو، نیونو او د شکنجې د راپورونو له شتون سره سره دوام موندلی دی.
همدارنګه، د جبرئیل ښارګوټي د ځوانانو اعتراضونه، چې د ښځو د ځپنې او خپلسرو نیونو په غبرګون کې ترسره شول، ښيي چې مدني اعتراضونه د ټولو محدودیتونو باوجود لا هم د راڅرګندېدو امکان لري.
د ښکاره اعتراضونو ترڅنګ، د خلکو ناخوښي کولای شي په پټو او غیررسمي بڼو، یعنې د «تر ځمکې لاندې سیاست» (Infrapolitics) یا ورځني مقاومت په توګه هم دوام ومومي.
د اعتراض دغه بڼه، چې غیرمتمرکز او څو اړخیز مقاومت بلل کېدای شي، لازماً یو واحد مشر یا سازمان نه لري.
د بېلګې په توګه:
- د ښځینه ښوونکو له خوا د نجونو لپاره د پټو ښوونیزو شبکو جوړول.
- د اعتراضونو د یوې برخې ډیجیټلي فضا او محدودو غونډو ته لېږدول.
- په سختو شرایطو کې د سیمهییزو خبریالانو فعالیتونه.
که څه هم دغه اقدامات په یوازې ځان د رژیم د سمدستي نسکورېدو وړتیا نه لري، خو د ټولیزې حافظې په ساتلو او پر ټولنه د واکمنې ایډیالوژۍ د بشپړ تسلط په مخنیوي کې مرسته کولای شي.
۳. وفاداري: د ایډیالوژیکې غلامۍ او له وطن سره د تړاو ترمنځ توپیر
په استبدادي ټولنو کې د هرشمن د نظریې د پلي کولو یوه مهمه برخه د «وفادارۍ» (Loyalty) مفهوم دی.
په اصلي نظریه کې وفاداري له یوه سازمان سره د تړاو او د هغه د اصلاحپذیرۍ په هیله معنا لري.
خو د طالبانو تر واکمنۍ لاندې په افغانستان کې د خلکو د پاتې کېدو د دقیق تحلیل لپاره باید د وفادارۍ دوه ډولونه سره جلا کړو:
الف: ایډیالوژیکه او د امتیازاتو پر بنسټ وفاداري (د واکمن نظم ملاتړ)
په دې ډله کې د رژیم سخت دریځي ملاتړي، جنګي ځواکونه، عقیدتي ـ پوځي جوړښت او هغه امتیاز ترلاسه کوونکي شامل دي چې د واک د جوړښت له بیا تنظیم څخه ګټه اخلي.
په دې برخه کې وفاداري له دوو اساسي سرچینو څخه تغذیه کېږي:
لومړی، ایډیالوژیکه او عقیدتي همغږي؛ په دې معنا چې رژیم یوازې یو عادي سیاسي جوړښت نه، بلکې د مطلوبې موخې تحقق او د الهي احکامو د پلي کولو وسیله ګڼل کېږي.
دویم، مادي ګټې او ټولنیز مقام؛ په دې حالت کې د موجود نظم دوام د اقتصادي سرچینو او وېشل کېدونکو امتیازونو ته د لاسرسي د تضمین په معنا دی.
دغه ډله موجود نظام نه یوازې ناکارآمد یا استبدادي نه ګڼي، بلکې هر ډول عامه ناخوښي د «ارزښتونو» څخه د انحراف پایله بولي.
په حقیقت کې، د دې ډلې وفاداري د ځپنې ماشین ته سونتوکي برابروي او رژیم ته اجازه ورکوي چې د خپلو ګټهاخیستونکو وفادارو کسانو په ملاتړ پر ټولنه خپل تسلط ټینګ کړي.
ب: له ټولنې او خاورې سره عاطفي او اخلاقي تړاو
د ټولنې هغه لویه برخه چې په هېواد کې پاتې شوې، له رژیم څخه د ملاتړ کوونکو له ډلې سره ژور توپیر لري.
د هغوی پاتې کېدل هېڅکله له واکمن سیاسي نظم سره د همغږۍ یا د رسمي ایډیالوژۍ پر وړاندې د تسلیمۍ معنا نه لري؛ بلکې د اخلاقي مسؤولیتونو، ژورو ټولنیزو اړیکو، تاریخي او فرهنګي هویت او په ډېرو مواردو کې د کډوالۍ لپاره د مادي او جوړښتي امکاناتو د نشتوالي پایله ده.
د ډېرو وګړو لپاره د پانګې د نشتوالي، د پولو د تړل کېدو او د ملاتړو شبکو د نه شتون له امله له هېواده وتل یو ناشونی او له لاسرسي بهر انتخاب دی.
خو که هغه کسان هم په پام کې ونیسو چې د وتلو وړتیا یې نه لرله او هغه کسان چې په خپله خوښه یې پاتې کېدل غوره کړي، په دواړو حالتونو کې په وطن کې ژوند کول د تسلیمۍ معنا نه لري.
هغه څوک چې په کابل، هرات یا بامیان کې هڅه کوي د یوه کوچني کتابپلورنځي څراغ روښانه وساتي، یوازې ادبي غونډه جوړه کړي او یا د ښځو د کارموندنې لپاره د ګنډلو یو کوچنی ورکشاپ پرانیزي، د رژیم وفادار نه دی؛ بلکې د راتلونکي له امکان، انساني کرامت او د خپلې ټولنې د ژوند له دوام سره وفادار پاتې شوی دی.
په دې چوکاټ کې له وطن سره تړاو له یوه منفعل احساس څخه اوړي او د «منفي مقاومت او په ژوند کې د خپلواک عمل» په بڼه راڅرګندېږي.
د دغه چلند اساسي مفهوم په هېواد کې د مبارزې له ډګره د نه وتلو او د استبداد تر ایرو لاندې د مدني ټولنې د ژوند د ضربان د ژوندي ساتلو صبرناک کوښښ دی.
۴. د محدودیتونو په تقاطع کې د لګښتونو تراژیک بدلون
د هرشمن د نظریې اهمیت هغه مهال لا څرګندېږي چې د وتلو، اعتراض او وفادارۍ ترمنځ متقابلې اړیکې وڅېړو.
په عادي شرایطو کې، کله چې د وتلو لاره وتړل شي، ښايي اعتراضونه زیات شي؛ خو په ټولواکمنو نظامونو کې دا اړیکه بل ډول بڼه خپلولای شي.
رژیم د اعتراض لګښتونه دومره لوړوي چې د هغه د اغېزمنتیا امکان کمېږي.
په پایله کې، خلک حتی د کډوالۍ د قانوني خنډونو او درنو لګښتونو باوجود، خپل ټول توان د وتلو لپاره د یوې لارې په موندلو مصرفوي؛ ځکه په داسې شرایطو کې کډوالي، که څه هم ستونزمنه او ګرانه ده، ښايي د هغه اعتراض په پرتله لږ خطرناکه وي چې پایلې یې نه جبرانېدونکې وي.
کله چې د اعتراض لګښتونه د هغه له احتمالي ګټو لوړ شي او د وتلو لاره هم د پولو د تړل کېدو یا د مالي سرچینو د نشتوالي له امله د لاسرسي وړ نه وي، وګړی د «جغرافیایي بندیتوب او تحمیلي پاتې کېدو» په حالت کې راګېرېږي.
په داسې وضعیت کې چوپتیا ښايي یوازینی عملي انتخاب پاتې شي؛ خو د یوه انتخاب عملي کېدل په دې معنا نه دي چې هغه په خپلواکه توګه غوره شوی دی.
دغه چوپتیا د جوړښتي محدودیتونو او یو له بل سره تړلو نابرابریو پایله کېدای شي.
خو دغه جوړښتي محدودیتونه د ټولو خلکو لپاره په یوه اندازه نه دي وېشل شوي؛ بلکې د جنسیت، قومیت او جغرافیې ویجاړوونکې تقاطع د انتخابونو ساحه لا پسې تنګوي.
د پلازمېنې د یوه لوستي نارینه د خپلواک عمل له وړتیا او د غور یا کندهار په څېر ولایتونو کې د یوه محروم او په دودیز چاپېریال کې ایسار شوي ښځینه وګړي له سخت وضعیت سره ژور توپیر شته.
په دې لیدلوري کې محرومیتونه یو پر بل ورزیاتېږي:
- لرې جغرافیه د وتلو لارې محدودوي.
- دودونه او نارینهواک جوړښت د اعتراض حق سلبوي.
- جنسیتي هویت فرد د جوړښتي بندیتوب تر ټولو ژورو پوړونو ته ټېل وهي.
په پایله کې، د انسان ټولنیز او جغرافیایي موقعیت ټاکي چې هغه د ژوندي پاتې کېدو او خپلواک فعالیت لپاره تر کومه بریده واقعي امکاناتو ته لاسرسی لري.
پایله
د طالبانو د استبدادي واکمنۍ په شرایطو کې د البرټ هرشمن د درېګوني چوکاټ (وتل، اعتراض او وفاداري) بیا لوستل او پراخول موږ د «تسلیمۍ یا مقاومت» او «زړورتیا یا هوساینې غوښتنې» په څېر له ساده او دوهقطبي قضاوتونو څخه ژغوري.
د افغانستان د خلکو بېلابېل او متنوع چلندونه، د ښځو له سړکنیو اعتراضونو او مدني مقاومت څخه نیولې، تر له خطرونو ډکو کډوالیو، پټو ځمکلاندې مقاومتونو او په وطن کې تر باعزته پاتې کېدو پورې، لازماً یو د بل ردونکي نه دي؛ بلکې ټول د یوه مطلق ځپوونکي جوړښت پر وړاندې د ټپي شوي انساني خپلواک عمل بېلابېلې د ژوند تګلارې دي.
په دې جغرافیه کې د وتلو، اعتراض او وفادارۍ د تضادونو څېړنه څرګندوي چې ټولواکمن استبداد څنګه د خپلواک فعالیت دودیز تعریفونه بدلوي او له منځه یې وړي.
د بنسټیزو حقونو په نشتون کې یوازې د خبرو کولو رسمي حق یا له پولو څخه د تېرېدو امکان د واقعي ازادۍ د تحقق لپاره بسنه نه کوي.
ازادي په دې معنا ده چې:
- انسان وکولای شي د ځپنې له وېرې پرته خپل نظر څرګند کړي.
- په خپل وطن کې له دې پرته چې تېښتې ته اړ شي، په انساني کرامت ژوند وکړي.
- د خپل راتلونکي په اړه د پرېکړې حق ولري، پرته له دې چې پاتې کېدل یا وتل د اخلاقي قضاوت معیار وګرځي.
د ننني افغانستان د استبداد تر ټولو ژوره او وېروونکې پایله یوازې د اعتراضونو ځپل یا بېبېرته کډوالي نه ده؛ بلکې د لګښتونو تراژیک بدلون او د فکري افقونو تدریجي له منځه تلل دي.
په داسې وضعیت کې له هېواده وتل د خلاصون یوازینۍ لار، اعتراض یو له خطرونو ډک عمل او وفاداري د راتلونکي د هیلې د ژوندي ساتلو په پناهځای بدلېږي.
