اطلاعات روز اېسلتمهسی: اطلاعات روز افغانستان جمعیتی نینگ تورلی مسألهلریگه عاید تورلی قرهشلرنی عکس اېتتیرهدی. بو قرهشلر البته اطلاعات روز نینگ یاکه اونینگ باشقرووچیلری نینگ فکری و موضعسینی افاده اېتمهیدی. اطلاعات روز فقط فکر بیلدیریش اوچون میدان یرهتهدی و یوباریلگن قرهشلر بۉییچه نه رد اېتیش، نه تصدیقلش طرزیده موضع اېگهلهمهیدی. مقالهلر و اېسلتمهلرده بیان قیلینگن برچه قرهشلر همده ایلگری سوریلگن دعوالرنینگ تۉغریلیگی یاکه ناتۉغریلیگیگه اۉشه یازووچیلرنینگ اۉزی مسوولدیر. اطلاعات روز مقالهلر بۉلیمیده اعلان قیلینگن قرهشلرنینگ تنقید قیلینیشینی هم ممنونیت بیلن قبول قیلهدی.
عبدالله فایز
افغانستان اۉزبېکلری، مملکت اهالیسینینگ مهم قِسمینی تشکیل قیلگنیگه قرهمهی، حلی هم معنوي دوگماتیسم و تاریخي چېکلاولر توزاقیده قالگن؛ بو حالت اولرنینگ زمانهوي دنیا مرکّبلیکلری و سیاسي–خوفسیزلیک اۉزگریشلرینی چوقور توشونیش جریانینی سېکینلشتیرماقده. دنیا مثلسیز تېزلیک بیلن اۉزگرهیاتگن بیر پلّهده، اۉزبېک جماعهسی حلی هم امید و قۉرقوو آرهسیده، اوزاق ییللیک کمسیتیشلر، اوتاریترلیکلر و ظلملرنی پرچه-پرچه تحلیل قیلیش بیلن بند؛ بو حالت نهفقط اولر نینگ سیاسي یېتوکلیگینی و کاللېکتیو فعاللیگینی کېچیکتیرگن، بلکه موجود ظرفیت و منبعلردن ثمرهلی فایدهلنیشگه تۉسقینلیک قیلگن، اولرنی سیاسي میدانده فعال اشتراک اېتووچی اۉیینچیلرگه ایلنیشیدن تۉسیب کېلگن.
افغانستان اۉزبېکلریگه تعلقلی معمالر بیر-بیری بیلن چنبرچس باغلنگن، ایلدیزلی و ستروکتورهل بۉلیب، اولرنی شخصي و کاللېکتیو اوستوارلیکلرنی قَیته کۉریب چیقیشدن تۉسیب کېلهدی؛ بو جماعهنینگ اېلیتلری حلی هم اۉزلری نینگ اجتماعي-سیاسي خطی-حرکتلریدهگی قیزیل چیزیقلر و چېگرهلرنی انیق بېلگیلهمهگن، شونینگدېک، تاریخي مهم دورلرده یوزهگه کېلگن امکانیتلردن فایدهلنگن حالده تۉغری و اۉز وقتیده کاللېکتیو فعالیت یوریتیش صنعتینی اۉرگنمهگن. گلابل سیاست تاباره مرکّب، بیر-بیریگه باغلنگن و کۉپ قیرّهلی بۉلیب بارهیاتگن بیر پلّهده، اۉزبېک اېلیتلری حلی هم میدانگه ینگی کیرگن اۉیینچیلر کبی حرکت قیلماقده؛ اولر سیاسي–خوفسیزلیک، اجتماعي و مدني منبعلر، امکانیتلر و اۉیینلردن اۉز مقصد و منفعتلری اوچون ثمرهلی فایدهلنیشگه قادر اېمسلر.
ینهده اچینرلیسی شوکی، حاضرگچه اولرنینگ شخصي و کاللېکتیو منفعتلرنی تأمینلهیدیگن انیق بېلگیلنگن مقصدلری هم ناانیقلیک هاووچیده قالماقده. بو ثمرهسیزلیک تیزیملی رېجهلر و استراتیژيلرنینگ یۉقلیگی، فکرلر نینگ قاتیب قالیشی و تېزکار خطی-حرکتلردن کېلیب چیقهدی، نتیجهده اولرنی باشقهلر تامانیدن ایشلب چیقیلگن سخېمهلرنینگ توزاقلریگه توشیریب قۉیهدی؛ بونی اینیقسه مملکت نینگ سۉنگگی اېلّیک ییللیک تاریخیده کۉپ مثاللرده کۉریش ممکن.
سۉنگی اۉن ییللیکلرده افغانستان اۉزبېکلری دایما قدرت توزیلمهسیده بېلگیلاوچی، اما بیر وقتنینگ اۉزیده چېتگه سوریلگن قِسم بۉلیب کېلگن. مدني، تاریخي و ژیوپلیتیکی جهتدن افغانستان ملي هویتی شکللنیشیده سېزیلرلی اولوشگه اېگه بۉلگن بو جماعه، تاریخي و سیاسي سببلر طفیلی فعال حرکت قیلووچی کوچگه ایلنه آلمهگن.
مینگ تۉقیز یوز یېتمیشینچی ییللردن حاضرگی کونگچه بۉلگن سیاسي جریانلرنی تحلیل قیلیش شونی کۉرسهتهدیکی، اۉزبېکلرنینگ سیاسي خطی-حرکتلری اساسا « واکنشی و عکس العملی» کرکترگه اېگه بۉلگن؛ اولر حکمران کوچلر یاکه مرکزلشتیریلگن توزیلمهلر تامانیدن قبول قیلینگن قرارلر، بحرانلر یاکه چېتگه سوریشلرگه جوابن حرکت قیلگن.
چپ حکومتلر دوریده اۉزبېکلردن اَیریم شخصلرنینگ حربي توزیلمهلر ایچیده اشتراکی هم مرکزلشتیریلگن دولت سیاستلری و ایدیولوژیک رقابتلر نتیجهسی بۉلیب، بو جریانده اۉزبېک جمعیتینینگ آنگلی تشکیلاتلنیشی مسألهسی اساسي اعتبارده بۉلمهگن. جهاد و ایچکی اوروشی ییللریده اېسه، شِمال و شِمال-شرق نینگ حربي و جیوگرافیک موقعیتلریگه تهیهنیب، اَیریم اۉزبېک حربي شخصلر قدرت میدانیده اۉز اۉرنینی تاپگن، لېکن بو اشتراک هم آنگلی و رېجه اساسیده عملگه آشیریلگن حرکت اېمس، بلکه اوروش شرایطی و وقتینچهلیک قدرت موازنتلری نتیجهسی بۉلگن.
اۉشه تاریخي دورده هم فکري انستیتوتلر شکللنیشی و مستحکملنیشی اۉرنیگه، حاکمیت رېجه و تفکرگه اېگه بۉلمهگن تار بیر گروه آدملر نینگ قۉلیده جمعلنگن اېدی. کېلهجکنی کۉزلهگن استراتیژيلرنینگ یۉقلیگی سبب، موجود منبعلر نینگ اکثریتی قیسقه مدتلی و موسمي طرزده، اولرنینگ شخصي و قبیلهوي منفعتلرینی تأمینلش اوچون صرفلندی.
اۉن بیرینچی سپتامبر هجوملری و امریکا باشچیلیگیدهگی ناتونینگ حربي ارهلشووی، اېتنیک گروهلر جملهدن، افغانستان اۉزبېکلرینینگ سیاسي اۉرنینی قَیته بېلگیلش اوچون ینگی امکانیت یرهتدی. دولت توزیلمهلریده اَیریم اۉزبېک سیاسي چهرهلرنینگ موجودلیگیگه قرهمهی، اۉزبېک جمعیتی و اېلیتهلرینینگ سیاسي خطی-حرکتی هنوزگچه اساسا عکسالعمل درجهده قالیب کېتدی. بو حالتنینگ انیق مثاللرینی اۉزبېک جمعیتینینگ مرکزي حکومتنینگ سیاسي باسیملریگه مناسبتی، ولایت حاکملری نینگ المشتیریلیشی، اۉزبېک چهرهلری نینگ مهم لوازملردن چېتلهتیلیشی، همده اۉزبېک تیلیگه و مدنیتیگه بۉلگن بېپیسندلیکده کۉریش ممکن.
بو حالتلرگه نسبتاً عکسالعمللر کۉپینچه حسسي، قیسقه مدتلی و نهادینه تیهنچدن محروم بۉلگن؛ بعضی ییغینلر اۉتکزیلدی، بیاناتلر ترقهتیلدی، اما هیجان پهسهییشی بیلن هېچ قندهی فکري یاکه تشکیلي دواميلیک یوزهگه کېلمهدی. بو ایلنیش حاضرگی بحرانلی وضعیتده ینه-ده کېسکینلشگن. ینگی حاکمیتنینگ انحصارچی سیاستلری همده دیني–معرفي تلقینلر حکمران گروه نینگ اېتنیک منفعتلرینی مستحکملشگه خدمت قیلهیاتگنی سببلی، باشقه قومی گروهلر، جملهدن، اۉزبېکلرنینگ چېتلهتیلیشی و چېکّه قیلیش جریانی کون سیین کېنگهییب بارماقده.
نېگه بوندهی دیر؟
حاکمیت توزیلمهسیدن چېتلهتیلیش، منبعلرگه یېتیش امکانیتی نینگ چېکلنیشی و مدني جهتدن چېتگه سوریلیشی حاضر ینه-ده چوقورراق شکلگه اېگه بۉلدی. پیر بوردیو نینگ «حاکمیت میدانی» نظریهسی نقطهی نظریدن بوندهی حالتنی اۉزبېکلر جمعیتی ایچیده رمزي کپیتال نینگ یېتیشمسلیگی و برقرار حاکمیت توزیلمهلری موجود اېمسلیگی بیلن ایضاحلش ممکن. مستقل حاکمیت میدانیگه اېگه بۉلمهگن جمعیتده: حرکتلر اۉز قاعدهلریگه اساسلنگن حالده شکللنمهیدی، بلکه باشقه کوچلر ایشلب چیققن حاکمیت اۉیینلریگه جوابن، اساسن عمدی طرزده نمایان بۉلهدی. نتیجهده بوندهی جمعیت حاکمیت میدانیده فعال اشتراکچی اېمس، بلکه مرکزي حاکمیت کوچی قرشیسیده اینېرس، یعنی پسیف تابع صفتیده قالهدی.
جمهوریت قولهگنیدن و طالبان گروهی نینگ ینه حاکمیتگه قَیتیشیدن سۉنگ هم اۉشه تاریخي اندازه ینهده کوچلیراق شکلده دوام اېتدی. بو سفر او دیني متنلرنینگ تلقینلری آرهسیگه سینگدیریلدی و قوم–قبیله منفعتلری بیلن قاریشیب کېتدی. امیر علیشېر نوايی بیتیکتاشی نینگ ویران قیلینیشی، جوزجان بیلیم یورتی لوحهسیدن اۉزبېک تیلینینگ آلیب تشلنیشی، اۉزبېک تیلیدهگی علمي متنلر یازگن بیلیم یورتلری اۉقیتووچیلرینینگ لوازمگه کۉتریلیشیگه قۉییلگن چېکلاولر، مدني قدریتلرنی رواجلنتیریش بۉییچه موجود امکانیتلرنینگ تارهیتیریلیشی، اۉزبېکلرنینگ اجدادي یېرلرینینگ تارتیب آلینیشی و شو کبی واقعهلر ینه بیر بار کوچلی حسسي عکسالعمللر تۉلقینینی یوزهگه کېلتیردی.
ضیالیلر، مدني و سیاسي قتلملر بیاناتلر چیقردیلر، اجتماعي ترماقلرده ناراضیلیکلر کېنگ عکس اېتدی و جمعیت وقتینچه قۉزغهلدی، اما بو عکسالعمللرنینگ هېچ بیری آنگلی جماعهوي حرکتگه یاکه سیاسي تفکر نینگ نهادیهسازلیک روشده قَیته قوریلیشیگه آلیب کېلمهدی.
بو تکرارلنیب تورهدیگن «عکسالعمللر، هیجان، جیملیک» ایلنیشی شونی کۉرستدیکی، اۉزبېکلر جماعهسی حلی هم «تاریخ ابژه» حالتیدن «تاریخ کنشگر» مقامیگه اۉته آلمهگن. سیاسي سوسیالوژی نظریهلری شونی کۉرسهتهدیکی، بوندهی حسسي و وقتینچهلیک عکسالعمللر تشقی عامللر بیلن باغلیق بۉلیب، اوچ درجهدهگی ضعیفلیکدن کېلیب چیقهدی. اونینگ بیرینچی عاملی یاکه درجهسی، بو «نهادی تشکیلي یېتیشماوچیلیک» بۉلیب، اونده اجتماعي انرژی سیاسي کوچگه ایلنه آلمهیدی.
یعنی تشقی عامللرگه تیهنهدیگن، وقتینچهلیک حسیاتلرنینگ تکرارلنیشی و دوام اېتیشی افغانستان اۉزبېکلری جمعیتیده اجتماعي انرژی نینگ سیاسي کوچگه ایلنیشیگه جدّي تۉسیق بۉلیب تورهدی. ایکّینچی درجه اېسه «آنگلی و استراتژیک نطق (غایوي دیسکورس) نینگ یۉقلیگی» بۉلیب، او جماعهوي حرکتنی یۉنهلتیریب تورهدیگن اساسي عاملدیر.
بوندهی وضعیتده اجتماعي سرمایه و موجود صلاحیتلر اۉز-اۉزیدن، حسیاتلر جراحتلنیشی بیلن بیر زومده عکسالعملگه کېلهدی، اما اجتماعي انرژینی دواملی روشده یۉنهلتیریب تورهدیگن هېچ قندهی کوچ موجود بۉلمهیدی. اوچینچی مسأله اېسه شوندهکی، بوندهی جمعیتده «اېلیته اعضالرینینگ آنگي جهتدن بېگانه حاکمیت مرکزلریگه باغلیقلیگی» موجود بۉلیب، بو حال اولرگه مستقل غایوي دیسکورس (غایه و مفکوره) یرهتیشگه امکان بېرمهیدی.
اصلیده اۉزبېک اېلیتلری اۉنلب ییللر دوامیده اۉز جمعیتی نینگ آزادلیگی و آنگلی اویغانیشی اوچون لایحه تشووچیسی بۉلیش اۉرنیگه کۉپراق «واسطهچی» صفتیده، اۉز جمعیتی بیلن مرکزي حاکمیت اۉرتهسیده، حرکت قیلیب کېلیشگن. اۉزبېکلرگه منسوب ضیالیلر و سیاستچیلر «عنعنوي اۉیینچیلر» مقامیده قالیب، حکمران و گېگېمان دیسکورس دایرهسیده فکر یوریتیشگه و عمل قیلیشگه مجبور بۉلیشگن. اصلیده، اېنگ معقول یۉل شو اېدی/اېدی-کی (و حاضر هم شوندهی)، اۉزبېک جمعیتی «اۉرگانیک ضیالیلر»نی یېتیشتیرسین یعنی، آزادلیک، سیاسي آنگلی فعالیت و ینگی غایوي دیسکورس ایشلب چیقیشگه قادر بۉلگن ضیالیلرنی.
مشغول بۉلیب تورگن بو مرکّب وضعیت نینگ عمومي ایلدیزی اۉزبېکلر آرهسیدهگی «سیاسي بېگانهلشوو و ارادهی جمعیتسیزلیک»دیر. چونکه اولر اۉز حرکتینی ایچکی استراتیژي یاکه رېجه اساسیده اېمس، بلکه تشقی واقعهلرگه بېریلهدیگن رئاکسیونگه کۉره بېلگیلهیدیلر. شبههسیز، بوندهی جمعیت قدرت ایشلب چیقره آلمهیدی. «قربانلیک تفکری» نینگ شکللنیشی، جماعهوي انستیتوتلرگه ایشانچسیزلیک، تاریخي منفعتلر اۉرنیگه منطقوي منفعتلرنی افضل بیلیش بولر نینگ برچهسی جمعیت نینگ روحي حالتیدن کېلیب چیقهدیگن چوقور پسیکولوژیگ عاقبتلردیر.
اوشبو «سیاسي بېگانهلشوو» نینگ تکرارلنیشی شونی کېلتیریب چیقردی-کی، بیز نینگ حاکمیت توزیلمهلریدهگی اشتراکیمیز اکثر حاللرده وقتینچهلیک، استراتژیک رېجهلشتیریشدن محروم و کېلهجککه یۉنهلتیریلمهگن بۉلیب کېلماقده. اۉتمیشدهگی اچّیق تجربهلر ایزچیل کوچ یرهتیشدهگی عاجزلیک، بحران وقتلریده خلق حسیاتیدن واسطه صفتیده فایدهلنیش، مرکزي حاکمیتدن چېتده قالیش، ایچکی رقابتنینگ کوچهییشی و ایشانچنینگ یېمیریلیشی کۉپلب قیمتلی امکانیتلرنی بوگون و کېلهجگیمیز اوچون جدّي تهدیدلرگه ایلنتیردی.باشقه تاماندن، اوشبو ایلنیش نینگ تکرارلنیشی اۉزبېک جمعیتینی «رمزي و مدني قدرت ایشلب چیقیش»دن هم محروم قیلیب قۉیدی. سیاسي کوچ نینگ برقرارلیگی عیناً رمزي تهیهنچ معنا، روایت یرهتیش بیلن مستحکملنهدی. حالبوکه، تاریخي جهتدن جوده نازک بیر بوریلیش پلّهسنده بیز هر قچانگیدن کۉره کۉپراق یومشاق و غایوي کوچ واسطهلریگه محتاج اېدیک/میز، تاکه باشقهلر یرهتگن روایتلرنینگ استعمالچیسی بۉلگن جمعیت مقامیدن قوتولیب، اۉزیمیزنی قوتقریب قالهیلیک.شبههسیز، تأثیرچن عامهوي اخبارات واسطهسینی یۉلگه قۉیه آلمهسلیک، فکري انستیتوتلر و مستقل تدقیقات مرکزلری نینگ یۉقلیگی هم بیزنینگ مدني-غایوي میدانده آرتده قالیشیمیزگه سبب بۉلدی. بوگونگی مرکّب شرایطده هم عیناً شوندهی اِنتلِکتوال واسطهلرنینگ یۉقلیگی اۉز تقدیریمیزنی مستقل شکللنتیریشده بیزنی جدّي قیینچیلیککه دچارماقده.
حاضرگی وضعیتدن چیقیش «جمعی خرد تفکرنی تیکلش» و «آنگلی خرد حرکتنی انستیتوتلش»نی طلب قیلهدی. بو یېرده جمعی خرد تفکر دېگنده ایچکی ایشانچنی تیکلش، سیاسي هویت نی قَیته بېلگیلش و یېتکچی اېلیته آرهسیده بیرلیکنی مستحکملاوچی غایوي دیسکورسنی یرهتیش توشونیلهدی. بو مقصدگه اېریشیش اوچون اېلیته رېاکتسيهوي درجهدن استراتژیک و کېلهجکنی کۉزلهیدیگن تفکر درجهسیگه کۉتریلیشی، سیاسي تشکیلاتلنیشنی رواجلنتیریشی، تاریخي خاطره بیلن سیاسي حرکت اۉرتهسیده باغلیقلی نی اۉرنهتیشی ضرور. شو طرزده تاریخ اېندی شونچهکه حسسي ماتم یاکه فخر منبعی صفتیده اېمس، بلکه بیلیم و قدرت منبعی صفتیده ایشلهتیلهدی. شونینگدېک، آنگلی جمعی خرد حرکتنی انستیتوتلش اوچون فقرالیک، مدني و تعلیمي توزیلمهلرنی یرهتیش کېرهک، اولر جعی خرد حرکتلرنینگ دواميلیگینی و تیزیملی تشکیل اېتیلیشینی تأمینلشی ممکن. اوشبو مقصدلرگه اېریشیش اوچون اوچته اساسي قدمنی عملگه آشیریش افغانستاندهگی اۉزبېکلر اوچون اوستوار وظیفه حسابلنهدی. بیرینچی قدم «مستقل تفکر و تحلیلي دیسکورسنی یرهتیش»، یعنی جمعیت نینگ سیاسي خطی- حرکتلرینی حسیاتلر درجهسیدن انالیتیک درجهگه کۉتریشدیر. ایکّینچی اوستوار وظیفه «یومشاق قدرت نینگ انستیتوتلشگن ترماقلرینی یرهتیش»، جملهدن، مدیا، تعلیم و علمي-تدقیقات فعالیتی آرقهلی رمزي سرمایهنی شکللنتیریشدیر. اوچینچی چاره «ینگی اولاد اۉرگانیک اېلیته تربیهلش» بۉلیب، اولر جمعیت نینگ اۉزیدن چیقیب، تاریخي خبردارلیکنی زمانهوي سیاسي حرکت بیلن باغلشگه قادر بۉلیشلری کېرهک. بو مرکّب یۉلده «حرکت» توشونچهسی عمومي منفعتلر اساسیده اجتماعي کوچلرنی آنگلی طرزده موافقلشتیریش مهم رۉل اۉینهیدی. کاللېکتیو تشکیل اېتیلمهگن جمعیتده هر قندهی رېاکتسيه، قنچهلیک صمیمي و جانلی بۉلمسین، آخر-عاقبت سکوت و پسیفلیکنی تکرارلش بیلن توگهیدی. جمعیت رېاکتسيهدن چیقیشی اوچون اوّلا اۉزینی قربان صفتیده حس قیلیشدن اۉتیشی و حرکتلرینی اوزاق مدتلی، انستیتوتلشگن کاللېکتیو لایحه دایرهسیده تشکیل قیلیشی ضرور؛ شونده او رېاکتسيهدن قدرت یرهتووچیگه ایلنیشی ممکن. جمعیتشناسلیک تدقیقاتلری شونی کۉرسهتهدیکی، افغانستاندهگی اۉزبېکلر جمعیتی نینگ رېاکتسيهوي بۉلیشی فقط شخصي ضعیفلیک یاکه تاریخي خبردارلیک نینگ یېتیشمسلیگی بیلن باغلیق اېمس، بلکه مرکزلشگن حاکمیت و اجتماعي تېنگسیزلیک ستروکتورهلری نینگ نتیجهسیدیر.
اما اوشبو وضعیتده قالیش و اونی دوام اېتتیریش، بېش اۉن ییللیک دوامیده تکرارلنگن تاریخي تسیکلنی قَیته ایشلب چیقریش دېمکدیر. کېلهجک فقط تفکر حسیاتلر نینگ اۉرنینی باسگنده، ترتیب ترقهلیش نینگ اۉرنینی اېگهلهگنده و آنگ رېاکتسيه نینگ اۉرنینی باسگنده فرق قیلیشی ممکن.
اۉز رمزي قدرتینی تیکلهی آلهدیگن جمعیت تاریخ نینگ قربانی بۉلمهی، بلکه تاریخ نینگ ینگی بابینی یازووچی صفتیده اۉزینی نمایان اېتهدی. تاریخنی قَیته یازیش و سیاسي همده اجتماعي یېتوکلیککه اېریشیش، بو اېسه اۉز نوبتیده اۉز ارا حرمت و همدردلیککه اساسلنگن اېتنیک ملاقات نینگ شکللنیشی اوچون مهمدیر.
بو نینگ اوچون مناظرهلرنی ثمرهسیز نزاعلردن اوزاقلشتیریش، صبر-طاقت، ماسلشووچهنلیک و انساني قدریتلرگه صادقلیکنی اوستوار قیلیش ضرور. فقط شوندهی یاندشوو آرقهلی، اۉزبېک جمعیتی شخصي و کاللېکتیو اۉز-اۉزینی انگلش درجهسینی آشیریب، بوگونگی کونده مرکّب و دایما اۉزگرووچی دنیاده آنگلی و ثمرهلی سیاسي حرکتینی نمایان اېته آلهدی.
