تیارلاوچی: بالتهبای
ادبیاتشناسلیک علمیده بابا رحیم مشربنینگ توغیلگن ییلی مسألهسیده معلوم تۉختمگه کېلینگن اېدی. شاعرنینگ تولدی 1640 ییل، دېب بېلگیلنیب، شو اساسده شاعرنینگ 350 ییللیگی اۉتگن عصر نینگ 90-ییللری نشانلنگندی. بیراق کېینگی ییللر بو مسألهگه ینه قَیتیلیب، شاعرنینگ توغیلگن ییلی سنهسی تورلیچه (1653- 1657 ییللر) کۉرسهتیلهیاتیر. جملهدن، مشرب شعرلرینینگ تالمس تدقیقاتچیسی جلالالدین یوسفاو 2006 ییل نشرگه تیارلهگن مشرب «دېوانی»گه کیرگن «اونی دېوانهی مشرب دېرلر» مقالهسیده یازهدی: «ملیحا سمرقندي «مذکر الاشاب» ناملی تذکرهسیده رحیم بابا مشرب بیلن سمرقندده ایکّی دفعه اوچرهشگنلیگینی، بیرینچی مرته شاعرنی اۉسپیرینلیک، یعنی سقال-مویلبی اېندی چیقه باشلهگنیده و ایکّینچیسی سمرقندگه قلندر لباسیده، ساچ و سقالی برق اوریب اۉسگن بیر دورده کیریب کېلگنینی سۉزلهیدیلر. اونینگ «ما را» ردیفلی فارسيده یازیلگن شعری نمونه قیلیب کېلتیریلهدی. «مذکّر الاشاب» نینگ 1688 – 1692 ییللر آرهسیده یازیلگنلیگینی نظرده توتسک، ملېحانینگ مشرب بیلن ایلک اوچرهشوولری 1672 ییلده، ایکّینچی تاقیر اوچرهشوولری اېسه 1690 ییلده صادر بۉلگن. ینه بیر دلیل شوکی، اسحاق باغستاني اۉزینینگ «تذکرهی قلندران» اثریده «حضرت شاه مشرب موتلری ایامینده عمرلریدین 58 سنه کېچوب اېردی»، دېیدیلر. فیلولوژی فنلری نامزادی محسن ذکراو دلیل کېلتیرگن اوشبو تذکرهنی کۉرگن اېمسمن. غالبا بو فکر تۉغری کۉرینهدی… بوندن چیقهدیکی، شاه مشربنینگ حیات یۉللری شوندهی: 1653 – 1711» (مشرب، «دېوان»، نشرگه تیارلاوچی. جلالالدین یوسفي. «ینگی عصر اولادی». ت. ، 2006 ییل).
1990 ییلی «شرق یولدوزی» ژونالیده م. ذاکراو نشرگه تیارلهگن «تذکرهی قلندران» ناملی اثر قیسقرتیریلگن حالده نشر اېتیلدی. اثر تذکره دېب ناملنسه هم، لېکن توزیلیشی جهتیدن تذکرهچیلیک اندازهلریگه جواب بېرمهیدی. اثر سادّه تیلده (قَیته تحریر قیلینگندېک) یازیلگن. اونینگ اۉن بیر بابی مشرب نینگ حیاتی و ایجادیگه بغیشلنگنی حقیده گپیریلهدی-یو، لېکن جماعتچیلیککه فقط بېش لوحهسی حواله قیلینهدی، قالگن قِسملری نېگه اعلان قیلینمهگنی حقیده بیرار سبب بیلدیریلمهیدی. شونینگدېک، ناشر قۉلیازمه اېگهسی عادلخان زابیر اۉغلی قۉلیازمهنی ساتمهگنی، اونی اۉز حضوریده کۉریب چیقیشگه رخصت بېرگنینی ایتهدی، لېکن م. ذاکراو اثرنی یا کۉچیریب، یا فوتونسخهسینی آلگن-آلمهگنی حقیده هم انیق فکر بیلدیرمهیدی. بو خیل ناانیقلیکلر اېسه تورلی تدقیقادچیلر تامانیدن حقلی روشده اعتراضلرگه سبب بۉلدی.
موجودلیگی نامعلوم بۉلگن «تذکرهی قلندران» اثریدهگی معلوماتلر (خصوصاً، شاعر توغیلگن ییلی مسألهسیده هم) تۉغری بۉلسه، نیمه اوچون دیر محسن ذکراو اۉزی نینگ «کشفیاتی»گه اۉزی ایشانمهی، مشرب تولدی سنهسینی بیر نېچه مرته، بیر-بیریگه ضد طرزده کېلتیرهدی. جملهدن، او 1966 ییل اعلان قیلگن «مشرب» ادبي-تنقیدي اۉچېرکیده «شو طریقه شاعرنی 1657-58 ییللرده توغیلگن دېب انیق ایتیش ممکن»، دېیدی. بیراق بو معلومات تۉرت صحیفه اۉتگچ، قوییدهگیچه اۉزگرهدی: «او (مشرب- اې.م.) تخمیناً 24-25 یاشلریده، یعنی 1670-1671 ییللرده کاشغرگه بارهدی»، دېب اۉزینینگ معلوماتیگه قرشی چیقهدی. چونکه عادي اریفکمېتیکه بۉییچه (1670-24=1646) بو سنه 1646 ییلگه تۉغری کېلهدی. م. ذاکراونینگ 1990 ییلی اعلان قیلینگن «مېن هم انسان نسلیدن» مقالهسیده، بو سنه ینه بیر کرّه اۉزگرهدی، اونده «مشرب شهید بۉلگنده 70 یاشلردن آشگن اېدی. خلاصه، 1640-41 ییللر اونینگ تولد ییلیگه تۉغری کېلهدی»، دېگن اوچینچی خیل، اما حقّاني سنهنی کېلتیرهدی. م. ذاکراونینگ اۉزی ایشانمهگن «تذکرهی قلندران» اثریگه و اوندهگی معلوماتگه ج. یوسفاو هم اساسلنیشگه باطنالمهی، اۉرینلی روشده «اوشبو تذکرهنی کۉرگن اېمسمن»، دېب بو معلوماتلرنینگ حقّانيلیگیگه شبهه قیلهدی. درحقیقت، شبههلی، بار-یۉقلیگی نامعلوم اثردهگی معلوماتگه اساسلنیش تۉغری اېمس.
ج. یوسفاو اساسلنهیاتگن ملیحا سمرقندينینگ «مذکر الاشاب» تذکرهسیده کېلتیریلگنیدېک، رحیم بابا سمرقندگه ایکّی مرته کېلگن، بیرینچی مرته کېلگنیده مشربنینگ سقال – مویلبی اېندی سبزه اورهیاتگن بۉلگن. ج. یوسفاو نینگ کېلتیریشیچه، مشرب بیلن ملیحا شو وقتده، یعنی تدقیقاتچی بېلگیلهگن 1672 ییلی اوچرهشگن اېکن. اېندی ه. فطرتنینگ مذکور معلوماتیگه اهمیت بېرینگ: «ملیحا اۉزینینگ اصل تذکرهسینی هجري 1101 (مِیل. 1689)-نچی ییلده بیتیرگن. اصل تذکرهده مشرب حقیده هېچ نرسه یازمهیدیلر. ایکّی ییل سۉنگره، 1103/1691ده، تذکرهگه بیر علاوه یازغن، تذکره بیتکندن کېین کۉریشکنلریدن شول علاوهده معلومات بېرهدیر». (فطرهت ه.مشرب /علمي فکر. 1930. №1 قَیته نشری:/یاش لېنینچی. 1991،29 جون). انگلشیلهدیکی، ملېها 1689 ییلگچه مشرب حقیده هېچ قندهی خبر بېرمهگن! مشرب حقیدهگی معلومات کېینچهلیک پیدا بۉلگندن سۉنگ، او علاوه طرزیده 1691 ییلده تذکرهگه کیریتیلماقده. فطرهت مشرب نینگ نوبتدهگی مرته سمرقندگه کېلیش سنهسینی بېلگیلشده هم احتیاط بۉلهدی: «ملېحانینگ روایتیگه کۉره، مشرب نمنگانگه 7 – 8 ییل تورغندن کېین سمرقندگه کېلغن. آنده بیر مدت قالغن. سۉنگره نمنگانگه قَیتیب، آندین قشقر، بدخشان، بلخ شهرلریگه بارغن و شو سفردن اونگه «پیشیقلیکلر» حاصل بۉلغن، یعنی شعر و تصوف کیشیسی بۉلیب، قلندر قیافهسیده ینه سمرقندگه قَیتغن. ملېها بو سمرقندگه قَیتیشنینگ قَیسی ییلده اېکنینی آچیق کۉرسهتمهیدیر. شوندهی بۉلسه هم، بعضی 1689–91-لر آرهسیده بۉلغانین گمان قیلیش ممکن».
اېندی، طبيعيکی، سوال توغیلهدی: قَیسی منبعگه اساسلنیب دامله ج. یوسفاو «ملېحا نینگ مشرب بیلن ایلک اوچرهشوولری 1672 ییلده … صادر بۉلگن»، دېگن معلوماتنی کېلتیرماقدهلر؟ هېچ بیر اساسسیز کېلتیریلهیاتگن شو بیرگینه سنهگه ایشانیب مشرب نینگ توغیلگن ییلی سنهسینی 1640 ییلدن 1653 ییلگه اۉزگرتیریشدن قندهی مقصد کۉزلنماقده؟ افسوسکی، بو بیزگه قارانغی. اکادمیک و. عبداللهېو، ن. لیکاشین، ه. عبدالغفوراو عبداللهېو، ش. زوننونلر مشرب 1640 ییلده توغیلگن، دېگن فکرنی ایلگری سورهدی. زینل رضاېو محسن ذاکراو کبی بو ییللرنی انیقلشده بیر نېچه خیل سنهنی کۉرسهتهدی. ز. رضاېو 1963 ییل اعلان قیلگن «مشرب حقیده ینگی معلوماتلر» مقالهسیده شاعر یشهگن دور 1670 – 1711 ییللر دېب، 1966 ییل نشر اېتگن. (مشرب و اونینگ ایزداشلری) مقالهسیده بو سنهنی 1636 – 1664 ییللر، دېب اۉزگرتیرهدی. تدقیقاتچینینگ سۉنگگی معلوماتی بۉییچه مشرب 28 ییل عمر کۉرگن بۉلیب چیقهدی. خۉش، بو معلوماتلرنینگ قَیسی بیریگه ایشانیش ممکن؟
کېلتیرگنیمیزدېک، ج. یوسفاو مشرب نینگ توغیلگن ییلینی 1653 ییل، دېب بېلگیلهیپتی. مشرب یوقاریدهگی تاریخنی یازگنیده، ج. یوسفاو نینگ حسابی بۉییچه، 15 یاشلی اۉسپیرین بۉلیب چیقهیپتی. بو یاشده رحیم بابانینگ فارس تیلیده، ینه ابجد حساب-کتابلری اساسیده تاریخ یازیشیگه ایشانیش قیین. ینه بیر قیزیق حال. تدقیقاتچی: «شریعت احکاملرینی مکمل اېگهلهگن رحیم بابا اېندی پیرلری ملا بازار آخونددن طریقت یۉللرینی اۉرگنیشگه کیریشهدیلر. اۉزلریده ظاهر بۉله باشلهگن کشف-کرامت حاللرینی شعرگه سالیب بیان اېته باشلهیدیلر. 1668 ییل علم ایستهب سمرقندگه کېلهدیلر. زمانهسینینگ یېتوک عالِملری درگاهیده خدمتده بۉلهدیلر. اۉشه ییل آخرلریده پیرلری بازار آخوند وفات اېتهدیلر»، دېگن معلوماتنی کېلتیرهدی. بو معلومات تدقیقاتچینینگ مشرب توغیلگن سنهسینی 1653 ییل دېب بېلگیلهگچ، 1668 ییلده بازار آخوند وفاتی ییلیگه قدَر یاش رحیم بابانی یېتوک شاعر درجهسیگه یېتکزیشگه اورینیش قیلهیاتگندېک تصور اویغاتهدی. اگر فطرت نینگ «منقبهگه کۉره مشرب نمنگانده توغیلغن. عایلهسی جوده قشّاق بۉلغن، آنهسی ایپ ییگیریب ساتیب عایله طعامینی تاپر اېکن، آته-آنهسی اونی 15 یشرلیگیده آخوند ملا بازار اسملی بیر شیخنینگ تربیهسیگه بېرهدیرلر» یاکه «ملېحا نینگ کۉرسهتیشیگه کۉره، مشربنینگ یاشلیقته اندیجاندن نمنگانگه اۉقیش اوچون کېلگنی، افسانهدهگی «15 یشرلیغیده ملا بازار آخوند تربیهسیگه کیرگنی» بیلن تأکید اېتیلهدیر»، دېگن جملهلری اساسیده ملاحظه یوریتسک، ینهده غلطی منظرهگه گواه بۉلهمیز. چونکه مشرب 1653 ییلده توغیلگن بۉلسه، او 15 یاشیده بازار آخوند وفات اېتگن ییلی (1668) اونینگ درگاهیگه علم آلگنی بارگن بۉلهدی. بو اېسه مشرب نینگ بازار آخوند درگاهیده ه. فطرت کېلتیرگن 7 – 8 ییللیک تعلیم آلگن دورینی عملده یۉققه چیقرهدی.
2.مشرب نینگ صوفی اللّهیار بیلن اوچرهشگنیگه شبهه قیلمسه هم بۉلهدی. صوفی اللّهیار تخمیناً 1620 (1616، 1622 ییللرده توغیلگن دېگن تخمین هم بار) ییلده توغیلگن. ایکّی شاعر اۉرتهسیده 34 یاش فرق بۉلیشی اولرنینگ قدردان صحبتداش بۉلگنینی عملده انکار اېتهدی.
3. قصهده مشربنینگ ابولغازي بهادرخان بیلن اوچرهشووی حقیده روایت بار. ابولغازي 1664 ییلده 61 یاشده وفات اېتگن. اگر حقیقتدن هم مشرب ابولغازی بیلن حتا اونینگ وفات ییلی اوچرهشگن بۉلسه، 1653 ییل سنهسی بۉییچه مشرب اېندیگینه اۉن یاشدن اۉتگن بۉلیب چیقهدی. بونگه کۉره، شاعر تولدینینگ کېلتیریلهیاتگن سنهسی (1653) تمامیله اۉز ماهیتینی یۉقاتهدی.
4.مشرب نینگ «ادشگن قری قولمن… سقال آقردی، تیش توشدی، ساووق بۉلگنده بازاریم» مصرعلریدهگی شاعر قیافهسی تصویری نسبتاً انچه کېکسه یاشگه اشاره قیلماقده. و ینه بیر دلیل صفتیده شاعرنینگ مشهور بَیتینی کېلتیریب اۉتمیز:
یاشی یېتمیش بیرگه یېتگن بندهی رددی فلک،
مار و کجدوملر بیلن تۉلگن دلیگه ریبو شک.
نیمه سببدن مشرب نینگ بو مصرعلریگه، دامله ج. یوسفاو کېلتیرگنلریدېک «تخمین» دېب قرهشیمیز کېرهک؟ اکادمیک واحد عبداللهېو، اتاقلی مشربشناس عبدالرشید عبدالغفوراو بو بَیتگه، دامله کېلتیرگندېک، «یاپیشیب آلیب» تخمین قیلیشگن اېکنلر-ده؟ نیمه بۉلگنده هم مشربنینگ شوندهی شعرلری موجود-کو! اگر بونی انکار قیلهدیگن بیرار اساسلی دلیل بۉلسه، اونی هم کېلتیریش کېرهک اېدی.
5. ج. یوسفاو نینگ کېلتیریشیچه، «1672 ییلی (مشرب نینگ – اې.م.) قشقر سفری باشلنهدی. زمانهسینینگ اېنگ ییریک اولیالریدن بیری، آفاق (دین نینگ افقی، آسمانی)، دېب دانگ ترهتگن ییریک طریقت عالِمی هدایتالله آفاق خۉجهگه مرید توشهدیلر». 19 یشر رحیم بابا نینگ شونچهلیک قیسقه وقت ایچیده «اولیای زمان» آفاق خۉجهگه مرید بۉلرلیک درجهگه اېریشیشی، البته، یخشی، بیراق بیز بونی قنچهلیک خواهلهمهیلیک مشرب نینگ 1672 ییلی، یعنی 19 یاشیده آفاق خۉجهگه مرید توشیشینینگ سیره علاجی یۉق اېدی! آفاق خۉجهنی قشقرگه ایستهب بارگن کیشی، بیرینچیدن، اونی او یېردن تاپالمس اېدی، ایکّینچیدن، پیرنی ایستهگنی اوچون حیاتینی خوف آستیگه قوییشی ممکن اېدی. چونکه یارکېنت خانی اسماعیلخان 1671 ییل هدایتالله خۉجه ابن محمد (آفاق خۉجه) نی حاکمیت اوچون کورهش باشلهگندن سۉنگ مملکت حدودیدن چیقریب یوبارگن اېدی.
اگر مشرب 1663-1670 ییللر دوامیده آفاق خۉجه درگاهیده بۉلگنلیگینی و او یېرنی ترک قیلگچ، 1671 ییلده جونغاريه خانلیگیگه قرهگن ایلیگه باریب خون تیجی(مۉغولچه شهزاده – م.اې.) نینگ قیزی آفاق (اصلی ابهق – ارلات قبیلهسی آرهسیده بېکه معناسینی انگلهتگن- م.اې.) بیلن مناسبتگه کیریشی دورینی اعتبارگه آلسک، عیناً شو وقتلرده آفاق خۉجه هم قشقردن چیقیب کېتگن و عجب اېمسکی، او هم بو دورده طبېتدن ایلیگه کېلگن بۉلگن.
حرمتلی جلالالدین یوسفاو داملهنینگ مشرب شعرلرینینگ نشری اوچون قیلگن محنتلری، چېکّن زحمتلری مثلسیز اولوغ ایش بۉلدیکی، او کیشی نینگ بو ساحهدهگی مقامی بیلن عینِ وقتده هېچ کیم تېنگلشالمسه کېرهک. بیراق علمي ینگیلیکنی کېلتیریش اساسلی دلیل-اثباتنی طلب اېتهدیکی، اولر بیزنینگ ایستک و خواهشلریمیزگه بۉی بېرمهیدی. هر خیل فرضلردن کۉره شاعرنینگ اۉزی کېلتیرگن معلوماتلریگه و تاریخي فاکتلرگه اساسلنیب فکر یوریتسک، مقصدگه موافق بۉلهدی. بیراق اساسلی بیر معلومات بۉلمهی، تخمینلرگه اۉرهلشیب قالهوېرسک، بو خیل مناظرهنینگ یکونلنیشی امری محال. رحیم بابا مشرب توغیلگن سنهسیگه (1640) عاید باشقهچه فکرده بۉلگن حرمتلی تدقیقاتچیلریمیز بوندن-ده انیقراق و اساسلیراق بیر دلیلنی کېلتیرسهلر و بو مسألهنی اوزیل-کېسیل حل قیلالسهلر اېدی، بیز فقط خوشنود بۉلر اېدیک. اگر دلیل بۉلمهسه، یخشیسی بو مسأله اوستیدهگی بحثگه یکون یسش و شاعرنینگ توغیلگن ییلینی اساسلی طرزده 1640 ییل، دېب بېلگیلش علمي نقطهی نظردن تۉغری بۉلهدی. عینِ پیتده اونی اۉزگرتیریشگه هېچ قندهی اساس یۉق.
